فایل پاورپوینت کامل قرآن ناطق در قرآن کریم

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل قرآن ناطق در قرآن کریم :

مقدمه

همه مسلمانان اتفاق نظر دارند که رسول الله(ص) به امام علی علیه السلام توجهی ویژه داشت و از ابتدا سرپرست ایشان بود. این اهتمام به دستور خداوند و به منظور آماده ساختن ایشان برای امامت وسرپرستی امت بود. امام علی علیه السلام شاهد وحی و دارنده دانش قرآنی و وارث علم پیامبر(ص) بود. او دومین شخص جهان اسلام و آگاهترین صحابه به شمار می رفت. علی علیه السلام می فرماید: «آیه ای از قرآن بر رسول الله نازل نشد مگر این که آن را بر من خواند و دیکته کرد تا بنویسم؛ و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه قرآن را به من آموخت.»

در اینجا به برخی از آیات و نکات تفسیری در مورد علی علیه السلام اشاره می شود.

آیه اطاعت

یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول. و اولی الامر منکم [۱]ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را اطاعت کنید؛ و فرستاده[خدا] و صاحبان امر(خود) تان را اطاعت نمایید.

نکته ها و اشاره ها

۱.تعبیر «اطاعت کنید.» در آیه تکرار شده است؛ یک بار برای اطاعت از خدا و یک بار برای اطاعت از پیامبر و رهبران. شاید این تکرار برای آن است که اطاعت خدا اصلی است، ولی اطاعت پیامبر به خاطر فرمان خداست.

یعنی اطاعت آنها در ظاهر یکسان، اما در واقع دو نوع است.

۲.تعبیر «اطاعت کنید.» در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله که معصوم و نماینده خداست، و رهبران الهی، یک بار به کار رفته است؛ یعنی اطاعت بی قید و شرطی که از پیامبر صلی الله علیه و آله لازم است، از رهبران الهی نیز لازم است، پس روشن می شود که رهبران الهی که در آیه بدانها اشاره شده، باید مثل پیامبر صلی الله علیه و آله دارای مقام عصمت باشند و خطا نکنند و اطاعت از آنان به صورت بی قید و شرط مطلوب باشد.

۳.در مورد واژه «صاحبان امر»، مفسران شیعه و اهل سنت نظرهای متفاوتی ارایه کرده اند. برخی از مفسران اهل سنت گفته اند که مقصود از صاحبان امر این افرادند: زمام داران و حاکمان، چه ستمگر و چه عادل، زمام داران و صاحب منصبانی که دستوری خلاف احکام اسلامی ندهند، دانشمندان عادل که از محتوای کتاب و سنت آگاهی دارند، خلفای چهارگانه، صحابه و یاران پیامبر، فرماندهان لشگر و اجماع امت. مفسران شیعه بر آن اند که مقصود از «صاحبان امر» در آیه فوق افراد معصوم هستند؛ چرا که، همان طور که گذشت، اطاعت آنها، مثل اطاعت پیامبر صلی الله علیه و آله، بی قید و شرط واجب است؛ پس آیه ی فوق فقط شامل امامان معصوم علیهم السلام می شود. این مطلب در بسیاری از روایات نیز آمده است که برخی از آنها را عالمان اهل سنت نیز حکایت کرده اند. علاوه بر این که افراد و گروه هایی که مفسران اهل سنت نام بردند، اولًا، معصوم نیستند، پس آیه شامل آنها نمی شود. و ثانیاً، آیه صاحبان امر را به صورت مطلق و بی قید و شرط آورده است و این تفسیرها با اطلاق آیه ناسازگار است.

۴.برخی از مفسران اهل سنت گفته اند و روایاتی نیز حکایت کرده اند که آیه فوق در مورد امام علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام نازل شده است. و در روایات متعدد شیعه نیز حکایت شده که مقصود از «اولو الامر»، همان امامان شیعه هستند و نام تک تک آنها برده شده است.

