فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری

با فایل فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل قرآن و سواد رسانه ای با تأکید بر خبر و خبرنگاری :

مقدمه

خبر و خبررسانی به دلیل گرایش های ذاتی انسان به برقراری ارتباط با محیط پیرامون خود همواره جزء جدایی ناپذیر زندگی بشر بوده است. با افزایش حجم اطلاعات و اخباری که نظام اجتماعی برای حفظ انسجام خود نیاز دارد و نیز افزایش سرعت مبادله این اطلاعات و اخبار، نوع و روش انتقال اطلاعات متغیر شده است با ارتقای جایگاه اطلاعات و اخبار بحث وظایف مخاطبان خبر و خبرگزاری ها در دریافت و مواجهه با اخبار اهمیت و ضرورت بیشتری پیدا می کند.

خبرگزاری ها علی رغم محدودیت هایی که در عرصه ی بازنمایی دارند، اما یک محیط الگوسازی و یک محیط تشویق کننده و در عین حال یک محیط کنترل کننده ی سبک زندگی هم هستند. ما درباره ی علوم ارتباطات و رسانه، هنجار غالبی به نام ارزش های خبری داریم. ارزش های خبری بر اساس تمایلات انسانی که لزوماً تمایلات عقلانی هم نیست پایه گذاری شده است. اخبار و اطلاعاتی که از این رسانه ها به دست می آید الزاما ممکن است به صلاح اجتماع و یا عامه مردم نباشد و این واقعاً مبنای رسانه اسلامی نیست.

در الگوی رسانه اسلامی، همه سازوکارهای جاری و ساری در رسانه اسلامی باید بر اساس اهداف مورد نر دین و با توجه به احکام و عقاید و اخلاق اسلامی باشد. برای نمونه، در تولید محتوا یا پیام های رسانه ای، باید به نیازهای کمالی هانسان و غایات دین با رعایت احکام و عقاید و اخلاق، توجه کرد و نه لزوماً مناسک اهری دینی را مد نر قرار داد. همچنین نباید از بحث های مهمی همچون مالکیت رسانه، اقتصاد رسانه، نیروی انسانی سازمان رسانه، فرهنگ سازمانی حاکم بر سازمان رسانه و نحوه تعامل با مخاطبان رسانه غفلت کرد.

آیا پذیرفتن آنچه رسانه های خبری به مخاطبین منتقل می کنند عاقلانه است؟ آیا مخاطبان نباید دقت و توجه بیشتری به محتوا و مآخذ خبر ها داشته باشند؟ سواد رسانه ای توانایی استفاده، تحلیل وارزیابی تصاویر، صداها و پیام هایی است که هر روز به دفعات با آن ها روبرو می شویم و بخشی مهم از فرهنگ معاصر هستند. در مبحث «سواد رسانه ای» از یک نوع درک متکی بر مهارت صحبت می شود، که براساس آن می توان انواع رسانه ها و انواع تولیدات آن ها را شناخت و از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد.

سواد رسانه ای به این کار می آید که بدانیم: همه اخبار که در این دنیای پرهیاهو و از میان رسانه های مختلف به ما می رسد لزوما قابل اتکا و اعتماد نیستند و نیاز به بررسی و مطالعه دقیق دارند؛ به خصوص که آموزه های دینی نیز این را به ما تذکر می دهند که پیام هایی قابل اتکا و اعتماد هستند که از طریق کانال ها و جریان های ارتباطی مبتنی بر آموزه های وحیانی باشند.

تحصیل سواد رسانه ای به همراه پیدایش نگاه و تفکر انتقادی در افراد است بنابراین فرد می آموزد که عمیق و دقیق به ذات برنامه ها و نوشته ها و شنیده ها بیندیشد و به نقد آنها نیز بپردازد و از طرفی به نوعی رویارویی پیچیده با خروجی رسانه ها نیز دست یابد.

سواد رسانه ای لزوماً مبتنی بر آن مؤلفه هایی نیست که در یونسکو یا ادبیات آکادمیک غرب تعریف شده است.[۱] از این رو ما باید سواد رسانه ای را با توجه به جهان بینی اسلامی و بر مبنای اسلامی ایجاد کنیم. برای دستیابی به دیدگاه اسلام در خصوص سواد رسانه ای و وظایف مخاطبان خبر؛ قرآن، اصیل ترین و مهم ترین منبع به شمار می رود. قرآن که منبع لایزال، کتابی عمیق و راهنمایی الهی برای انسان در تمامی دوران هاست، با کمال تأسف هنوز در بسیاری از موضوع ها و از جمله سواد رسانه ای، مانند گنجی سر به مهر باقی مانده و کمتر به مقتضای نیاز های جامعه مورد تدقیق و تحقیق واقع شده است.

