فایل پاورپوینت کامل فقه التربیه «تعامل فقه و تربیت»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فقه التربیه «تعامل فقه و تربیت» :

زمینه بحث

رابطه بین آموزه های دینی و علوم انسانی، تحت عنوان کلی تری قرار می گیرد که امروزه در کلام جدید به بحث «رابطه علم و دین» شهرت یافته است. این بحث در علم کلام، طبیعتا رنگ فلسفی و کلامی داشته و بیشتر به بودن یا نبودن تعارض بین یافته های علمی و آموزه های دینی پرداخته شده است؛ در حالی که بحث درباره این رابطه را با نگاه دیگری نیز می توان دنبال کرد. این نگاه از طرفی در پی کشف انواع داد و ستد و تأثیر و تأثری است که بین آن ها برقرار است. یعنی یافتن شکل هایی از تعامل، نه تعارض و از سوی دیگر در جست و جوی مصداق های تعارض و ناسازگاری و شیوه حل این تعارض ها با حفظ اصالت دین است.

اگر چه این گونه نگرش می تواند در مورد هر علمی از علوم تجربی و رابطه آن با آموزه های دین به کار رود، امّا در بحث رابطه علوم انسانی و آموزه های دینی به نحو گسترده تری می تواند مطرح شود؛ زیرا مخاطب دین انسان است و به علاوه، بخش عمده ای از آموزه های دینی به طور آشکار به تنظیم روابط انسان با خدا، خود، جامعه و جهان اطراف می پردازد. در نتیجه، بین این آموزه ها و آنچه در علوم انسانی وجود دارد، قرابت بیشتری به چشم می خورد.

در بین علوم انسانی نیز برخی از علوم مانند تعلیم و تربیت، رابطه بارزتری با آموزه های دینی دارند که در نوشته حاضر نیز تا حدودی به این نکته پرداخته شده است. ابتدا در مورد اصطلاحات و مفاهیم به کار رفته در این بحث، توضیح داده می شود وسپس ابعادی از تعامل مذکور به اختصار معرفی می گردد. برای توضیح مفاهیم و اصطلاحات نیز لازم است نخست به چگونگی تقسیم آموزه های دین اشاره شود. طبق آنچه از بررسی منابع دینی به دست می آید، آموزه های دین اسلام را به سه بخش می توان تقسیم کرد: عقاید، اخلاق و احکام^(۱)

عقاید: معارفی است که باید آن ها را شناخت، به آن ها معتقد بود و ایمان آورد؛ مانند وحدانیت ذات باری تعالی و انحصار پرستش در او، صفات ذات خداوند، نبوت عامه و خاصه و مسایل بسیار دیگر.

اخلاق: به آموزه هایی گفته می شود که چگونگی صفات روحی و خصلت های معنوی انسان را تعیین می کند؛ مانند آنچه درباره عدالت، تقوا، شجاعت، حکمت، وفا، صداقت و امانت در منابع دینی تعلیم داده شده است.

احکام: آموزه هایی است درباره رفتارهای مجاز و غیرمجاز، راجح یا مرجوح و مباح؛ مانند دستوراتی که درباره نماز، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، بیع، اجاره، نکاح و طلاق در دین آمده است.^(۲)

به لحاظ اهمیت آموزه های دینی در میان مسلمانان، مسایل مربوط به هر یک از این بخش ها، توسط آنان مورد بحث و بررسی قرار گرفت که به تدریج، متناسب با هر یک از این بخش ها علومی در بین مسلمانان شکل گرفت. علمی که عهده دار بحث و بررسی مسایل مربوط به عقاید بود، «علم کلام» نام گرفت و علم متکفل مسایل مربوط به اخلاق، «علم اخلاق»، و علم مربوط به احکام و تکالیف نیز «علم فقه» نامیده شد.

«فقه» در لغت به معنای فهم عمیق است. با در نظر گرفتن این معنا، تفقه در همه بخش های آموزه های دینی، حتی عقاید و اخلاق و تربیت هم ممکن است. امّا در اصطلاح خاص، علمی است که با استفاده از روشی معین به استنباط و استخراج احکام تکلیفی (وجوب، حرمت، استحباب، کراهت و اباحه) در مورد رفتارهای مکلّفان و یا احکام وضعی که به نحوی مربوط به رفتارهای آدمی باشند، از منابع چهارگانه دینی (کتاب خدا، سنت، اجماع و عقل) می پردازد. تفقه در دین به معنای عام لغوی، شناخت عمیق دین در همه ابعاد و بخش ها است^(۳) که نتیجه این نوع تفقه، رسیدن به شناخت از دین است که هر اندازه روش کسب این شناخت، معتبرتر باشد، شناخت به دست آمده نیز معتبر و قابل اعتماد خواهد بود.

