فایل پاورپوینت کامل فرهنگ دینی و نقش آن در پیشرفت های علمی و فرهنگی در سده های نخستین اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فرهنگ دینی و نقش آن در پیشرفت های علمی و فرهنگی در سده های نخستین اسلامی :

سر آغاز

دین ستیزی با شگردهای گوناگون، پیشینه ای بس طولانی به درازای تاریخ دارد . امروز هم این عمل نافرجام همچنان پابرجاست و برخی همان شایعات بی اساس و کهنه را لباس شیک و جدید پوشانده و با شیوه ای نو برای نسل حاضر مطرح می کنند . از جمله شبهات و شایعات بی اساس دین ستیزان این است که می گویند: فرهنگ دینی هیچ تاثیری در پیشرفت های علمی و فرهنگی جهان اسلام در سده های نخستین اسلامی نداشته است . اینان چون نمی توانند اصل پیشرفت ها را انکار کنند، سعی در پنهان کردن نقش دین، و منحرف کردن افکار عمومی از این عامل اصلی به عوامل دیگر دارند . این کهنه گویان شیک پوش می گویند: «جهان اسلامی در قرن دوم تا ششم تاریخ خود، کانون فرهنگی شکوفا بود که دانشمندان اسلام شناس قرن اخیر، بدان عنوان خودساخته «فرهنگ اسلامی » داده اند، بی آن که این شکوفایی با مذهب ارتباطی داشته باشد .» ^(۱) آنچه در پی می آید، پاسخی به شبهه یاد شده است .

همگرایی اسلام، دانش و تمدن

خویشاوندی دین، فرهنگ و تمدن با یکدیگر امری قطعی است و این سه در کنار هم هندسه زندگی بشر را تشکیل می دهند . دین و تمدن چنان همگرایند که به نوشته دیوید هیوم، «اگر در پژوهش مسائل اجتماعی، عامل دین را از یاد ببریم، بخش بزرگی از تاریخ و تمدن و میراث فرهنگی جامعه را باید کنار بگذاریم .» ^(۲) به گفته برخی مستشرقان، هیچ فرهنگ و تمدنی را در نزد هیچ قومی نمی توان یافت، مگر آن که شکلی از مذهب در آن وجود داشته است . ^(۳)

فوستل دوکولانژ فرانسوی هم تمدن و اجتماع بشری را از قدیم ترین مراحل خود، زاییده مذهب و تحت تاثیر شدید آن دانسته است . ^(۴) برای پی بردن به تاثیر یک دین در پیشرفت های علمی و فرهنگی پیروان آن، ابتدا باید با مبانی نظری آن، که برخاسته از متون سنتی هر دینی است، آشنا شد . در اسلام، این مبانی برخاسته از قرآن کریم، سنت نبوی، سیره اهل بیت علیهم السلام و دیگر صحابه عالم و فرزانه آن حضرات است .

قرآن، خردگرایی و جهل ستیزی

در نگاهی اجمالی به قرآن، دعوت به فراگیری دانش و تشویق انسان ها به عمران و آبادانی زمین در آن آشکار است . آغازین واژه این کتاب آسمانی با امر به «خواندن » و «آموزش با قلم » شروع شده است . با این که عدم تبعیض میان انسان ها از اصول تغییرناپذیر قرآن است، اما در همین کتاب به صراحت می فرماید: دانایان و نادانان مساوی نیستند . ^(۵) کاربرد واژه های عقل، برهان، فکر، فهم و فقه در قرآن، که شمار آن ها به بیش از هفتاد می رسد، به حدی است که می توان آن را «کتاب عقل و اندیشه » نامید . قرآن کتابی خردگرا و جهل ستیز است و رفتارهای نابخردانه برخی انسانها را به شدت تقبیح می کند .