اکنون به پژوهش های پیشین که به نوعی با این موضوع مرتبط است، اشاره می کنیم:

کتاب خبر و خبررسانی در قرآن کریم، علیرضا پویا، (انتشارات دانشکده صدا و سیما،۱۳۸۴). نکته مهمی که در این کتاب بدان پرداخته شده، دیدگاه قرآن درباره محتوای خبر و همچنین درباره نحوه ارائه خبر می باشد.

مقاله ی « اعتبار منبع از دیدگاه معرفت شناختی» نوشته هادی صادقی، (۱۳۷۵) که به بررسی اهمیت منبع خبر از دو وجه روان شناسی و معرفت شناختی نسبت به مخاطبان و همچنین جنبه های حقوقی و اخلاقی نسبت به پیام رسان پرداخته و آن گاه اهمیت موضوع را از این جنبه ها مورد واکاوی قرار داده است.

مقاله «اخلاق خبر رسانی در قرآن» نوشته محمود فتحعلی، (۱۳۷۵) که پس از بیان مقدمه ای درباره اهمیت رسانه ها و موضوع خبر، قرآن کریم را مجموعه ای خبری دانسته که ازلحاظ منبع، مورد اعتمادترین منابع است.

پایان نامه سید محمد رضا پیرمرادیان با عنوان « احکام خبر و خبر رسانی در فقه امامیه» (۱۳۹۰) که به طور جامع و تطبیقی به بررسی عناوین مرتبط پرداخته است.

یکی از مهم ترین منابعی که اختصاصاً در حوزه ی اطلاع رسانی اسلامی منتشر شده، مقاله علامه محمد حسین فضل الله با عنوان «ویژگی های عمومی اطلاع رسانی اسلامی» است (ترجمه: قرنی،۱۳۸۳) است.

دکتر محمد علی العیوضی، ۱۹۸۷. در کتاب الاعلام الاسلامی الدولی بین النظریه و التطبیق (۱۹۸۷م.) مبانی نظری اطلاع رسانی اسلامی را بررسی کرده است. این کتاب شامل یک مقدمه، هشت باب و یک خاتمه است. نویسنده به ویژه در باب ششم تحت عنوان”بررسی تطبیقی اطلاع رسانی بین المللی اسلامی” با استفاده از آیات قرآن مباحثی را مطرح کرده است.

مقاله «بایدها و نبایدهای اخلاقی در رسانه ملی» نوشته محمد فولادی (۱۳۹۰)، مهم ترین ارزش هایی که باید رسانه ملی جمهوری اسلامی ایران بدان پایبند باشد، به تفصیل بررسی می کند.

مقاله «ضرورت سواد رسانه ای» نوشته دکتر سید رضا صالحی امیری (مدیر گروه پژوهش های فرهنگی و اجتماعی پژوهشکده تحقیقات استراتژیک) و سید مسعود رجبی (۱۳۸۷). به اعتقاد نویسندگان یکی از پیامدهای تحلیل و درک صحیح پیام های رسانه ای، بالا رفتن سطح آگاهی است، چرا که یک شهروند فعال و باسواد می تواند در ایجاد تغییر اجتماعی مثبت فعالیت کند و عکس العمل خود را در برابر رسانه ها اعلام نماید و تنها بیننده صرف نباشد.

مقاله «سانسور یا سواد رسانه ای» نوشته دکتر محمد سلطانی فر (۱۳۸۷) که بر آموزش رسانه ای به دانش آموزان در مدارس، به منظور ایجاد توانایی مواجهه خودانگیخته در آن ها نسبت به محتوا و عملکرد رسانه ای تاکید می ورزد.

مقاله «بررسی و تحلیل سطوح مختلف سواد رسانه ای» نوشته شهرود امیر انتخابی و سید مسعود رجبی (۱۳۸۷) که مفروض اصلی نوشتار را بر أن قرار داده است که سواد رسانه ای اختصاص به یک قشر خاص ندارد و می تواند همه افراد جامعه و در تمامی سطوح را در بر گیرد،

درهیچ یک از این کتاب ها و مقاله ها به بررسی رهنمود های قران و تفاسیر در خصوص سواد رسانه ای مخاطبین خبر و خبرگزاری ها پرداخته نشده است. بنا بر این، یکی از مشکلات این تحقیق کمبود و یا نبود پژوهش های پیشین در این باره از منظر قرآن است.

امید است این پژوهش گامی هر چند کوچک در مسیر این هدف؛ یعنی ارائه دیدگاه قران در خصوص سواد رسانه ای و وظایف مخاطبین خبر باشد.

