فایل پاورپوینت کامل علل و پیامدهای انتشار مقاله ۱۷ دی ماه سال ۱۳۵۶

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل علل و پیامدهای انتشار مقاله ۱۷ دی ماه سال ۱۳۵۶ :

مقدمه

در سالهای پایانی حکومت محمدرضا شاه فردگرایی و دیکتاتوری مطلق به تدریج رژیم را به بحرانهای متعددی کشاند. سیاستهای ناصواب در عرصه فرهنگی، سیاسی و… حکومت باعث نارضایتی، مناقشات و تضادهایی درون جامعه شد به گونه ای که شکاف در ساختار جامعه آشکار بود. در لایه های پنهان و آشکار بستر شکل گرفته به ناگاه انتشار مقاله ای تحت عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه مورخ دی ماه سال در روزنامه اطلاعات با مضمون اهانت به روحانیون به ویژه یکی از مراجع بزرگ جهان تشیع یعنی آیت الله خمینی منجر به فصل جدیدی در تاریخ معاصر ایران گشت از میان علل متعددی که برای نشر این مقاله وجود دارد، می توان تخریب چهره سیاسی امام خمینی (ره) را به عنوان یکی از مهمترین علل برشمرد تا شاه از این طریق یکی از مخالفین سرسخت را از میدان به درکند. قاعدتاً انتشار چنین مقاله ای در این برهه حساس زمانی هم چون سایر حوادث رخ داده در بستر تاریخ این کشور، عاری از پیامد نبود از جمله این که موجی از اعتراضات سراسری در میان اقشار مختلف جامعه به جریان افتاد. به ویژه اوضاع شهر قم به عنوان پایگاه مذهبی ایران دچار تشنج گردید و قیام خونین قم در دی ماه تبعات جبران ناپذیری برای رژیم در پی داشت.

در مجموع، انتشار مقاله به رادیکال شدن جنبش و ائتلاف گسترده روحانیت و مردم در عرصه کارزار سیاسی منتج گردید تا آنجا که به زعم بعضی از تاریخ نگاران شعله های انقلاب رفته رفته برکشید. هرچند هیچ انقلابی بدون هزینه میسر نشده اما در ابتدای شکل گیری، اعتراضات طلاب مدبرانه شیوه هایی را تعبیه نمودند تا این هزینه ها کاهش یابد که این امر نیز با نظریه کورپی مبنی بر کاهش هزینه دستیابی به هدف قرابت دارد.

کورپی معتقد است که هر چه تعداد افراد بیشتری در جامعه احساس محرومیت و بی عدالتی نسبی داشته باشند و هر چه هزینه دستیابی به هدف (احتمال دستگیری، مجروح یا کشته شدن) کمتر باشد، در آن صورت فایده بسیج و انقلاب از نظر مردم بیشتر میشود رفیع پور، ۱۳۷۹، () افزون بر این رد پای نظریه کورپی به عنوان یکی از مهم ترین و منسجم ترین نظریه های انقلاب و تضاد در رویدادهای مربوط به این دوره از دید پژوهشگران مغفول مانده است بنا به اهمیت رویداد مذکور که از آن به عنوان نخستین جرقه در انبار باروت نظام شاهنشاهی یاد میشود این جستار درصدد است به واکاوی، ماهیت علل و پیامدهای انتشار مقاله مذکور در جریان تشدید بحران و قرابت های آن با نظریه کورپی بپردازد. همچنین عملکرد شاه نسبت به حوادث رخ داده مورد بررسی قرار می گیرد. در خصوص موضوع پژوهش حاضر تاکنون آثاری به چاپ رسیده و هر یک از محققین به فراخور نگاه و زاویه دید به آن پرداخته اند از جمله مقاله جرقه: انقلاب بررسی تحلیلی مقاله احمد رشیدی مطلق» به انشاء محسن بهشتی سرشت و رسول صابر دمیرچی میباشد (۱۳۸۷) که نویسندگان به بررسی مقاله ۱۷ دی و نیز اهداف و نتایج آن پرداخته اند، اما تلاش صورت گرفته در این پژوهش به دلیل عدم جامعیت کافی نیاز به بازخوانی و بررسی بیشتری دارد.