اما تفقه در دین به اصطلاح خاص، در پی کشف و استنباط یک بخش از آموزه های دین، یعنی همان احکام تکلیفی و وضعی است. البته روشی که برای کشف دنبال می شود، در این جا نیز باید از اعتبار و اتقان کافی برخوردار باشد تا بتوان حکم فقهی را با اطمینان به شارع نسبت داد یا مورد تأیید او دانست. لازمه کسب این اطمینان، سندیت و اعتبار صدوری منبع حکم و نیز درستی شیوه برداشت از آن منبع است. اما اگر منبعی لفظی در دست نبود، باید از اصول خاصی پیروی نمود که به آن «اصول عملیه» گفته می شود.

چنان که تاریخ فقاهت شیعه نشان می دهد، یافتن حکم معتبر فقهی در آغاز ساده و آسان بوده و به تدریج با فاصله گرفتن از زمان ائمه(ع) پیچیده تر و دشوارتر شده است. این پیچیدگی و دشواری، یکی به دلیل دخالت واسطه های مختلف در نقل و انتقال احادیث و منابع روایی فقه بوده که طبیعتا موجب بروز اخلال در انتقال درست و شفاف احادیث و عدم جعل در آن ها می شده است، و دیگری به دلیل دوری از زبان و فرهنگ موجود در زمان صدور احادیث بوده که موجب دشواری و پیچیدگی فهم و برداشت از آن ها می گردیده، و سوّم به دلیل تحول زندگی آدمی در شئون و ساحت های گوناگون و بروز حوادثی که حکم آن ها مستقیما در منابع دینی ذکر نشده و یافتن حکم شرعی معتبر مربوط به آن ها نیازمند تدوین اصول و قواعدی خاص بوده است. دو دلیل اخیر در بحث ارتباط فقه و علوم انسانی، بخصوص فقه و تربیت، بیشتر توضیح داده می شود.

تقسیم های درونی فقه

آنچه گذشت، مروری بسیار کوتاه بر مفهوم و ویژگی های کلی فقه بود؛ فقهی که درک عمیقی از دین را در اختیار انسان می گذارد و با رفتارهای متنوع انسان در حوزه های گوناگون سر و کار داشته و برای آن ها تکلیف تعیین می کند.

تنوع رفتارهای انسان، فقیهان شیعه را بر آن داشته است که احکام مربوط به حوزه های گوناگون این رفتارها را بر اساس ملاک هایی تقسیم بندی کنند؛ زیرا رفتارهای فردی و اجتماعی انسان گاه عبادی است که به تناسب اختلاف اشکال عبادت به اقسام مختلف صلات، طهارت، خمس، زکات، حج و غیره تقسیم می شود، گاه اقتصادی است که شامل بیع، اجاره، رهن و غیره می شود، و گاه قضایی است که شامل قضا، شهادات، اقرار، دیات، قصاص و… می گردد، و گاه غیر از آن. همواره فقیهان نامدار شیعه به تقسیم و تبویب فقه، اهتمام ورزیده اند؛ امّا تقسیم منطقی، جامع و مانع ابواب فقه کار آسانی نیست و به اقسام گوناگونی متصور است. معروف ترین تقسیم، یادگار محقق حلّی، صاحب کتاب شرایع الاسلام است که ابواب فقه را به چهار قسم عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم کرده است.^(۴) برخی هم فقه را به عبادات، معاملات، عادات و احکام تقسیم کرده اند^(۵) و برخی هم تقسیمات دیگر.

شهید مرتضی مطهری هیچ یک از این تقسیم ها را مطلوب نمی داند و ضمن انتقاد از همه آن ها پیشنهاد می کند که هم چون بخش عبادات، در سایر بخش ها نیز ماهیت و طبیعت موضوعات فقهی در نظر گرفته شود و تقسیم بر اساس آن ها صورت گیرد.^(۶) مشکل تقسیم های گذشته این بوده که ملاک آن ها به قدر کافی مهم نبوده و تقسیم بر اساس آن ملاک ها نیز فاقد جامعیت و مانعیت لازم بوده است.