۵.«صاحبان امر» فقط رهبران معصوم جامعه ی اسلامی، یعنی امامان علیهم السلام هستند، اما اگر کسانی از طرف امامان معصوم علیهم السلام به مقامی منصوب شوند، با شرایطی اطاعت از آنها لازم است و دستورات آنها، با واسطه، به دستور معصوم، پیامبر صلی الله علیه و آله و خدا منتهی می شود. البته این تعیین و نصب می تواند به صورت مستقیم انجام شده باشد، مثل نایبان خاص امام عصر علیه السلام؛ و یا از طریق نصب عام باشد، که فقها و ولایت فقیه با شرایطی خاص، نایب حجه بن الحسن علیه السلام هستند و در زمان غیبت، مردم را رهبری می کنند، که نمونه ی کامل آن در عصر ما، امام خمینی قدس سره بود.

۶.مقصود از واژه «امر» در «صاحبان امر» چیزهایی است که مربوط به دین یا دنیای مؤمنان است.

۷.صدر آیه فوق دستور به اطاعت مطلق از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و صاحبان امر می دهد و ذیل آن دستور می دهد که مسلمانان اختلافات را نزد خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ببرند. از این تفاوت تعبیر روشن می شود که اولًا، اختلافات مربوط به احکام کلی نزد خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله برده می شود که تشریع آن با خدا و پیامبر است، و گر نه در مسائل مربوط به جزئیات حکومت و جامعه، همه ی مسلمانان موظف به اطاعت از خدا و پیامبر و رهبران الهی هستند. و ثانیاً، مرجع اختلافات «کتاب و سنت» یعنی سخن خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله است و امامان نیز مُجری و مبین کتاب و سنّت هستند؛ همان گونه که بارها بیان کرده اند؛ از این رو لازم نبود که عبارت اولی الأمر در ذیل آیه تکرار شود.

۸.آیه فوق فصل الخطابی برای جامعه ی مسلمانان تعیین می کند که در هنگام اختلافات، حکم خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله، یعنی قانون الهی، سخن آخر است و همه باید از آن اطاعت کنند و در عصر حاضر نیز اگر مسلمانان، قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله را مرجع حل اختلافات خود بدانند، به اهل بیت علیهم السلام رو می آورند و مشکلات آنان زودتر حل می شود و این برای آنان بهتر و خوش فرجام تر و نشانه ی ایمان آنهاست.

۹.اگر نظام مدیریتی جامعه اسلامی رعایت شود و مردم سخن خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله(قرآن و سنت) را داور نهایی خود بدانند، اختلافات جامعه کم تر و به زودی برطرف می شود؛ و جامعه اسلامی سعادتمند می گردد.

آموزه ها و پیام ها

۱.سلسله مراتب فرماندهی و مدیریت را در جامعه اسلامی رعایت کنید.

۲.اطاعت از دستورات پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبران الهی در طول اطاعت از خدا، و واجب است.

۳.کتاب و سنت را فصل الخطاب اختلافات خود قرار دهید تا خوش فرجام شوید.

۴.مؤمنان را از قبول داوری خدا و پیامبر در کارها بشناسید.

نتیجه

با توجه به آیات فوق و موارد مشابه در قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام و حکومت اسلامی آنها، روشن می شود که جدایی دین و دنیا، و جدایی دین و سیاست و حکومت، با اسلام ناسازگار است؛ پس سکولاریسم از منظر قرآن قابل قبول نیست.[۲]

آیه اکمال دین

اَلْیوْمَ یئِسَ الَّذینَ کفَرُوا مِنْ دینِکمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیوْمَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکمُ الْاِسْلامَ دینًا»؛[۳]امروز کافران از آیین شما مأیوس شدند.پس از آنان نترسید و از من بترسید.امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم.