در مقاله دیگری تحت عنوان ارزیابی مقالدی ایران؛ استعمار سرخ و سیاه به عنوان عامل شتاب را در انقلاب اسلامی ایران (بر اساس تئوری تحول انقلابی چالمرز جانسون، عباس نعیمی و سایرین (۱۳۹۲) فقط بر نظریه جانسون و عامل شتاب را تأکید نموده اند. همچنین مقاله انفجار یک مقاله و پس لرزه های آن که توسط صفاءالدین تبرائیان (۱۳۸۱) نگاشته شده، بیشتر بر شناخت نویسنده یا نویسندگان مقاله ۱۷ دی و نقش آفرینان دخیل در چاپ مقاله استوار است. در همین راستا کتابی با عنوان ادرباره قیام حماسه آفرینان قم و تبریز توسط نشر نهضت آزادی در سال ۱۳۵۷ به چاپ رسیده و به گزارش وقایع ۱۹ دی ماه در قم، تبریز و دیگر شهرهای ایران به صورت وقایع گونه پرداخته است. علی شیرخانی نیز کتاب «حماسه ۱۹ دی ماه قم ۱۳۵۶ را در سال ۱۳۷۷ تدوین نمود؛ این کتاب مبتنی بر روایت شاهدان قیام است و صرفاً به خاطره گویی و نقل مشاهدات عینی اشاره دارد.

چیستی مقاله دی

با توجه به اهمیت مقاله دی ماه سال و تأثیر آن در شکل گیری اولین جرقه نظام مند علیه رژیم جهت آگاهی از مضمون آن بخشهایی در ذیل نقل می گردد.

«استعمار سرخ و سیاهش کهنه و نویش روح تجاوز و تسلط و چپاول دارد و با خصوصیت ذاتی آنها همانند است. خیلی کم اتفاق افتاده است که این دو استعمار شناخته شده تاریخ، با یکدیگر همکاری نمایند، مگر در موارد خاصی…. سر آغاز انقلاب شاه و ملت در روز ششم بهمن ماه شاهنشاهی استعمار سرخ و سیاه ایران را که ظاهراً هر کدام در کشور ما برنامه و نقشه خاصی داشتند با یکدیگر متحد ساخت که مظهر این همکاری صمیمانه در بلوای روزهای پانزدهم و شانزدهم خرداد ماه در تهران آشکار شد» (اطلاعات، ۲۵۳۶، ۱۵۵۰۶، ۷)

سپس قیام ۱۵ خرداد را ناشی از همکاری مالکان و علما بر شمرده می نویسد:

«از یک سو، عوامل توده ای که با اجرای برنامه اصلاحات ارضی همه امیدهای خود را برای فریفتن دهقانان و ساختن (انجمن های دهقانی) نقش بر آب می دیدند، در برابر انقلاب دست به آشوب زدند و از سوی دیگر مالکان بزرگ که سالیان دراز میلیونها دهقان ایران را غارت کرده بودند، به امید شکستن این برنامه و رجعت به وضع سابق دست و پول در دست عوامل توده ای و ورشکستگان دیگر سیاسی گذارده بودند و جالب اینکه این دسته از کسانی که باور داشتند می توانند چرخ انقلاب را از حرکت باز دارند و اراضی واگذار شده به دهقانان را از دست آن ها خارج سازند، دست به دامن عالم روحانیت زدند.» (همان) در ادامه آیت الله خمینی را نماینده مالکان ناراضی از اصلاحات ارضی بر شمرده و به توهین و ناسزاگویی به ایشان می پردازد و نسب وی را زیر سؤال می برد مالکان که برای ادامه تسلط خود همواره از ژاندارم تا وزیر از روضه خوان تا چاقوکش را در اختیار داشتند وقتی با عدم توجه عالم روحانیت و در نتیجه مشکل ایجاد موج علیه انقلاب رو به رو شدند و روحانیون برجسته حاضر به همکاری با آنها نشدند در صدد یافتن یک)روحانی( بر آمدند که مردی ماجراجو بی اعتقاد و وابسته و سرسپرده به مراکز استعماری و به خصوص جاه طلب باشد و بتواند مقصود آنها را تأمین نماید و چنین مردی را آسان یافتند؛ مردی که سابقه اش مجهول بود و به قشری ترین و مرتجح ترین عوامل استعمار وابسته بود و چون در میان روحانیون عالی مقام کشور با همه حمایتهای خاص، موقعیتی به دست نیاورده بود، در پی فرصت می گشت که به هر قیمتی هست خود را وارد ماجراهای سیاسی کند و اسم و شهرتی پیدا کند. روح الله خمینی، عامل مناسبی برای این منظور بود و ارتجاع سرخ و سیاه او را مناسب ترین فرد برای مقابله با انقلاب ایران یافتند و او کسی بود که عامل واقعه تنگین روز پانزده خرداد شناخته شد. روح الله خمینی معروف به (سید هندی) بود درباره انتصاب او به هند هنوز حتی نزدیک ترین کسانش توضیحی ندارند، به قولی او مدتی در هندوستان به سر برده و در آن جا با مراکز استعماری انگلیس ارتباطاتی داشته است و به همین جهت به نام سید هندی معروف شده است. قول دیگر این بود که او در جوانی اشعار عاشقانه می سروده و به نام (هندی) تخلص میکرده است و به همین جهت به نام هندی معروف شده است…..» (همان)

با تأمل در نوشتار فوق می توان به تلاش شاه برای ایجاد شکاف در میان جناح های مختلف روحانیت پی برد. در مقاله مذکور امام خمینی به شدت منفور و بی اعتقاد و وابسته به غرب و مراکز استعماری تشخیص داده شد اما در مقابل روحانیون سنتی که مخالفت جدی با رژیم نداشتند مورد ستایش قرار گرفتند و از آنان به عنوان روحانیون عالی مقام کشور یاد شد.

هم چنین رژیم با تخریب چهره سیاسی شخص امام خمینی (ره) و ایجاد شبهات مختلفی همچون جاه طلبی و بی ایمانی وابستگی به استعمار و دل سپردگی به قدرت و قبولاندن این اتهامات به مردم می توانست شک و تردید در طرفداران امام (ره) ایجاد نماید (بهشتی سرشت، ، ) از سوی دیگر رژیم، پانزدهم خرداد را به عنوان یک ابلوای شوم برشمرد که به منظور مقهور کردن انقلاب سفید شاه پی ریزی شده بود و روحانیون مبارز و مردم انقلابی را با چاقو کش ها در یک ردیف قرار داد. چنین ادعا شده بود که در یک جا رد پای استعمار سیاه و در جایی دیگر، اثر انگشت استعمار سرخ در این غائله» دیده می شود.

در مجموع، مقاله فوق با نام مستعار احمدی رشیدی مطلق به چاپ رسید. درباره نویسنده اصلی مقاله تا به امروز شبهات بسیاری وجود دارد و کسی در این زمینه حاضر به پذیرش مسئولیت آن نشده است. احتمالاً شاه تحت تأثیر سخنرانی کارتر در جانبداری از وی به منظور تضعیف مقبولیت روز افزون آیت الله خمینی، دستور چاپ مقاله مذکور را داده است (میلانی، ، )

داریوش همایون که در آن زمان وزیر اطلاعات بود تصدیق می نماید که مقاله به امر شاه به چاپ رسید (پروژه تاریخ شفاهی ایران ج بیستم، ۱۳۶)