ماراکسی، مترجم قرآن به زبان لاتین در باره عقلانیت آن می نویسد: «من یقین دارم که اگر قرآن و انجیل را به یک فرد غیر متدین (غیر مسیحی) ارائه دهند، او بدون تردید، اولی را انتخاب خواهد کرد . ^(۶) قرآن کریم با دمیدن روح جدید بر پیکر نیمه مرده سرزمین های فتح شده، فضای علمی و فرهنگی نوی پدید آورد . به گفته مرحوم احمد آرام، «در کتاب آسمانی … هرجا مناسبتی پیش آمده، آدمی به اندیشیدن و بهره جستن از خرد خویش برای پی بردن به اسرار جهان دعوت شده است: آن همه “افلا تعقلون”، ” لعلهم یتذکرون”، “افلایتذکرون”، “فانظروا” و نظایر فراوان این ها، که در قرآن کریم آمده، همه دستورهایی است که افراد مسلمان را به تفکر و تدبر در هر چه آفریده شده است، می خواند و این خود آغاز علم و دانش است . در کدام کتاب است که برتری دانشمندان بدین زیبایی توصیف شده باشد که “هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون” و یا در ستایش حکمت و فرزانگی چنین نغز گفتاری آمده باشد که ومن یؤت الحکمه فقداوتی خیراکثیرا .» ^(۷)

این قرآن بود که ابتدا افکار مسلمانان را متوجه فلسفه آفرینش و فرجام هستی نمود و با یاداوری آثار قدرت الهی، دریچه ای به سوی اسرار خلقت گشود و گامی را به سوی پیشرفت علمی فراهم ساخت . با این که علوم مسلمانان در آغاز منحصر به علوم دینی بود، اما پس از طی این مرحله، در قرن دوم هجری، قدم در نهضت علمی جدید نهاد . آنان به سراغ اندوخته های علمی سایر ملل رفتند و ظرف دو قرن (از نیمه قرن دوم تا اواخر قرن چهارم) قسمت عمده علوم را از ملت ها فراگرفتند . پس از آن در پرتو منطق قرآنی و تجربه علمی دست به ابتکار زدند . بنابراین، توجه مسلمانان به علوم، منبعث از حس کنجکاوی بود که به وسیله قرآن و آموزه های اسلام در آن ها پیدا شده بود .

شیخ طنطاوی مفسر مصری، قریب ۷۵۰ آیه از قرآن را مربوط به علوم دانسته است، در حالی که آیات احکام آن از حدود ۴۰۰ و اندی آیه تجاوز نمی کند . با این بیان، معلوم می شود قرآن کریم از همان راهی که فکر توحید را در بشر بیدار کرد، دقیقا از همان راه بشر را در خط سیر علمی و کشف حقایق جهان هستی، که پایه تمدن است، قرار داد . ^(۸)

علامه طباطبائی درباره تاثیر قرآن در پیشرفت فرهنگ در جهان می نویسد: «و به جرئت می توان گفت که عامل اصلی اشتغال مسلمانان به علوم عقلی از طبیعیات و ریاضیات و غیر آن ها به صورت نقل و ترجمه در آغاز کار و به نحو استقلال و ابتکار در سرانجام، همان انگیزه فرهنگی بود که قرآن مجید در نفوس مسلمانان فراهم کرده بود … و معلوم است که مدنیت وسیع اسلامی که کمی بعد از هجرت و رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله قسمت معظم معموره را تحت تسلط خود گرفت و در آن حکومت نمود و بالاخره امروز در حدود ششصد میلیون از جمعیت کره زمین را به نام اسلام می دارد، یکی از آثار بارزه قرآن مجید بود … و بدیهی است چنین تحولی که یکی از حلقه های بارز سلسله حوادث جهان می باشد در حلقه های بعدی تاثیر بسزایی خواهد داشت و از این رو، یکی از علل و مقدمات تحول امروزی و بسط و پیشرفت فرهنگ جهان، قرآن مجید خواهد بود .» ^(۹)

دانشجویی عبادت است

افزون بر قرآن کریم، سنت گفتاری و کرداری رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز مردم را به فراگیری علم و دانش فرا می خواند . در سرزمینی که شمار کسانی که توان نوشتن داشتند، از انگشتان دست تجاوز نمی کرد، پیام آورنده الهی مردم را به جست وجوی دانش، اگرچه مستلزم سفر دور باشد، فرا می خواند . او دانشجویی را از گهواره تا گور بر هر فرد مسلمانی واجب کرده و خود نیز در گفتار زیبای «ارسلت بالتعلیم » ، ^(۱۰) هدف از بعثتش را تبیین کرد . رسول خدا صلی الله علیه و آله با تقسیم دانش به «علم ادیان » و «علم ابدان » ، ^(۱۱) جامعه را به فراگیری هر دانشی که برای روح و جسم انسان سودمند باشد، فرا می خواند . در دیدگاه آن حضرت، مداد دانشمندان از خون شهیدان برتر دانسته شده است . سخنی که به گفته زیگرید هونکه، «آیا محمد صلی الله علیه و آله با گفتن این جمله که «مداد العلماء افضل من دماء الشهداء» چیزی نگفته که اگر آن زمان در رم کسی این حرف را می زد، او را در دادگاه به عنوان ضد دین محاکمه می کردند؟» ^(۱۲)