نکته ها و اشاره ها

۱.در آیه فوق سخن از روز «اکمال دین و اتمام نعمت» شده که روز ناامیدی کفّار است. در مورد مقصود از این روز مهم و سرنوشت ساز اسلام، چند احتمال وجود دارد:

الف) همان روزی است که این گوشت ها (در صدر آیه)حرام شده است. این احتمال صحیح نیست؛ چون اولًا، مطالب آیه فوق در آیه ۱۷۳ سوره بقره و آیه ۱۱۵ سوره ی نحل نیز آمده و مطالبی تکراری و تاکیدی است. ثانیاً، این احکام آخرین احکامی نیست که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است تا دین اسلام را کامل کند بلکه بعد از آن نیز در همین سوره مائده احکام دیگری فرود آمد. ثالثاً، نزول این احکام آن قدر در روحیه ی کافران مؤثر نبود که آنان را از اسلام مأیوس سازد. ب) روز فتح مکه، یا روز نزول آیات سوره ی برائت و یا روز ظهور اسلام و بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله باشد. ج) روز عرفه است که در آخرین سفر حج پیامبر صلی الله علیه و آله بود. این احتمال نیز صحیح نیست؛ چون در روز عرفه اتفاق مهمی نیفتاد که کافران مأیوس شوند؛ و انبوه جمعیت آن روز، در مکه و منی نیز همراه پیامبر بودند، مگر آن که گفته شود: آیه فوق در عرفه نازل گردید ولی پیامبر صلی الله علیه و آله به دلیل هراس از واکنش منافقان نسبت به ابلاغ ولایت امام علی علیه السلام، آن را در روز غدیر خم به مردم ابلاغ نمود؛ همان طور که در آیه ۶۷ سوره مائده به این مطلب اشاره شده است. این احتمالات نیز، از نظر تاریخی، با زمان نزول آیه فوق که حدود هشتاد روز قبل از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله بود، سازگار نیست. د) تمام مفسران شیعه گفته اند و روایات زیادی از شیعه و اهل سنت تأیید می کند که مقصود از «الْیوْمَ» روز غدیر خم است؛ که با جانشینی حضرت علی علیه السلام دین خدا کامل شد و کافران و دشمنان اسلام مأیوس شدند. این گونه بود که با تکمیل خط رهبری، اسلام کامل شد و با موهبت الهی امامت، نعمت های خدا بر بشر تمام شد و در آن روز بود که برنامه کامل شده اسلام مورد رضایت الهی قرار گرفت و به عنوان آیین نهایی بشر پذیرفته شد.

۲.در روایات فراوانی از اهل سنت و شیعه، به ارتباط آیه فوق با غدیر خم و ولایت علی علیه السلام تصریح شده است؛ از جمله دانشمندان و راویان اهل سنت که بدین امر تصریح کرده اند عبارت اند از:

ابن جریر طبری در کتاب ولایت از زید، صحابی پیامبر، حکایت کرده که آیه فوق در روز غدیر خم و در باره علی علیه السلام نازل شد. ابو نعیم اصفهانی از ابو سعید خِدْری، حکایت کرده که در روز غدیر خم و پس از نصب علی علیه السلام به ولایت، هنوز مردم متفرق نشده بودند که آیه فوق نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله صدا به تکبیر بلند کردند. خطیب بغدادی از ابو هریره حکایت کرده که پس از جریان غدیر، عُمر به علی علیه السلام تبریک گفت که مولای او و مولای هر مسلمانی شده است. از دانشمندان و راویان شیعه، در کتاب الغدیر، ۱۶ روایت از طریق های مختلف حکایت شده که آیه ی فوق در مورد علی علیه السلام و در روز غدیر بر مردم ابلاغ شده است.

۳.دو آیه از سوره مائده در مورد ولایت علی علیه السلام در غدیر خم است، یکی آیه ۶۷ و دیگری آیه ۳ این سوره. فاصله زیاد این دو آیه بدان سبب است که قرآن طبق ترتیب نزول آیات جمع آوری و مرتب نشده و گاهی آیات مکی در سوره های مدنی آمده و یا به عکس؛ و حکایت شده که جای آیات به دستور پیامبر تعیین می شد. و نیز احتمال دارد که بخش اول سوره مائده یکجا نازل شد، سپس این بخش از آیه سوم در روز غدیر به همراه آیه ۶۷ خوانده شد.