سواد رسانه ای

تعریف سواد رسانه ای

سواد رسانه ای (Media literacy) یک نوع درک مبتنی بر مهارت است که می توان براساس آن، انواع رسانه ها را از یکدیگر تمیز داد و انواع تولیدات رسانه ای را از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد.[۲]

در اذهان بسیاری از افراد واژه «سواد» با رسانه های چاپی بیشترین ارتباط را دارد؛ چنان که معادل توانایی خواندن است.[۳] «سواد خواندن»، «سواد بصری» و «سواد رایانه ای» معادل «سواد رسانه ای» نیستند؛ در مقابل، صرفاً اجزای سازنده آنند. سواد رسانه ای شامل تمام این توانایی های ویژه و نیز چیزهای دیگر است.[۴]

به طور کلی، سواد رسانه ای: «مجموعه ای از رویکردهاست که مخاطبان به طور فعالانه برای مواجهه گزینشی با رسانه ها و تحلیل و ارزیابی نقادانه محتوای رسانه ای بر می گیرند تا معنای پیام را که با آنها مواجه می شوند، تفسیر کنند.»

در اینجا لازم است تعریفی از رسانه و مخاطب داشته باشیم. «رسانه» در مفهوم ارتباطی آن، عاملی است که می تواند پیامی را به مخاطب انتقال دهد. در بیشتر تعاریف ارائه شده از رسانه، بیشتر به نقض پیام رسانی آن توجه شده است. مارشال مک لوهان در تعریف رسانه می گوید: «رسانه همان پیام است.»[۵] همچنین در فرهنگ روزنامه نگاری، واژه رسانه به معنای مجموعه ابزارها و روش هایی تعریف شده است که برای ایجاد ارتباط با مخاطبان انبوه به کار می رود.[۶] در مفهوم ارتباطی «مخاطب» مک کوئیل معتقد است:

مخاطب، دریافت کننده ی پیام است که می تواند فرد یا گروهی نامتجانس باشد.[۷]

پس به طور کلی، سواد رسانه ای «مجموعه ای از رویکردهاست که مخاطبان به طرو فعال برای مواجهه گزنشی با رسانه ها و تحلیل وارزیابی نقادانه ی محتوای رسانه ای در بر می گیرند، تا معنای پیام را که با آن ها مواجه می شوند، تفسیر کند.»

در اینجا برخی از اصطلاحات مرتبط با «سواد رسانه ای» را مختصری توضیح می دهیم.

تعریف دانشگاهی و جامع تر نیز، تفکر انتقادی را چنین بیان می کند: «فرایند نظام مند ذهنی مربوط به مفهوم آفرینی، کاربرد، تحلیل، ترکیب، و ارزیابی فعالانه و ماهرانه اطلاعات جمع آوری شده یا تولید شده از طریق مشاهده، تجربه، تأمل، استدلال، یا ارتباطات، به عنوان راهنمایی برای باور و عمل.»

آموزش سواد رسانه ای: «آموزش شناخت اطلاعاتی و انتقادی از رسانه، تکنیک ها، و تاثیرات آن ها بر مخاطبان رسانه.»[۸]

آموزش رسانه ای: آشنا سازی شخص با رسانه هاست.[۹]حال آن که در سواد رسانه ای، درک ماهیت و کارکردهای رسانه ها و ژانرهای رسانه ای طرف توجه قرار می گیرد.[۱۰]

تاریخچه پیدایش سواد رسانه ای به سال ۱۹۶۵ باز می گردد.

سواد رسانه ای، یک مفهوم قدیمی است که اولین بار مارشال مک لوهان در سال ۱۹۶۵ میلادی آن را در کتاب خود تحت عنوان «درک رسانه: توسعه ی ابعاد وجودی انسان»[۱۱] به کار برد. مک لوهان معتقد بود:

«زمانی که دهکده جهانی تحقق یابد، لازم است انسان ها به سواد جدیدی به نام سواد رسانه ای دست یابند.»[۱۲]

هدف سواد رسانه ای

هدف سواد رسانه ای، توانایی بخشیدن به مخاطبان برای دفاع در مقابل رسانه ها و دادن قدرت کنترل برنامه های رسانه به افراد است. وقتی از اصطلاح «برنامه سازی» به این مفهوم استفاده می کنیم، منظور برنامه های تلویزیونی یا پیام های رسانه ای نیست، بلکه اعمال کنترل بر روش برنامه ریزی ذهن خود مخاطب است. پس، هدف سواد رسانه ای این است که به مردم نشان دهد چگونه کنترل را از رسانه ها به خود معطوف کنند. اولین گام در تغییر کنترل از رسانه به شخص، این است که افراد دریابند چگونه رسانه ها آنان را برنامه ریزی می کنند.