زیگرید هونکه در بحثی با عنوان «طلب العلم عباده » می نویسد: «دنبال علم رفتن را محمد صلی الله علیه و آله چنان جدی به مردان و زنان توصیه می کند که شباهت به دستورات مذهبی و عبادات دارد … شناخت علمی جهان، طبیعت و عجایب خلقت و درک قوانینش، برای محمد صلی الله علیه و آله و مسلمانان حتی ایمانشان را محکم تر و عمیق تر می کرد . برای آنان علم نه تنها مانند مسیحیان ممنوع نبود، بلکه علم چراغ راه ترقی و زندگی و ایمان محسوب می شد … طرز فکر اسلامی این است که همه دانش ها از جانب خدا می آید و به او راه می برد . به خاطر همین، دستور می دهد: “دانش را از هر سرچشمه ای هست، به دست آور! ” آری به خاطر خدا دانش را حتی از منابع و لسان بی دین ها و لامذهب ها هم بیاموز .» ^(۱۳)

در پرتو آموزه های زیبای اسلامی، دانشمندان ادیان دیگر نزد مسلمانان محترم بودند . به نوشته جان دیون پورت، مامون فردی مسیحی را به ریاست دانشکده ای در دمشق انتخاب کرد و در جواب ملامتگران گفت: او را انتخاب نکرده ام که راهنمای دین من باشد، بلکه برای این مقصود است که معلم علوم طبیعی باشد . ^(۱۴)

داستان رابطه علمی سید رضی، با داشتن مقام علمی و جنبه خاص روحانی، با ابواسحاق صابی بسیار جالب و آموزنده است . وقتی عده ای به این رابطه اعتراض کردند، او در جواب معترضان گفت: رابطه من با ابو اسحاق رابطه علمی و انسانی است، نه رابطه مذهبی . جالب تر این که او پس از وفات ابواسحاق، در سوگواری وی اشعاری سرود و مقام علمی او را ستود و باز مهم تر این که گفته اند: هر وقت سواره از مقابل قبر او عبور می کرد، پیاده می شد و بدین طریق، احترام خودش را به مقام مطلق علم و دانش نشان می داد . ^(۱۵)

مدارای مسلمانان با پیروان ادیان دیگر و احترام مقام دانشمندان، سبب شد تا دارالاسلامی با محوریت قرآن ایجاد شود و به دور از تعصبات، راه پیشرفت بشریت را باز کند . ^(۱۶) اهتمام به بزرگداشت مقام عالم در فرهنگ دینی مسلمانان به حدی است که یک شاعر مسلمان می گوید: به محض این که یک نفر دانشمند را می بینم، دلم می خواهد روی خاک بیفتم و بر گرد و غبار پای او بوسه زنم . ^(۱۷)

به گفته برخی محققان با این که فرهنگ دینی ایران کهن تصریح می کند که موبدان کتاب زند را جز به محارم و نزدیکان خود نیاموزند و اهورامزدا این سفارش رابه زرتشت کرده است، در اسلام تعلیم و تعلم برای همه عبادت و فریضه به شمار می آید . آیا این فرهنگ دینی «طلب العلم فریضه علی کل مسلم » ^(۱۸) نبود که جست وجوی دانش را بر هر مسلمانی لازم شمرد و در نتیجه آن صدها دانشمند همچون فارابی، ابن سینا، خوارزمی و خواجه نصیر پدید آمدند؟ ^(۱۹)

از سوی دیگر، اسلام یک ساعت تفکر و اندیشیدن را برتر از یک سال عبادت به شمار آورده است; ^(۲۰) زیرا در پرتو تفکر صحیح است که می توان ره چند ساله را یک شبه پیمود . چه زیباست که اسلام تملق گویی و چاپلوسی را به شدت محکوم می کند، اما این امر مذموم را در طلب دانش جایز می شمارد . ^(۲۱)

افزون بر سنت گفتاری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، که مشوق مسلمانان در فراگیری علوم بود، سیره رفتاری آن حضرت نیز آن را تایید می کرد . او وقتی با دو مجلس مواجه شد که در یکی دعا می خواندند و در دیگری گفت وگ