۴.در آیه سوم سوره مائده مطلب مربوط به ولایت علی علیه السلام در روز غدیر، در لابه لای احکام تکراری مربوط به غذاهای حلال و حرام قرار گرفته است، تا از دست رس تحریف مخالفان در امان بماند. مخالفانی که از هر گونه تهمت به پیامبر و اسلام و مبارزه با ولایت علی علیه السلام کوتاهی نکردند.

۵.از این آیه، با توجه به روایات، استفاده می شود که قوام مکتب اسلام به رهبری صحیح است و با وجود او، دین کامل می شود و مورد رضایت خدا قرار می گیرد و نعمت با او تمام می شود و کافران مأیوس می گردند.

۶.همه امید کافران به فقدان رهبر اسلام است، پس با وجود رهبری لایق هم چون علی علیه السلام در جامعه، مسلمانان نباید از کافران ترسی داشته باشند؛ خطر کافران وقتی زیاد می شود که مردم از خط ولایت فاصله بگیرند.

آموزه ها و پیام ها

۱.دین با وجود رهبر الهی کامل می شود.۲.رهبر الهی از نعمت های خداست.۳.با نهادینه کردن رهبری الهی، دشمنان را مأیوس و دوستان را ایمن سازید.[۴]

آیه انفاق

الذین ینفقون اموالهم باللیل و النهار سرا و علانیه فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون.[۵]کسانی که اموالشان را در شب و روز و نهانی و آشکارا انفاق می کنند برای آنان در نزد پروردگارشان پاداشی است و آنان خوف و اندوهی ندارند.

شأن نزول آیه

در روایات شیعه و اهل سنت چنین حکایت شده که علی علیه السلام یک درهم در روز و یک درهم در شب و درهمی آشکار و درهمی پنهانی در راه خدا بخشید. بدین مناسبت آیه ی فوق نازل شد. و اقسام بخشش و پیامدهای آن را شرح داد.

نکته ها و اشاره ها

۱.آیه فوق به منزله جمع بندی چهارده آیه قبل است که درباره انفاق سخن می گفتند، ولی شأن نزول آن موجب انحصار آیه در یک مورد نمی شود. این آیه اگر چه در مورد حضرت علی علیه السلام نازل شده است، ولی یک حکم کلّی را در مورد اقسام، کیفیت ها و پیامدهای بخشش بیان می کند؛ پس پاداش مطرح شده در آیه شامل هر کسی که به آیه عمل کند، می شود.

۲.ترس انسان از آینده و اندوه از دست دادن ثروت، یکی از موانع بخشش است، مگر آن که انسان از طرفی به وعده های الهی ایمان داشته باشد و از طرف دیگر، آثار اجتماعی انفاق را بداند. در این صورت است که از آینده ی خویش نمی ترسد و برای از دست دادن قسمتی از ثروت خویش اندوهناک نمی شود؛ زیرا می داند که پروردگار او را از برکات فردی و اجتماعی و اخلاقی انفاق در این جهان و جهان آخرت بهره مند خواهد کرد.

۳.در یک جمع بندی آثار بخشش و انفاق عبارت است از: نزدیکی به خدا، ایجاد محبت، شکوفایی روح سخاوت، تکامل اخلاقی انسان، کم شدن اختلافات طبقاتی و تعدیل ثروت و عدالت اجتماعی.

۴.توجه به مسأله انفاق و بخشش در اسلام، به معنای گداپروری نیست؛ زیرا از طرفی گدایان غیرنیازمند مذمت شده اند و از طرف دیگر، می توانیم نیازمندان واقعی را شناسایی کنیم و یا از طریق مؤسسات خیریه این کار را انجام دهیم و یا این که به جای دادن پول، ابزار کار در اختیار نیازمندان بگذاریم تا توانگر شوند.

۵.انفاق پیامدهای روانی برای شخص بخشنده دارد و موجب امنیت، آرامش وجدان و رفع اندوه او می شود؛ چون بخشش گناهان را پاک و عذاب دوزخ را دور می سازد. آری، انفاق بیش از آن که کمک به نیازمندان باشد، کمک به شخص بخشنده است و بهداشت روانی او را تأمین می سازد و تکامل معنوی و روحی او را تحقق می بخشد و پاداشی نزد خدا برای او ذخیره می کند.