از لحاظ نظری نیز، افراد با سواد رسانه ای، در برابر اطلاعات رسانه ای، آسیب پذیری کمتری دارند، زیرا پیام هایی را که به منظور تاثیرگذاری بر آنها طراحی و ارسال شده، در سطوح مختلف مورد شناسایی قرار می دهند.

به اعتقاد برخی هدف اصلی سواد رسانه ای می تواند این باشد که بر اساس آن بتوان محصول نهایی یک رسانه را از این جنبه شناخت که آیا بین محتوای یک رسانه به مثابه یک محصول نهایی با عدالت اجتماعی رابطه ای وجود دارد یا خیر.[۱۳]

ضرورت فراگیری سواد رسانه ای

فهم ودرک انسان ها از اتفاقات و رویدادهای اطراف خود، روز به روز اهمیت بیشتری پیدا می کند. افراد متفاوت ممکن است از یک اتفاق واحد، برداشت و نگرش ثابتی نداشته باشند زیرا سطح تجربیات افراد، مختلف است و رسانه نیز عوامل را از دیدگاه های گوناگون بررسی می کند.

برای آنکه مخاطبان اختیار و کنترل خود را به دست رسانه ها نسپارند، باید از سطح دانش و فهمیدن به سطوح بالاتر حرکت کنند و به تولید علم بپردازند و در واقع یادگیری معنادار داشته باشند؛ یعنی بتوانند روابط حاکم میان اجزا و عناصر را درک کنند و عمیق دانستن را بیاموزند و از تفکر سطحی اجتناب کنند، زیرا محصول یادگیری مهم نیست بلکه فرایند یادگیری که همان قدرت استدلال، تجزیه و تحلیل، ارزشیابی، خلاقیت و پویایی است، مهم است.

ابعاد سواد رسانه ای

سواد رسانه ای، فرایندی چند بعدی است که توانایی هر شخص می تواند در طول هر یک از آنها قرار گیرد. ابعاد چهارگانه سواد رسانه ای – یعنی ابعاد ادراکی، حسی، زیبای شناسی و اخلاقی – کاملاً به هم وابسته و پیوسته اند.

مراحل کسب سواد رسانه ای (سطوح سواد رسانه ای)

تومن (۱۹۹۶) برای کسب «سواد رسانه ای» به چهار مرحله اساسی اشاره کرده است:

۱- داشتن آگاهی کامل در خصوص استفاده از رسانه ها و به عبارت دیگر، ارتقای آگاهی نسبت به رژیم مصرف رسانه ای یا تعیین میزان و نحوه مصرف غذای رسانه ای از منابع رسانه ای گوناگون.[۱۴]

۲- برخورد منتقدانه با محتوای رسانه؛

۳- تحلیل زمینه های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی محیط رسانه که در نگاه اول قابل مشاهده نیست؛

۴- جانبداری از رسانه و استفاده از آن برای تغییرات اجتماعی؛[۱۵]

در واقع سواد رسانه ای امروزی تر، به دنبال مقابله با کارکردهای رسانه های بزرگ غالب است، که هدف آنها تامین هژمونی فرهنگی، تعمیم فلسفه سیاسی و حفظ قدرت هایی است که خود این رسانه ها محصول آنها هستند.[۱۶]

اصول سواد رسانه ای

لن مسترمن ۱۸ اصل را برای سواد رسانه ای بر می شمارد که در واقع نسبت های میان رسانه و واقعیت عینی را نشان می دهد. در ادامه هشت مورد مهم تر از این اصول و مفاهیم کلیدی توضیح داده می شود:

۱- همه رسانه ها «ساخت» هستند: رسانه ها بازتاب صرف واقعیت خارجی نیستند؛ بلکه سازه هایی به دقت طر احی شده را ارائه می دهند که بازتاب بسیاری از تصمیم هاست و از متغیرهای تعیین کننده ای تاثیر می پذیرد. کار سواد رسانه ای ساختارشکنی این ساخت ها و سازه هاست. سواد رسانه ای این ساخت ها را تجزیه می کند تا چگونگی شکل گرفتن آنها را به تصویر بکشد.

۲- رسانه ها به واقعیت ساخت می دهند: اکثر برداشت های ما از واقعیت مبتنی بر پیام رسانه ای است که خود به صورت پیش ساخته، موضع دار و دارای تعابیر و نتایج برای ما ارسال می شوند. به عبارت بهتر، رسانه ها تا حدود زیادی به درک ما از واقعیت شکل می دهند.

