فایل پاورپوینت کامل مؤلفه های جامعه صالح در اندیشه امام موسی صدر

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مؤلفه های جامعه صالح در اندیشه امام موسی صدر :

مقدمه

در طول تاریخ، آرمان خواهی بزرگ ترین عامل حرکت و تکامل آدمی بوده و آرزوی به زیستن و داشتن زندگی آرام با زندگی بشر عجین بوده و در طول تاریخ از آن جدا نشده است. تصور ایجاد جامعه آرمانی و جامعه صالح همیشه بسیاری از دانشمندان جهان را مجذوب خود ساخته و هریک از دریچه ای خاص آرمان شهر خویش را طراحی کرده اند و آن را در قالب اتوپیا[۱] یا مدینه فاضله مطرح کرده اندکه در آن از نابسامانی ها و دغدغه های جوامع موجود اثر و نشانی نباشد. این زاویه نگاه بیشتر تحت تأثیر اشکال خاص نابسامانی در جامعه آنان و دیدگاه ویژه آنان به مرکز ثقل مشکلات است.

آرمان شهر در اصطلاح یعنی شهری با ساختاری سیاسی، اجتماعی، آموزشی و… که بتواند بیشترین شهروندان خود را به بیشترین سعادت ممکن برساند (مور، ۱۳۶۱، ص ۹). وقتی سخن از آرمان شهر و جامعه مطلوب به میان می آید، دو امر دیگر نیز به ناچار در ذهن تداعی می شود: یکی نامطلوب بودن وضع موجود و دیگری امکان حصول وضع مطلوب. درحقیقت آرمان شهرها بازتاب شرایط عینی جامعه اند. نویسنده یا طراح آرمان شهر که از اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه خویش یا از اوضاع حاکم بر جهان ناخرسند است و شرایط عینی را با تصورات ذهنی و آرمان های خویش ناساز می یابد، می کوشد تا با ارائه طرحی آرمانی، وضع موجود و ارزش های آن را انکار کند. با این حال آرمان شهر تنها وسیله گذار از عینیت به ذهنیت و پناه بردن به تخیل صرف نیست، بلکه بازآفرینی ذهنی جامعه به قصد انتقاد از نظام مستقر و محکی برای سنجش وضع موجود و آشکارساختن نارسایی ها و ناروایی هایش است (اصیل، ۱۳۸۱، صص ۶؛ آشوری، ۱۳۸۷، ص ۱۹)؛ از همین رو در نگاه آرمانی باید مراقب سقوط در ورطه ایدئالیسم و ذهن گرایی بود. آرمان شهر دینی یک ایده واقع گرایانه است و هرگونه ذهن گرایی و ایدئال سازی افراطی آسیبی است که مانع تحقق آن می شود. آنچه باعث می شود آدمی ایده آرمان شهر را دنبال کند، وجود چیزهایی است که نامطلوب است و فقدان چیزهایی که مطلوب است. واقعیت این است که یکی از عوامل اساسی پیدایش چنین اندیشه ای در منظومه فکری فیلسوفان تأثیرپذیری آنان از آموزه های ادیان و تعالیم وحیانی است.

آرمان شهر اسلامی مرکز و محور شیوه ای معنوی از حیات است که عوامل طبیعی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و سیاسی آمیخته با معنویت آن را هویت می بخشد و ساختارش را عینیت می دهد. بایسته های چنین جامعه ای از درون آموزه های اسلامی سر برمی آورد و با خصلت های تعاون و معاضدت و یاری گری یکدیگر در هم می آمیزد. فارابی – که شاید بتوان وی را نخستین اندیشمند مسلمانی نامید که به بحث سیاست و جامعه پرداخته است – جامعه را نظامی می داند تام و تمام که اجزای آن با یکدیگر روابطی پایدار دارند و این نظام اجتماعی از وحدت و تجانس نیز بهره مند است. فارابی پیدایی جامعه را نتیجه نیاز طبیعی انسان می داند و معتقد است انسان برای رسیدن به مرتبه کمال نیازمند یاری گری و تعاون است؛ زیرا انسان ها بدون یاری دیگران نمی توانند نیازهای خود را ارضا کنند؛ ازاین رو آدمی به کمال فطری نخواهد رسید، مگر به مدد اجتماعاتی که در امور یاری گر و مددکار هم باشند و در رفع نیازهای هم بکوشند تا هم جامعه برپا باشد و هم به کمال برسند (فارابی، ۱۳۶۸ق، صص ۷۷ -۷۸؛ ستوده، ۱۳۸۵، ص ۳۵). بر همین اساس یکی از مسائل مهمی که اسلام در این راستا برای آن اهمیت قائل شده و در معارف قرآنی نیز مورد توجه قرار گرفته است، ایجاد جامعه انسانی مؤمن و صالح است که از ارکان و مؤلفه های اساسی برخوردار است. بر این اساس است که دانشمندان و حکمای اسلامی التفات ویژه ای بدین مسئله نشان داده و پژوهش های قرآنی دینی و فلسفی بسیاری در این زمینه به انجام رسانده اند.