این که بهترین و مناسب ترین معیار برای تقسیم ابواب فقه چه باید باشد، بحثی است که فرصت مستقل دیگری را می طلبد. در این جا تنها اشاره می کنیم که چون فقه با انواع رفتارهای انسان سر و کار دارد و این رفتارها فعلاً در شاخه های مختلف علوم انسانی مورد بحث قرار می گیرد، بی مناسبت نیست که تقسیم ابواب فقهی به گونه ای صورت گیرد که با شاخه های علوم انسانی هم آهنگ و متناسب باشد. حداقل این که می توان از رشته های علوم انسانی و اجتماعی در راستای پایه گذاری ابواب جدید فقهی بهره برد تا اولاً، تخصص در هر رشته علوم انسانی بتواند با فقه مناسب آن رشته همراه گردد، و ثانیا در هر رشته ای معرفت مربوط به «هست ها» در کنار معرفت مربوط به «بایدها» قرار بگیرد.

این کار، زمینه را برای همکاری بین فقه و علوم انسانی فراهم می کند و در نتیجه، هم بر غنا و دقت فقه می افزاید و هم نتایج توصیفی^(۷) و تجویزی یا دستوری ^(۸) علوم انسانی را تحت تأثیر قرار می دهد. نکته اخیر نیازمند تفصیل بیشتری است که ضمن بیان رابطه فقه و تربیت، این تفصیل را می آوریم.

مفهوم «فقه التربیه»

در بیان مفهوم «فقه التربیه» ابتدا لازم است به مفهوم تربیت اشاره شود. با فرض آن که تربیت معادل واژه Education در انگلیسی باشد طبق آنچه گاستون میالاره^(۹) در کتاب معنی و حدود علوم تربیتی ذکر کرده می توان چهار معنا برای آن در نظر گرفت: «این کلمه در وهله اوّل «نهاد» اجتماعی و نظام تربیتی (یا نظام آموزش و پرورش) را به ذهن متبادر می کند… [اما] در زبان متداول به معنای دیگری نیز به کار می رود و به حاصل عمل معینی اطلاق می شود. مثلاً وقتی گفته می شود که فلانی خوب یا بد تربیت شده است، … معنای سوّم کلمه تربیت به خودِ فرایندی برمی گردد که به نحو پیش بینی شده یا نشده، دو یا چند فرد را به یک دیگر پیوند می دهد و ایشان را در ارتباط با یک دیگر در وضع مبادله و دگرگونی های متقابل قرار می دهد… . تربیت به این معنی… به مقدار زیادی از حد مدرس که معمولاً از آن مراد می شود، فراتر می رود. تربیت به عنوان فرایند، واقعیت بسیار عامی است که در همه سنین و در همه اوضاع و احوال زندگی انسان به چشم می خورد… اما این فرایند با «محتوی» یعنی برنامه ها در ارتباط است و این معنای چهارم لفظ تربیت است».^(۱۰)

آنچه در این بحث مورد نظر است، همان تربیت به معنای فرایند تأثیرگذاری و ایجاد تغییرات مطلوب ذهنی وروانی توسط مربی در متربی است. البته با توجه به این که سیاست گزاران تربیت و برنامه ریزان و مجریان و مدیران کلان و خرد، همه به نحوی در این فرایند نقش دارند، همه را می توان دارای شأن تربیتی و در نتیجه داخل در تحت عنوان مربی دانست، که در نتیجه حوزه گسترده ای از رفتارهای فردی و اجتماعی در قلمرو تربیت و رفتارهای تربیتی قرار می گیرد. از سویی با توجه به این که یک فرد می تواند بر خود نیز تأثیر بگذارد و تغییرات مطلوب ذهنی و روانی ایجاد کند، می تواند به دو حیثیت، هم شأن مربی به خود بگیرد و هم متربّی. در نتیجه، رفتارهای اخلاقی و خودسازی ها در مفهوم عام تربیت قرار می گیرد. از سوی دیگر چون تغییرات تربیتی شامل همه تغییرات ذهنی و روانی است، بنابراین تربیت در این مفهوم همه آنچه را به نام آموزش شناخته می شود و نیز آنچه را در عرف رایج به نام پرورش (به معنای ایجاد تغییرات معنوی در شخصیت) معروف است، شامل می گردد، و آموزش و پرورش یا تعلیم و تربیت، تحت عنوان تربیت (Education)قرار می گیرد.

ما نیز در ا