۳- مخاطبان با معانی رسانه ای مذاکره می کنند: رسانه ها بخش عمده ای از مواد اولیه که ما با آنها به ساختن تصویری از واقعیات می پردازیم، در اختیارمان می گذارند و از سوی دیگر، همه ما نیز بر اساس عوامل فردی به مذاکره با این معانی ارسالی رسانه ای می پردازیم.

۴- رسانه ها ملاحظات تجاری دارند: سواد رسانه ای بر آن است تا این موضوع را روشن سازد که رسانه ها به نحوی تحت تاثیر ملاحظات تجاری قرار می گیرند و همین ملاحظات است که بر محتوا، روش ها و نحوه توزیع آن ها تاثیر می گذارد.

۵- پیام های رسانه ای متضمن ارزش و ایدئولوژی است: همه پیام های رسانه ای به نحوی پیام های بازرگانی هستند؛ زیرا نوعی ارزش یا شیوه زندگی را تبلیغ می کنند.

۶- رسانه ها ملاحظات اجتماعی و سیاسی دارند: رسانه ها تاثیرات وسیعی بر سیاست و شکل دهی به تحولات اجتماعی دارند.

۷- شکل و محتوا در رسانه ها رابطه نزدیک دارند: هر رسانه ای گرامر خاص خودش را دارد و واقعیت را به شیوه خود رمزگذاری می کند. رسانه های گوناگون یک رویداد مشترک را با برداشت ها و پیام های متفاوت ارائه می دهند.

۸- هر رسانه ای فرم زیباشناختی خاص خود را دارد: بایستی تاثیرات و اشکال جذاب ارائه را در بین رسانه های مختلف تشخیص دهیم.[۱۷]

شناخت و درک انتقادی از ساختار، محتوا و آثار رسانه ها، در گرو داشتن چشم اندازها و رویکردهای انتقادی است تا مخاطبان بتوانند اهداف و اغراض مادی و ایدئولوژیکی پنهان در پشت فعالیت های رسانه ها را درک و محتوای رسانه ای چون اخبار، برنامه های سرگرم کننده و تبلیغات را نقد کنند و از اثرات منفی رسانه ها در امان بمانند. توانمندی های فوق الذکر در گرو آموزش سواد رسانه ای به مخاطبان در جامعه و توجه بیشتر به این مقوله در زندگی روزمره و نیز برنامه ریزی ها و محتوای درسی تمام دوره های تحصیلی است.

لزوم بررسی سواد رسانه ای با مبانی قرآنی

وقتی از تخریب رسانه ای سخن می گوییم، صحبت از تخریب بزرگی است که دامنه اش همه ی جامعه را فرا می گیرد. ما نیازمند ایجاد یک سواد رسانه ای بالا در جامعه هستیم. البته این سواد، مولفه هایش همان مولفه هایی نیست که در سواد رسانه ای غربی ذکر شده است. این سواد لزوماً مبتنی بر آن اصولی نیست که در یونسکو یا ادبیات آکادمیک غرب تعریف شده، بلکه ما باید سواد رسانه ای مبتنی بر جهان بینی و اندیشه اسلامی را تعریف و ایجاد کنیم. اصول و مبانی ای که مبتنی بر قاعده های هدایت، سلامت و امنیت اسلامی باشد.

برای دستیابی به دیدگاه اسلام در خصوص اهداف و کارکردهای سواد رسانه ای، قرآن، اصیل ترین ومهمترین منبع به شمار می رود. قرآن که کتاب فوق بصری است و از نظر مسلمانان آنچه در اختیار ماست همان کتابی است که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده است. از یک سو کار تحقیق را آسان می نماید زیرا در مطالعه آیات قرآن بررسی سند برای کشف صحت و سقم منبع ضروری نیست و در سندیت و دست اول بودن آن کمترین شبهه ای وجود ندارد و از سوی دیگر با دشواری هایی همراه است چون مطالعه قرآن تابع برخی شیوه های رایج در روش شناسی علوم جدید نیست و با روش خاص خود که نوعی تحلیل کیفی متن است، انجام می شود که در نوع خود کاری بس دقیق و دشوار است.[۱۸]

قرآن چراغ هدایت و راهنمای الهی برای انسان در طول تاریخ بوده و متاسفانه در بسیاری از موضوع ها مانند گنجی سر به مهر باقی مانده و کمتر به مقتضای نیازهای جامعه مورد تدقیق و تحقیق قرار گرفته است.