آموزه ها و پیام ها

۱.بخشش به بینوایان، بهداشت روانی شما را تأمین می کند.

۲.با انفاق، اندوه و ترس را از خود دور سازید.

۳.انفاق به هر صورت و در هر زمان صورت پذیرد، مطلوب است و نزد خدا پاداش دارد.[۶]

آیه بینه

ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریه ^[۷]کسانی که ایمان آورده و اعمال نیکو انجام دادند آنان بهترین مردمند.

نکته ها و اشاره ها

۱.یکی از روش های تربیتی قرآن، روش مقایسه است. در این روش سرنوشت افراد نیک و بد در برابر هم به تصویر کشیده می شود تا مخاطبان قرآن بتوانند با مطالعه ی آنها راه صحیح را انتخاب کنند. در این آیات نیز سرنوشت دو گروه متقابلِ کافران و مؤمنان ترسیم و دو قوس صعودی و نزولی انسان بیان شده است تا هر کس می خواهد راه بهترین مخلوقات و یا راه بدترین مخلوقات را انتخاب کند.

۲.کافران اهل کتاب(یهودیان و مسیحیان) و مشرکانی که دلایل روشن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را نپذیرفتند و با لجاجت به کژراهه رفتند، بدترین موجودات معرفی شده اند که سزاوار آتش دوزخ اند. آنان از حیوانات نیز پست تر و بدترند؛ زیرا به دلایل عقل، فطرت و رهبران الهی توجه نکرده، راه سعادت و هدایت را ترک و راه گمراهی را پیمودند!

۳.مؤمنان شایسته کردار بهترین موجودات اند؛ زیرا آنها با ایمان و کردار شایسته ی خود رضایت الهی را جلب می کنند و به مقامی بالاتر از فرشتگان می رسند و بهترین موجود و مخلوق الهی می شوند.

۴.در برخی احادیث شیعه و اهل سنت، از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که مقصود از «بهترین مخلوقات» علی علیه السلام است. از جمله، از ابن عباس حکایت کرده اند: وقتی این آیات فرود آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: مقصود، تو و شیعیان(و پیروان) تو هستند که در روز رستاخیز در حالی وارد می شوید که از خدا راضی هستید و خدا نیز از شما راضی است! دشمن تو خشمگین و با زور وارد محشر می شود.

۵.پاداش مؤمنان شایسته کردار عبارت است از:

الف)بهشت ویژه الهی؛

ب)جاویدان بودن در بهشت؛

ج)خشنودی و رضایت الهی از آنان. آری؛ خدا به مؤمنان آن قدر نعمت می بخشد که آنان نیز از خدا راضی و خشنود می شوند؛ یعنی رضایت خدا و انسان دو طرفه می شود و این یکی از بهترین پاداش ها و لذت های معنوی است.

۶.سه عامل اساسی سعادت انسان عبارت است از:

الف)ایمان به خدا؛

ب)انجام کارهای شایسته و نیک؛

ج)هراس از مقام پروردگار. بلی مؤمنان با اعمال نیک خود، درخت ایمان را آبیاری می کنند، و با درک عظمت خدا و ترس از او از کفر و گناه دوری می جویند و تقوا و پارسایی پیشه می سازند، از این رو به مقامات عالی معنوی می رسند.

آموزه ها و پیام ها

۱.سرنوشت افراد مشرک با صاحبانِ کتاب های آسمانی که کفر می ورزند، یکسان است.

۲.با «ایمان» و «عمل صالح»، به قله های سعادت می رسید و بهترین مخلوق می شوید.

۳.فرجام مؤمنان شایسته کردار، بهشت و خشنودی خداست.

۴.رضایت خدا و مؤمنان دو طرفه است.

۵.هراس از(مقام) خدا، زمینه ساز سعادت انسان است.