بستر و علل انتشار مقاله ۱۷ دی ماه سال ۱۳۵۶

بستر رویدادها در این مرحله از تاریخ با توجه به آشکار شدن مخالفت ها و فضای استبدادی کشور، رژیم را ناگزیر به رویارویی با مخالفین نمود. فضای حاکم بر کشور طی واپسین سالهای حکومت محمدرضا شاه مملو از بحرانهای متعدد بود از منظر برخی ناظران مسائل سیاسی ایران وقوع انقلاب سال ۱۳۵۷ چندان دور از انتظار نبود از این جهت که ایدئولوژی تشیع در حال احیاشدن بود به عنوان مثال فقط در تهران طی سالهای تا (۱۳۴۳-۱۳۵۳) حدود ۲۶ انتشاراتی که تنها به نشر کتابهای مذهبی می پرداختند دایر شده بود. تألیفات مذهبی که از دیدگاه سانسورچیان بی اثر تشخیص داده میشد از هر نوع و در تیراژهای بالا انتشار می یافت و در اختیار عموم مردم قرار می گرفت. (میلانی، ، ) اعتراض صدها تن از دانشجویان علیه تعلیمات مختلط در دانشگاه تهران در سال سمبل از سرگیری حیات اسلام به حساب می رفت (همان ۲۱۱). از دانشجویان دختر طی تعهد نامهای حکم شد که در دانشگاه حق به سر کردن چادر ندارند (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ۲ ۳۱۵) تعدادی از دانشجویان به نمایندگی سایر دانشجویان به منزل داریوش فروهر رفته و نسبت به تعطیل شدن نمازخانه دانشگاه و خودداری از ورود دختران با حجاب اسلامی به دانشگاه اعتراض و از وی چاره جوئی نمودند. (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی، ۲۷ ۳۱۷)

گرایش مردم به مذهب نوعی اعتراض به خفقان و سرکوب موجود بود (بیل، ۱۳۷۱، ). جرقه ای که مسبب شتاب جریان این اقدامات اعتراض آمیز مردم شد، مقاله توهین آمیز دی ماه سال بود که علل مختلفی برای انتشار آن وجود داشت از جمله اینکه در سال ۱۳۵۴ معاهده های دوستانه ای بین ایران و عراق به امضاء رسید که شرایط سفر به عتبات عالیات را برای ایرانیان مشتاق زیارت فراهم نمود و در نتیجه زمینه مراوده امام خمینی (ره) با مردم که در این سالها در تبعید به سر میبرد نسبت به گذشته تسهیل یافت (کدی ۱۳۶۹، ).

نوارها و پیام های ایشان که اغلب علیه رژیم بود در سطح کشور به سرعت منتشر گردید زیرا ایشان با روحانیون مخالف رژیم در داخل کشور رابطه تنگاتنگی داشت که عامل مهمی برای تکثیر و چاپ هر چه سریع تر نوارهای وی و توزیع آن میشد (طلوعی، ، ). بعد از معاهده مذکور، سفیر ایران در عراق به دولت مردان رژیم گزارش میدهد که آیت الله خمینی در نجف علیه رژیم ایران فعالیت دارد و خواستار دستورالعمل مقابله در این خصوص شد که شاه با غضب پاسخ داده بود این صدا را خفه کنید (انصاری، ، )