علامه طباطبایی مفسر بزرگ قرآن در رابطه با پاسخگویی قرآن به نیازهای بشر از زمان نزول تاکنون وآینده در تبیین شان نزول بخشی از آیات قرآن آورده است:

« این خود از مشخصات آیات قرآنی است که هر چند در باره شان نزول معینی نازل شده باشد و سبب خاصی از حوادث واقعه، زمینه نزول آن آیات باشد مع ذلک آن سبب خاص به عنوان مصداقی از مصادیق بسیار تلقی شده که بعدها نیز تحقق می یابد و این بدان جهت است که قرآن کریم در باره عصر نزولش و مردم آن عصر نازل نشده کتابی است جهانی و دائمی، مقید به زمان و مکان خاصی نیست و به قوم یا حادثه خاصی اختصاص ندارد، هم چنان که در آن آمده.»[۱۹]

در این مقاله سعی بر این است که به ارائه دیدگاه قرآن و تفاسیر در خصوص سواد رسانه ای مخاطبین خبر و بیان اصول و مبانی قرآنی در این زمینه به صورت اجمالی پرداخته شود.

دیدگاه قرآن و تفاسیر در خصوص سواد رسانه ای و وظایف مخاطبین خبر

۱- وظیفه مخاطب در مقابله با خبرگزاری ها و جریانات ناسالم خبری

ارزش های خبری حاکم بر خبرگزاری ها براساس تمایلات انسانی که لزوماً تمایلات عقلانی هم نمی باشد پایه گذاری شده است. منظور از تخریب خبری و جریانات ناسالم خبری امواج اخبار و اطلاعاتی است که در جامعه به راه افتاده و مخرب و مضر برای اسلام و جامعه اسلامی است، مانند: شایعه، تهمت و رواج افترا نسبت به اشخاص یا نهادها، اخباری که موجب ارعاب جامعه اسلامی یا به خطر افتادن امنیت شهروندان می شود و از این قبیل، در زمره مصادیق جریانات ناسالم خبری قرار می گیرد.

ابن خلدون در مقدمه تاریخ خود درباره طوفان های خبری ناسالم که یکباره در جامعه راه می افتد می نویسد:

«عواملی سبب به راه افتادن اخبار ناسالم و ناصحیح در میان جامعه است. از جمله این عوامل: گردش ها و دلبستگی ها به آرا و عقاید می باشد.. .. اعتماد بی جا به ناقلین اخبار… غفلت مردم و فریبکاری ناقلان و خبرگزاری ها را نیز نباید نادیده گرفت؛ چنانکه طمع دستیابی به قدرت و ثروت هم از عوامل این جریانات خبری است.»[۲۰]

مقابله با این جریانات به دو صورت امکان پذیر است:

روش نخست؛ که در آن با تزریق و ارائه اخبار دقیق و درست، مانع از رواج امواج مذکور و تاثیرپذیری جامعه خواهد شد، در زمره رسالت های نهادهای خبری و خبرگزاری ها محسوب می شود.

روش دیگر؛ که در میان مخاطبان عام و توده جامعه تاثیر و کاربرد بیشتری دارد، مبادرت به عرضه اطلاعات و آگاهی هایی در باب پایگاه منتقدان و مخالفان، و بیان نقاط ضعف عملکرد و اقدامات ایشان می باشد وسعی در مخدوش ساختن چهره کسانی می شود که به مقابله اطلاعاتی و تبلیغاتی با نظام اسلامی پرداخته اند. برای مثال وابستگی این افراد یا گروه ها به سیاست های ضداسلامی و بیگانه و.. .[۲۱]

بنابراین، مخاطبان خبرگزاری ها نباید به منابع دروغ پرداز و فاسق مراجعه کنند و ضروری است که در جهت شناسایی خبرگزاری های فتنه انگیز دقیق و هوشیار باشند و با بی اعتنایی در برابر اینگونه خبرگزاری ها در این راه گام بردارند. اکنون در سه بخش به بررسی رهنمودهای قرآن در رابطه با وظیفه مخاطب در مقابله با خبرگزاری ها و جریانات ناسالم خبری می پردازیم:

الف. شناسایی خبرنگاران فتنه انگیز در خبرگزاری ها

درآیات بسیاری از قرآن، شناسایی و تحقیق و اطلاع رسانی در مورد خبرگزاری ها و خبرنگاران فتنه انگیز تجویز شده است و آنها را مصداق فاسق معرفی کرده است.

در سوره حجرات آمده است:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءکمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَینُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَهٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»[۲۲] یعنی ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر فاسقی برای شما خبری آورد، فوری تحقیق کنید، مبادا (به خاطر زود باوری و شتابزدگی تصمیم بگیرید و) ناآگاهانه به قومی آسیب رسانید، سپس از کرده خود پشیمان شوید.