۶.اگر می خواهید از بهترین موجودات و اهل بهشت باشید،حق باور، شایسته کردار و خدا ترس باشید. [۸]

آیه تبلیغ:

یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبِّک وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَه[۹] ای فرستاده[خدا]! آنچه را از طرف پروردگارت به سوی تو فرود آمده، برسان؛ و اگر انجام ندهی، پس پیام او را نرسانده ای؛ و خدا تو را از(گزند) مردم حفظ می کند؛ براستی که خدا گروه کافران(منکر) را راهنمایی نمی کند.

شأن نزول:

در بسیاری از منابع شیعه و اهل سنت با تعبیرات گوناگون حکایت شده که آیه فوق در مورد ابلاغ جانشینی امام علی علیه السلام در روز غدیر خم است که قبل از آن، به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دستور می دهد که ولایت علی علیه السلام را به مردم ابلاغ کند. در آخرین سال عمر پیامبر مراسم حجه الوداع با حضور آن حضرت برگزار شد و بعد از حج، همگان از مکه خارج شدند تا به بیابان خشک غدیر خم رسیدند، که چهار راه جدا شدن افراد و کاروان ها از هم دیگر بود. در روز پنج شنبه سال دهم هجری بود که ناگهان پیامبر صلی الله علیه و آله دستور توقف داد و افرادی را که جلو رفته بودند به عقب فراخواند و صبر کردند تا بقیه مردم هم از راه رسیدند و نماز ظهر به امامت پیامبر صلی الله علیه و آله برگزار شد و منبری از جهاز شتران برافراشتند و پیامبر سخن رانی طولانی ایراد کردند و در ضمن آن از مردم گواهی بر یگانگی خدا و رسالت خویش و معاد گرفتند؛ سپس به کتاب خدا و عترت خویش، به عنوان دو گوهر گران بهای امت، اشاره کردند و پس از آن دست علی علیه السلام را گرفتند و بلند کردند و با صدای بلند گفتند: «هر کس من مولای اویم، این علی مولای اوست.» و این سخن را چند بار تکرار کردند و سرانجام به دوستان علی صلی الله علیه و آله دعا و در حق دشمنانش نفرین کردند و به مردم سفارش کردند که حاضران این مطلب را به اطلاع غایبان برسانند. پس از این واقعه، هنوز مردم متفرق نشده بودند که فرشته وحی بر پیامبر فرود آمد و قسمتی از آیه سوم سوره مائده را نازل کرد که می فرمود: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت را بر شما تمام نمودم و…»و پیامبر تکبیر گفتند و شور و غوغایی در مردم به پاشد و مردم گروه گروه نزد علی علیه السلام آمدند و به او تبریک گفتند؛ از جمله، عمر و ابو بکر بر علی علیه السلام «آفرین باد» گفتند که رهبر و مولای مؤمنان شده است؛ و حسّان، شاعر بزرگ اسلامی، در همان صحنه شعری زیبا سرود.

نکته ها و اشاره ها:

۱.آیه فوق چند ویژگی دارد:

الف)در دو آیه قرآن خطاب «یا أَیهَا الرَّسُولُ» هست که یکی همین آیه است؛ و روشن می کند که مطلب آیه با رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله ارتباط دارد. ب)تنها آیه ای از قرآن که به پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد کوتاهی کردن در تبلیغ هشدار می دهد همین آیه است؛ و مطلب آن قدر مهم است که آن را معادل همه ی رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله می شمارد. ج)در آیه فوق سخن از حفظ پیامبر صلی الله علیه و آله(از دشمنان) است و به ایشان وعده محافظت می دهد. مجموع این مطالب نشان می دهد که مطلب مهمی باید ابلاغ می شد که تبلیغ آن با سرنوشت رسالت گره خورده بود و دشمنان زیادی داشت؛ به طوری که ابلاغ آن برای پیامبر صلی الله علیه و آله خطرناک بود. پس مسائلی مثل مبارزه با شرک، ابلاغ قوانین اسلامی و مبارزه با اهل کتاب و منافقان نمی توانست موضوع آیه باشد؛ زیرا این امور قبل از نزول این آیه هم مطرح بوده اند. پس با توجه به آیه فوق که در سوره ی مائده است و در اواخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده، روشن می شود که مسأله ی مهم جانشینی آن حضرت مطرح است که رقیبانی دارد و دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را برمی انگیزد.