شایان توجه است که در آن زمان گزارشهایی مبنی بر طرح مسئله «ولایت فقیه و نامشروع بودن سلطنت توسط امام (ره) که در چاپ جدید توضیح المسائل ایشان انتشار یافته بود، از عراق به ایران ارسال گردید. خلعتبری وزیر امور خارجه اخبار واصله را در این خصوص به عرض شاه رساند (مسعود انصاری ، ) از این رو احساس قدرت و ثبات پوشالی محمدرضا شاه و غرور نخست وزیرش (آموزگار) منجر به این شد که رژیم به ستیز با امام خمینی (ره) برود (فردوست، ج ، ، ). در آبان ماه همین سال نیز مراسم باشکوه برای بزرگداشت «آقا مصطفی»، فرزند تازه گذشته امام (ره) برگزار گردید و امام خمینی (ره) طی سخنرانی دهم آبان، قشرهای روشنفکر و دانشگاهی را جهت اتحاد با روحانیون و مبارزه علیه رژیم ترغیب نمود. این خود دستورالعملی برای مصمم نیروهای مخالف رژیم بود و کلیه این موارد موجب خشم رژیم گردید (طلوعی، ، ).

یکی دیگر از علل مهمی که پژوهشگران تاریخ معاصر ایران بر سر آن مناقشه دارند به حمایت آمریکا از محمدرضا شاه مربوط میشود. شاه در جهت سیاستهای کلی دولت آمریکا به اعمال فضای باز سیاسی هر چند محدود و غیرواقعی در جامعه پرداخت (نجاتی، ۱۳۷۳، ). این امر گروه های مخالف را از خواب بیدار نمود و به مرورزمان منجر به ناآرامیهای سیاسی گسترده ای شد که عنان آن از دست رژیم خارج گردید. هرچند شاه حاضر به آزادی سیاسی بود؛ اما هیچ برناممدونی جهت تقسیم قدرت مطلق خود نداشت (میلانی ، -). به تدریج، حمایت های همه جانبه آمریکا، شاه را مصمم کرد؛ فضای به ظاهر باز سیاسی را تعطیل و همان سیاست خفقان و سرکوب را دنبال نماید بی گمان نطق سراسر ستایش آمیز کارتر در سفرش به ایران، در این تصمیم گیری بی تأثیر نبود؛ زیرا تا پیش از این عملکرد شاه در حل بحرانهای سیاسی کشور به شدت تحت تأثیر سیاست حقوق بشری کارتر قرار داشت. شاه شد مخالفان خود به ویژه امام خمینی (ره) را از میدان به در کند انتشار مقاله توهین آمیز ۱۷ دی یک هفته بعد از سفر کارتر به ایران صورت گرفت، (نجاتی، ۱۳۷۳، )

در همین راستا باید به این مطلب اشاره نمود که بعد از بازگشت جیمی کارتر، رئیس جمهور آمریکا از ایران همچنان تظلمات فراوانی از عدم اجرای فضای باز سیاسی و اقدامات تزویر گرایانه و فریبنده شاه به سازمان ملل میرسید؛ به عنوان مثال نامه کمیته ایرانی دفاع از حقوق بشر در روز شانزدهم آذرماه ۱۳۵۶ در نیویورک مستقیماً با آقای کورت والدهایم تسلیم شد و ایشان در همان تاریخ اظهار داشت که به مسائل مندرج در نامه دقیقاً رسیدگی خواهد کرد (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ۷۸ ،۳۱۹) بنابراین تصمیم بر این شد که والدهایم دبیر کل سازمان ملل برای بررسی اوضاع به ایران سفر کند در زمانی که والدهایم در ایران بود دکتر سنجابی، زیرک زاده حسیبی و دیگران یک نامه مفصل برای او نوشته و نظریات خود را در باب وضع کشور برای او تشریح کرده و نوشتند که در ایران آزادی وجود ندارد (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی، ۳۹ ۱۰۲). تصمیم دبیر کل سازمان ملل مبنی بر مراجعه به ایران موجبات نگرانی را برای رژیم فراهم نمود که منجر به طرح نقشه ای جهت نشان دادن وخامت اوضاع داخلی ایران و میسر نبودن شرایط به منظور اجرای فضای باز سیاسی و حقوق بشر بود (دوانی، بی تا، ج ، ) بدین گونه رژیم با انتشار مقاله مذکور که مصادف با سال روز کشف حجاب از سوی رضاخان بود موجبات اعتراض طبقه روحانی و مذهبی جامعه را فراهم ساخت این عکس العمل می توانست نشان دهنده ارتجاع روحانیون در مقابل آزادی زنان و اعطای حقوق مساوی به آنان باشد و راه را برای اثبات دموکرات بودن شاه و در مقابل احراز واپسگرایی روحانیون هموار سازد. (همان، ۱۸) شاه از این طریق میتوانست روحانیون تندرو را سرکوب نموده و نسبت به اهمال کاری های خود پیرامون فضای باز سیاسی توجیهاتی را برشمارد.