اسلام دینی است اجتماعی که احکام عبادی و فردی آن آهنگی اجتماعی دارد و از آنها در جهت اصلاح و تقویت روابط اجتماعی و اجرای اهداف مقدس جامعه بهره می گیرد و بدین وسیله میان عبادات فردی و اجتماعی پیوند برقرار کرده است. ازآنجاکه جامعه دارای واقعیت و همچنین دارای آثار عظیم و منشأ بسیاری از امور است، اسلام و قرآن به جامعه و جمع و حضور در آن اهمیت بسزایی داده است. پس هدف اسلام تنها ساختن فرد دیندار نیست، بلکه ساختن جامعه دیندار نیز هست؛ جامعه ای که روابط اجتماعی آن دین مدارانه سامان بگیرد؛ جامعه ای ارزشمند که در آن سعادت فرد با سعادت جامعه پیوند خورده است. پیوند سعادت فرد به سعادت جامعه، بیانگر این مطلب است که به کمال رسیدن انسان بدون دیگران میسر نیست؛ چراکه انسان فطرتاً اجتماعی و نیازمند به زندگی با دیگران است.

درباره جامعه دینی و الگوی مطلوب حیات اجتماعی و روابط اجتماعیِ دینداران، نظریه های مختلفی مطرح است. برخی معتقدند جامعه ایدئال و آرمانی دینی جامعه ای است که سلول های تشکیل دهنده آن همانا افراد آن جامعه هستند، دینداران کاملی باشند. عده ای معتقدند ملاک دینی بودن یک جامعه آرمانی این است که دین در آن جامعه و در جمیع شئون حیات اجتماعی انسان های آن جامعه داور، معیار و سنجه باشد و همه چیز با ترازوی دین سنجیده می شود. برخی نیز معتقدند جامعه آرمانی دینی آن جامعه ای است که دین هدایت شبکه روابط و کنش های اجتماعی را عهده دار باشد (علوی تبار، ۱۳۷۷، ص ۱۶۷).

عده ای در نقد نگاه گفته شده به جامعه آرمانی مطلوب دین گفته اند در نگاه بالا دین در عرصه زندگی اجتماعی نقش بسیار فعالی در هدایت کنش های اجتماعی و جهت دهی شبکه روابط اجتماعی ندارد، بلکه فقط داور بی اقتداری است که اگر افراد کردارهای خود را بر او عرضه کنند، او هم خطا یا صواب بودنشان را اعلام می کند و اگر چنین نکنند، در جایگاه خود ثابت و غیرپویا و غیرمؤثر نشسته است. در این نگاه دخالت دین در حد توصیه و اندرز است و حضور چنین چهره ای از دین نمی تواند جامعه را به یک جامعه آرمانی پویا و متحرک تبدیل کند، بلکه حداکثر یک جامعه دیندار می سازد؛ یعنی افراد جامعه را به افراد دینداری تبدیل می کند و این برای تحقق جامعه آرمانی کافی نیست. رسالت اصلی و پیام اصلی هدایت انسان است. معلوم است که مفهوم هدایت غیر از مفهوم داوری و هادی غیر از داور است. در مفهوم هدایت نوعی دخالت نهفته است؛ درحالی که داوری فقط ارزیابی انفعالی از عمل انجام شده است. هادی جهت کردارها را مشخص می کند و برای این کار به امر و نهی می پردازد؛ درحالی که داور فقط خوب یا بد و صحت و سقم کردارهای انجام شده را بیان می کند (تقوی، ۱۳۷۵).

در ادامه با هدف تبیین آرای اجتماعی و به تعبیری آرمان شهری ایشان با روش توصیفی – تبیینی ضمن ارائه چارچوبی کلی برای شناسایی نقاط کلیدی در تفکرات این اندیشمند جامعه گرا و آرمان گرا و ارتباط بین آن نقاط سیستم معرفتی و مدل تفکر آرمان شهرگرایی ایشان بررسی شده است.