در این آیه دستور به تحقیق و بررسی در منبع خبر آمده است. خبرو خبرنگار با زندگی اجتماعی مردم ارتباط دارند، در این جا اگر به خاطر حفظ احترام و آبروی افراد تحقیق وبررسی نکنیم، ممکن است جامعه اسلامی در معرض فتنه و آشوب قرار گیرد.[۲۳] در اسلام، اصل را در زندگی اعتماد به مردم می داند، اما حساب کسی که فسق او بر همه روشن شد، از افراد عادی جداست.[۲۴]

علامه طباطبایی در ذیل آیه فوق در تفسیر خود می نویسد:

«اساس زندگی اجتماعی بشر به این است که وقتی خبری را می شنوند، به آن عمل کنند؛ چیزی که هست در خصوص خبر اشخاص فاسق دستور فرموده تحقیق کنید و این در حقیقت نهی از عمل به خبر فاسق است.. . و از بی اعتباری و عدم حجیت خبر فاسق پرده بر می دارد،.. . عقلا هم رفتارشان همین است که خبر اشخاص بی بند و بار را حجت نمی دانند و به خبر کسی عمل می کنند که به وی وثوق داشته باشند.»[۲۵]

تکیه بر اخبار غیر موثق بسیار خطرناک و موجب از هم پاشیدگی نظام جامعه ها است؛ مصائب فراوانی را به بار می آورد، حیثیت و حقوق اشخاص را به خطر می اندازد و انسان را به بیراهه و انحراف می کشاند و به تعبیر جالب قرآن در آیه مایه ندامت و پشیمانی خواهد بود.[۲۶]

بر طبق «امنوا ان جاءکم فاسق» زمینه حوادث دو چیز است: تلاش فاسق و زودباوری مومن. تلاش فاسق در «جاءکم» نمایان می شود که گرچه ما به سراغ خبر گرفتن از فاسق نرویم، ولی آنها در پی آنند که به سراغ ما بیایند و اخبار نادرستی را بازگو نمایند. حرف «فاء» در «فتبینوا» نشانه اقدام سریع است. پس تحقیق و بررسی را به تاخیر نیندازید.[۲۷]

بنابراین، بایستی با تحقیق و بررسی، فاسقان را متنبه کنیم و نگذاریم میدان دار جامعه اسلامی باشند و عرصه را برآنان تنگ نماییم. اقدام به یک گزارش بررسی نشده می تواند قومی را به نابودی کشاند. هدف خبرگزاری های فاسق، ایجاد فتنه و به هم زدن امنیت نظام است وفلسفه شناسایی و تحقیق کردن در این آیه دوری از ایجاد فتنه در جامعه است.[۲۸]

کسانی که آشکارا و بدون پرده پوشی قوانین جامعه اسلامی را نقض و قوانین آنرا به تمسخر می گیرند، در فقه اسلامی «متجاهر به فسق» نامیده می شوند.[۲۹]

روایت هارون بن جهم از امام صادق (علیه السلام):

«اذا جاهر الفاسق بفسقه فلا حرقه له ولاغیبه»[۳۰] اگر فاسق فسق خود را آشکار کند، احترامی ندارد و بیان و اعلام گناه او نیز ممنوع نخواهد بود.

در جایی دیگر قرآن برای کسانی که با پخش اخبار دروغ، در جامعه دغدغه و فتنه ایجاد می کنند، کیفری سخت معین فرموده است:

«لَئِن لَّمْ ینتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَهِ لَنُغْرِینَّک بِهِمْ ثُمَّ لَا یجَاوِرُونَک فِیهَا إِلَّا قَلِیلًا»[۳۱] اگر منافقان و بیماردلان وگل آلود کنندگان جو مدینه، دست بر ندارند، تو را علیه آنان مامور می کنیم، تا دیگر جز مدتی کوتاه در مجاورتت نمانند.

«إرجاف» به معنای اشاعه باطل و در سایه آن استفاده های نامشروع بردن است و یا حداقل مردم را دچار اضطراب کردن است و«إغراء» به معنای تحریک کردن کسی است به انجام عملی. اگر منافقین و بیماردلان دست از فساد انگیزی بر ندارند، و کسانی که اخبار و شایعات دروغی در بین مردم انتشار می دهند، تا از آب گل آلود اغراض شیطانی خود را به دست آورند، و یا حداقل در بین مسلمانان دلهره و اضطراب پدید آورند، تو را مامور می کنم تا علیه ایشان قیام کنی، بلکه از شهر بیرونشان کنی و جز مدتی کم مهلتشان ندهی و منظور از این مدت کم فاصله بین مامور شدن، و ماموریت را انجام دادن است.[۳۲]

در سوره توبه می خوانیم:

«وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ»[۳۳] یعنی بر هیچیک از آنها که بمیرد نماز نخوان، و بر کنار قبرش (برای دعا و طلب آمرزش) نایست چرا که آنها به خدا و رسولش کافر شدند، و در حالی که فاسق بودند از دنیا رفتند.