۲.واژه «مولی » در لغت به معنای «سرپرست، رهبر، دوست، یار و یاور» می آید، و در حدیث غدیر به معنای سرپرستی است؛ چرا که: اولًا، اعلام دوستی علی علیه السلام این همه مقدمات و سخن رانی نمی خواهد.

و ثانیاً، اعلام دوستی علی علیه السلام چیزی نبود که باعث مخالفت شود و پیامبر صلی الله علیه و آله از اعلام آن بهراسند و دل داری خدا را بطلبند. و ثالثاً، در خطبه غدیر، قراین و شواهدی است که مولی به معنای اولویت در تصرف و سرپرستی و رهبری است؛ از جمله آن که پیامبر صلی الله علیه و آله در خطبه، از مردم بر «اولویت خودش بر جان آنان» اقرار گرفتند. و رابعاً، در شعر حسّان که در همان روز گفته شده، تعبیر «امام» و «هادی» برای علی علیه السلام به کار رفته است که جمعی از بزرگان اهل سنت آنها را حکایت کرده اند.

۳.امام علی علیه السلام در موارد متعددی به حدیث غدیر استناد کرده است؛ از جمله، در روز شوری و در برابر عثمان در مسجد و در جنگ جمل و صفین در برابر مخالفان.

۴.آیات قبل و بعد این آیه در مورد کافران است، و این ضرری به مطلب نمی زند؛ چون قرآن یک کتاب تربیتی است و گاهی آیات مختلف را در کنار هم می آورد و لحن این آیه نیز نشان می دهد که با آیات دیگر متفاوت است.

۵.در آیه فوق، «کافرین»، به معنای لغوی اش، یعنی «منکران و حق پوشان» آمده است و اشاره به منکران جانشینی علی علیه السلام دارد که خدا آنان را هدایت نخواهد کرد.

آموزه ها و پیام ها:

۱.انتخاب رهبر مسلمانان با خدا و ابلاغ آن با رسول است.

۲.خدا از رهبران و مبلغان دینی در برابر خطراها، حمایت می کند.

۳.رهبران و مبلغان دینی از خطرها نهراسند و به وظیفه خود عمل کنند.

۴.کفر و انکار مانع استفاده از هدایت الهی است.[۱۰]

آیه تطهیر

إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَکمْ تَطْهِیرا[۱۱]خدا فقط می خواهد پلیدی را از شما خاندان (پیامبر) ببرد و کاملًا شما را پاک سازد.

شأن نزول

داستان نزول این آیه را در منابع تفسیری شیعه و اهل سنت این گونه حکایت کرده اند که پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین را فراخواند و عبایی بر آنان افکند و فرمود: خدایا اینها خاندان من هستند؛ آلودگی را از آنها دور کن و آنها را پاک گردان. پیامبر سه بار این جمله را تکرار کردند و در این هنگام این آیه فرود آمد و تطهیر و پاکی اهل بیت را اعلام کرد.

نکته ها و اشاره ها:

۱.آیه تطهیر به پاکی و عصمت اهل بیت علیهم السلام اشاره کرده است. آیه تطهیر مربوط به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست؛ چرا که: اولًا، تمام ضمیرهای قبل و بعد آیه، مؤنث هستند، ولی ضمیرهای آیه تطهیر مذکرند. ثانیاً، روایات زیادی در منابع تفسیری شیعه و اهل سنت آمده است که بیان می کند آیه ی تطهیر مخصوص پنج نفر، یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام است. بسیاری از این روایات را زنان پیامبر نیز حکایت کرده اند. و «حدیث کساء» در این مورد مشهور است. بنابراین چنان که گفته شد، واژه «اهل بیت» در این جا افراد مخصوصی از اهل خانه ی پیامبر صلی الله علیه و آله هستند.