در مجموع، به نظر میرسد که ماهیت استبدادی حکومت محمدرضا شاه تاب هیچ گونه انتقاد و فضای باز سیاسی را نداشت چه برسد به انتقادات کوبنده امام خمینی (ره) که برخلاف دیگر مخالفین به ریشه مشکلات که همان شخص محمدرضا شاه بود، می تاخت رژیم پهلوی به علت داشتن ارتش قدرتمند و حمایتهای دولت، آمریکا خود را شکست ناپذیر میپنداشت؛ بنابراین، بدون توجه به جایگاه امام (ره) و محبوبیت ایشان در جامعه اقدام به چاپ و نشر مقاله ۱۷ دی ماه سال ۱۳۵۶ نمود.

پیامدهای مقاله ۱۷ دی ماه سال ۱۳۵۶

صرف نظر از آرای متعدد پیرامون علل و مرجع چاپ و نشر مقاله با توجه به ساختار رژیم پهلوی و ماهیت استبدادی آن چنین اقدامی قاعدتاً باید توسط محمدرضا شاه یا ساواک یا هیئت دولت انجام شده باشد (پارسونز، ۱۳۶۳، ). سنجابی در خاطراتش این مقاله توهین آمیز را یکی از عوامل کلیدی در تحریک روحانیت و توده ها علیه رژیم و سرآغاز جنبشی علنی قلمداد می نماید (سنجابی، ، ) در واقع قیام قم یک حادثه منفرد نبود. بلکه یکی از سلسله حوادثی بود، که در طول چند ماه ظهور کرد و سیر حرکت پویای خود را در تهران و شهرستان ها ادامه داد (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ۲۹ ،۲۸۹) از مهمترین پیامدهای این مقاله می توان به شکل گیری اعتراضات روحانیت و توده ها علیه رژیم، برجسته شدن ایدئولوژی، اسلام، تبلور رهبریت امام خمینی (ره) و شروع فضای انقلابی اشاره کرد.

الف) شکل گیری اعتراضات روحانیت و توده ها علیه رژیم

بعد از انتشار مقاله ۱۷ دی ماه سال ۱۳۵۶ در اکثر شهرهای کشور اعتراضاتی علیه رژیم شکل گرفت از جمله در قم مأموران شهربانی برای متفرق کردن معترضان دست به خشونت زدند و همین امر منجر به کشته شدن یک تن شد که این اولین قربانی انقلاب بود (نهاوندی ،۶۶۱) از سوی دیگر، دانشجویان دانشگاه صنعتی آریامهر تهران در دی ماه به کشتار مردم قم، اعتراض کردند صفحاتی از تاریخ معاصر ایران ( () اعتراضات دانشجویی به حدی گسترده شد که رژیم ناگزیر اکثر مدارس عالی را تعطیل کرد معلمان و دانشجویان در دیگر کشورهای اسلامی همچون سوریه، لبنان، کویت، افغانستان پاکستان با این وقایع اظهار همدلی و اتحاد کردند (مدنی، ۱۳۷۸، ۳۲۷-۳۲۶) در مقابل راهپیماییهای شکل گرفته مخالفان شاه به آموزگار به عنوان نخست وزیر وقت و حزب رستاخیز مأموریت داد تا تظاهراتی برای حمایت از رژیم به راه اندازد و این تظاهرات باید از طبقات مختلف مردم تشکیل و حضور زنان ضروری تشخیص داده می شد (ثابتی، ۱۳۹۰، ) در نهایت به راه انداختن این قیل و قالها برای رژیم سود چندانی نداشت. در این میان آیت الله شیرازی اظهار تعجب نمود که این حوادث تلخ در کشوری رخ داده که قانون اساسی آن به صراحت مسئولین امور را مروجان دین اسلام و مذهب شیعه می داند. در کمال ناباوری به حریم احکام اسلام و روح آن تعدی می شد اما هیچ کدام از مسببان مورد بازخواست قرار نمی گرفتند (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی، ۲۱۵۲)