در حقیقت این یک نوع مبارزه منفی، و در عین حال مؤثر، در برابر گروه منافقان است، زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمی توانست رسما دستور قتل آنها و پاکسازی محیط جامعه اسلامی را از این طریق صادر کند، ولی مبارزات منفی به حد کافی در بی اعتبار ساختن آنان، و انزوا و طردشان از جامعه اسلامی، اثر می گذاشت.[۳۴]

پس مخاطب باید با توطئه گرانی که با جنگ سرد و شایعه سازی ایجاد دلهره می کنند، برخورد و مقابله کند. با آن که تندترین تهدیدها در این آیه آمده و جامعه اسلامی همواره بزرگترین ضربه ها را از شایعه سازان خورده است، اما متاسفانه در کتب فقهی کمتر به این موضوع توجه شده است.

ب. هوشیاری در برابر خبرسازان مهاجم، بدعت گذار و شایعه ساز

جامعه اسلامی در معرض هرگونه تهاجم خبری است و مردم باید هوشیار و اهل تحقیق و بررسی باشند و هوشیاری ملت اسلامی درمان مفاسد و ناهنجاری های اجتماعی استY همانطور که در سوره حجرات می خوانیم: «ان جاءکم.. . فتبینوا».

در سوره نور می خوانیم:

« إِنَّ الَّذِینَ یحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَهُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ وَ اللَّهُ یعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون»[۳۵] کسانی که دوست دارند زشتیها در میان مردم با ایمان شیوع یابد عذاب دردناکی برای آنها در دنیا و آخرت است، و خداوند می داند و شما نمی دانید.

در این آیات سخن از” داستان افک” و عواقب شوم و دردناک شایعه و اتهام نسبت به افراد پاک است، چرا که این مساله به قدری مهم است که قرآن لازم می بیند چند بار از طرق گوناگون و مؤثر این مساله را تحلیل کند، و چنان محکم کاری نماید که در آینده چنین صحنه ای در جامعه مسلمین تکرار نشود.[۳۶]

در آیات قرآن و روایات اسلامی روی این مساله زیاد تاکید شده و مسلمانان به شدت از گفتن چیزهایی که نمی دانند، ممنوع شده اند و اگر درست در وضع جوامع انسانی و بدبختیهایی که دامن آنها را می گیرد دقت کنیم خواهیم دید که قسمت مهمی از این بدبختیها از شایعه سازی و سخن گفتن بدون اطلاع و گواهی به ناحق و اظهار نظرهای بی مدرک سرچشمه می گیرد.[۳۷]

در سوره اعراف آمده است:

«و أن تقولوا علی الله ما لا تعلمون»؛[۳۸] و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی دانید.

در سوره کهف نیز آمده است:

«ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ کبُرَتْ کلِمَهً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ یقُولُونَ إِلاَّ کذِباً»[۳۹] نه آنها (هرگز) به این سخن یقین دارند و نه پدرانشان، سخن بزرگی از دهانشان خارج می شود، آنها مسلما دروغ می گویند.

بررسی اعتقادات انحرافی نشان می دهد که غالب آنها از ادعاهای بی دلیل سرچشمه گرفته که گاهی به صورت یک شعار کاذب از ناحیه کسی ابراز میشد و دیگران دنبال آن را میگرفتند، و یا به صورت سنت نیاکان از نسلی به نسل دیگر انتقال می یافت، قرآن ضمنا به ما می آموزد که در همه حال از ادعاهای بی دلیل جدا به پرهیزیم از هر کس و مربوط به هر کس باشد.[۴۰]

پخش شایعات از حربه ها و روش های خبرگزاری های منافق است. برای خنثی سازی شایعات مردم بایستی به اهل استنباط و آگاهان مراجعه کنند.

در سوره نساء آمده است:

«وَإِذَا جَاءهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلَی أُوْلِی الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللّهِ عَلَیکمْ وَرَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیطَانَ إِلاَّ قَلِیلاً»[۴۱] هنگامی که خبری (وشایعه ای) از ایمنی یا ترس (پیروزی یا شکست) به آنان (منافقان) برسد، آن را فاش ساخته و پخش می کنند، در حالی که اگر آن را (پیش از نشر) به پیامبر و اولیای امور خود ارجاع دهند، قطعاً آنان که اهل درک و فهم و استنباطند، حقیقت آن را در می یابند و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود، به جز اندکی، پیروی از شیطان می کردند.

بر طبق همین آیه اکثر مردم فریب شایعات را می