۲.«رِجْس» در اصل به معنای چیز ناپاک است، خواه ناپاکی از نظر طبع آدمی باشد یا بر اساس حکم شرع یا عقل و خواه پلیدی و آلودگی درونی باشد یا ظاهری و در این جا به معنای هر گونه پلیدی و گناه است و تطهیر به معنای پاک ساختن است که در این جا تأکیدی بر نفی آلودگی و پلیدی است.

۳.واژه «یرید» شامل اراده تکوینی و تشریعی خدا می شود. اراده تشریعی همان قانون گذاری و خواستن از مردم است. و اراده ی تکوینی، یعنی اراده ی وجودی و ایجاد چیزی به صورتی خاص. اما در این جا اراده تکوینی مقصود است؛ چرا که اراده ی تشریعی مخصوص اهل بیت علیهم السلام نیست. پس مقصود آیه آن است که خدا علاوه بر هدایت و ارشادات تشریعی، مقدمات و اسباب پاکی را برای فرهیختگان امت(اهل بیت علیهم السلام) فراهم ساخته است، و می خواهد که آنان پاک گردند.

۴.این آیه بر عصمت اهل بیت علیهم السلام دلالت دارد؛ زیرا اراده خدا تخلّف ناپذیر است و «انّما» نیز برای حصر است و روشن می شود که اراده حتمی خدا فقط آن است که اهل بیت از هر گونه پلیدی دور باشند.

۵.معصوم بودن اهل بیت علیهم السلام به معنای جَبر نیست، چون آنان علاوه بر لیاقت ذاتی و موهبتی از طرف خدا، دارای شایستگی های اکتسابی هستند و با اراده خویش گناه نمی کنند و با این عصمت ارادی می توانند الگوی دیگران قرار گیرند.

۶.چرا آیه تطهیر در لابه لای آیات مربوط به زنان پیامبر قرار گرفته است و به وسیله ضمایر و روایات از جملات قبل و بعد متمایز شده است؟ مفسران در پاسخ به این پرسش چند مطلب بیان کرده اند:

الف)این نخستین بار نیست که قرآن یک جمله ی معترضه در لابه لای آیات می آورد، برای مثال در آیه سوم سوره مائده نیز آیه ی «اکمال» به صورت معترضه بین آیات مربوط به غذاهای حرام آمده است و این روش ادبیان عرب است که در اشعار آنان نیز نمونه دارد؛ همان طور که در ادبیات فارسی و غیر آن نیز از این شیوه استفاده می شود تا مطلبی برجسته شود یا تذکری در لابه لای مطلب آورده شود.

ب)قرآن با بیان «آیه تطهیر» می خواهد به زنان پیامبر گوش زد کند که شما در کنار افرادی معصوم قرار دارید؛ پس مراقب اعمال خود باشید؛ به عبارت دیگر عصمت اهل بیت پیامبر را به رخ همسران پیامبر می کشد، تا آنان را برای پذیرش دستورات قبل و بعد این آیه بیش تر آماده کند، و لازمه ی این مطلب آن بوده که آیه ی تطهیر در کنار آیات مربوط به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله آورده شود.

آموزه و پیام:

۱.اهل بیت علیهم السلام الگوی کامل پاکی هستند.

آیه شوق شهادت

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ ینْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلًا[۱۲] از میان مؤمنان مردانی هستند که به آنچه با خدا بر (اساس) آن پیمان بسته اند، صادقانه(وفا) کرده اند؛ و از آنان کسی است که پیمانش را به پایان رسانده (و به شهادت رسیده)؛ و از آنان کسی است که منتظر است و هیچ تغییری (در پیمان خود) نداده است.

نکته ها و اشاره ها

۱.در این آیه واکنش مؤمنان در برابر جنگ سخت احزاب به تصویر کشیده شده است؛ مردانی که با دیدن سپاه بزرگ دشمن ایمانشان افزوده می گردد و در برابر خدا و پیامبر تسلیم اند و به فرمان آنان به میدان می روند و یکی پس از دیگری جان فدای دوست می کنند و برخی نیز منتظرند و زبان حالشان آن است که: رفیقان می روند نوبت به نوب