در آن ایام خبرنگاران خارجی بسیاری با آیت الله شریعتمداری مصاحبه کردند و ایشان با اظهار حقایق این حوادث ناگوار را در فضای بین الملل منعکس کرد (دوانی، بی تا، ج ، -) وی افزون بر ذکر مصائب وارد شده بر قم اظهار نمود:

… آنها مطالب ما را تحریف کرده و گفته بودند این اقدامات به خاطر آزادی زنان و اصلاحات ارضی انجام شده در حالی که ما ضمن این که با قوانینی که مخالف احکام الهی است مخالف هستیم، ولی مخالفت مربوط به اهانتی بوده که به جامعه روحانیت شده بود.» (روحانیت و ساواک، ، )

حوزه علمیه به مناسبت چهلمین روز کشته شدگان قم برای نشان دادن خشم خود نسبت به مسببان که به جای مجازات و توبیخ آنان جمعی از فضلا و متدینین را به علل واهی تبعید کرده بودند و تعزیت به بازماندگان از عموم مردم خواست تا در مجالس عزاداری شرکت نمایند (اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴، ۴۲۶ در مجموع اعتراضات مردم قم به عنوان جنبش مذهبی ضد سلطنت پاسخی دندان شکن نسبت به توطئه ها خدعه ها و دسیسه های شاه بود (براهنی ۱۳۵۸، ).

از سوی دیگر، در تبریز بنا بود در مساجد برای کشته شدگان قم مراسم ترحیم گرفته شود اما رژیم به جای آرام کردن مردم دست به حماقت بزرگی زد و درب مساجد را بست. واکنش مردم تبریز در مقابل درهای بسته مساجد و کشته شدن جوانی در مقابل مسجد قزل لی، رفتن به خیابان ها و از بین بردن مظاهر تمدن غربی بود. (سولیوان بی تا ۹۹ و آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ۴۴ ۳۲۰). تظاهر کنندگان بانک سینما، مغازه و ۱۳ اتومبیل دولتی را به آتش کشاندند و به ده ها اتومبیل خسارت رساندند (رستاخیز ش ) همان طور که شاهدان اروپایی در تبریز بیان می نمایند در حمله به بانکهای بزرگ همه اسناد و مدارک از میان رفت اما حتی یک ریال هم از صندوق های آن کاسته نشد. هدف این تظاهر کنندگان که مطبوعات دولتی از آنان به عنوان اوباش حریص یاد نمود بیشتر بار سیاسی داشت تا غارت اموال و پر کردن جیبهای خود. در هر صورت، بعد از سال این بزرگترین اعتراض عمومی از سوی توده های مردم به شمار می رفت آبراهامیان (، -) که با دخالت ارتش آرامش به تبریز بازگشت. (فوران ۱۳۸۶، ) روزنامه نوید ارگان حزب توده در شماره ۱۸ خود به شرح و تفسیر اتفاقات بعد از ۱۷ دی ۱۳۵۶ پرداخته و می نویسد:

قتل عام پس از هر چهل روز نشان داد که بین توده ها و رژیم از رگ و ریشه فاسدی که بخشک وار به روی میهن ما افتاده جز گور هزاران شهید و سلسله جبالی از خشم و خصومت و ستیز، هیچ رشته و پیوندی وجود ندارد. تظاهرات تبریز آمیزه ای از سوگواری برای شهدای قم و اعتراضی به شرایط اختناقی و استبدادی حاکم بر ایران بوده (روزنامه نوید، ش ، ). نمایندگان مجلس حوادث تبریز را به مشتی اجامر و اوباش و مزدوران خارجی نسبت دادند. در جلسه بعد اتفاقات را به پای حسادت دشمنان گذاردند که با حمایت امپریالیزم و استعمار، مردم میهن پرست تبریز را به وحشت و اضطراب انداخته اند و بی خبر از عمق فاجعه، آن را موجی زودگذر تشبیه نمودند. (مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی جلسه و ۱۴۵) از سوی دیگر دادستان شهرستان تبریز به صراحت گفت: «همه دستگیر شدگان – یعنی متهمین – تبریزی هستند». (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ۲۵۹۸۰۳) محمدرضا شاه نیز در دفاع از خود و حکومتش ادعا نمود این حوادث از طریق گروهی خراب کار صورت گرفته است، (پهلوی ، -).

آیت الله محمدرضا گلپایگانی در محکومیت کشتار مردم در قم تبریز و ابراز تنفر از اتهام کمونیسم و مارکسیسم برای مخالفین رژیم و همچنین برگزاری مجلس ختمی در مسجد اعظم قم جهت تجلیل از شهدای حوادث تبریز اعلامیه ای صادر کرد آرشیو) مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۶۰۸- هم چنین برلزوم اتحاد مردم و عمل به دستورات و احکام اسلام تا برقراری نظام اسلامی تأکید نمود. (آرشیو مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، ۲۲- ۵۳ – ۲۵۶ الف) سید کریم کاظمی نماینده ابهر در مجلس شورای ملی ضمن بد و بیراه به داریوش همایون اظهار داشت که سبب اصلی وقایع قم و تبریز وزیر اطلاعات و جهانگردی است، چرا اگر جلو نشر مقاله را که بر علیه امام خمینی (ره) بود را می گرفت هرگز چنین وقایعی به وقوع نمی پیوست (آرشیو اسناد انقلاب اسلامی ،۳۰ ،۲۶۰۰) چند ابعاد اعتراضات شکل گرفته در شهرهایی چون قم و تبریز طیف گسترده ای از نارضایتی را به راه انداخت ما امواج این اعتراضات به دیگر شهرها هم کشیده شد و تا فروپاشی کامل رژیم ادامه داشت.

ب) برجسته شدن ایدئولوژی اسلام

متأثر از قیام تبریز آتش اعتراضات در سایر شهرهای کشور شعله ور شد که طی آن افراد زیادی در این قیام ها کشته شدند. با این حال مراسم چهلم بزرگداشت این شهدا بسیار باشکوه و باعظمت برگزار گردید. سنت شیعی یعنی برگزاری مراسم چهلم برای کشته شدگان، به تظاهرات علیه رژیم منتهی گردید که خود کشتگان جدید و در نتیجه چهلم های جدیدی در پی داشت. این شیوه «چله نیاز چندانی به رهبر نداشت که بگوید کی و چگونه علیه شاه باید اعتراض کرد. این تناوب انسجام یافته بحران سیاسی شکل گرفته را استمرار بخشید (معدل، ۱۳۸۲، ) در یکی از اعلامیه های خطی پس از تشریح کشتار قم چنین عنوان شد:

«آنها که کشته شدند کاری حسینی کردند و آنها که مانده اند، باید کاری زینبی کنند». این گونه اعلامیه ها با بکار بردن شعایر مذهبی کار را برای رژیم دشوار می ساخت. حماسه حضرت زینب (ع) برای مردم تداعی میشد و