۱. چیستی جامعه

از نگاه جامعه شناسان، برای جامعه با تکیه بر محور و عنصری انحصاری، تعریف های مختلفی ارائه شده است. عده ای با تکیه بر عنصر نیازمندی، جامعه را گروهی در پی تأمین نیازهای مادی و معنوری دانسته اند که روابط و مناسباتی برقرار می کنند. برخی علاوه بر نیازمندی مجموعه، به «عقاید و آرمان ها» توجه کرده اند که به اجبار به یک زندگی مشترک تن داده اند. بعضی نیز محور اصلی را روابط انسانی قرار داده اند. اشتراک و معاضدت عنصری است که تعدادی در تعریف جامعه گنجانده اند و در کنار آنها عده ای وسعت و دوام هم بدان افزوده اند. خودبسندگی، فرهنگ، سازمان یا استقلال سیاسی از دیگر عناصر سازنده جامعه معرفی شده است (ر.ک: صلیبا، ۱۳۷۰، ص ۱۵۲).

اما در نگاه امام موسی صدر در تعریف جامعه بر «مبادله و تعامل» تأکید شده و اجتماع انسانی بدون ارتباط و تعامل و داد و ستد و خرید و فروش بی معنا تلقی شده است؛ ازاین رو جامعه به وجود افرادی وابسته است که با تبادل توانایی های خود در کارها تعامل دارند (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۲۱۱).

۲. مؤلفه های الهیاتی جامعه صالح

مهم ترین ویژگی جامعه آرمانی با نگاه الهی، عقیده مندی به وجود نیروی لایزالی است که با علم و حکمت خویش جهان را آفریده و براساس قسط به صورت هدفمند اداره می کند. او در متن زندگی انسان ها حضور دارد و مفهومی حاشیه ای و انتزاعی نیست.

امام موسی صدر تمدن را بازتاب حالات درونی و ذهنی انسان در ایجاد مدنیت می داند که همه اصول و فروعش بر دین توحیدی استوار است. درواقع امام موسی معتقد است دو ویژگی اصلی آفرینندگی و ربوبیت الهی در تشکیل جامعه صالح و تمدنی ماندگار بسیار حائز اهمیت است. اعتقاد به آفریننده ای که مخلوقات خویش رها نکرده و امور آنها را پیاپی مورد تربیت و نظارت قرار می دهد، اگر به شکلی کامل، اصولی و بدون نقص باشد، می تواند سنگ بنای تمدنی نیز قرار گیرد (صدر، ۱۳۹۱ الف، صص ۵۲-۵۳).

۲-۱. برابری آحاد جامعه

خلقت عادلانه و یکسان خدا مانع نابرابری آحاد جامعه است و تمایزهای مشهود انسانی براساس کوشش ناشی از اراده و اختیار انسان ها است (صدر، ۱۳۹۱ الف، ص ۵۲)؛ بدین جهت توحید مروج عدالت و دادگری در برابری انسان ها و نادرستی تبعیض های مختلف نژادی و امثالهم است.

۲-۲. وحدت در راه و اهداف افراد جامعه

به اعتقاد امام موسی صدر نگرش توحیدی مشعر به این مطلب است که همه عناصر خلقت از یک مبدأ ناشی شده اند و تحت ربوبیت خداوند به سوی هدف و مقصدی مشخص و واحد حرکت می کنند. همین یک هدف سبب اتحاد و پیشرفت می شود، نظیر جوامع مادی گرای امروزی (صدر، ۱۳۹۲ ب، ص ۱۱۰).

۳. مؤلفه های انسان شناختی

هر طرح تازه ای در نظام های حقوقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و… در گرو شناخت محور اصلی این نظامات یعنی انسان است؛ از همین رو نگاه امام موسی صدر درباره انسان، سازنده سیستم معرفتی جامعه صالح او است. انسان شناسی امام موسی صدر برگرفته از سنت دینی است که می توان در معرفت نفس یا خودشناسی آن را جست.

انسان از نگاه وی موجودی کمال پذیر است که با تجسس در فطرت خود، عوامل رسیدن به هدفی والا و متعالی را برایش ترسیم شده، می یابد.

۳-۱. برخوردار از کرامت

وی درک کرامت از سوی انسان را ریل گذاری به سمت جامعه آرمانی و زدودن رذائل دانسته است که انسان در این صورت به تمام شئون خویش اهتمام دارد و در راستای اقناع سازی وجدان خود قدم برمی دارد (صدر، ۱۳۹۱ ب، ص ۷۰). اصول فطرت، آزادی و کمال انسانی سازنده کرامت انسان هستند.

امام موسی دین را همان فطرت و سرشت آدمی می داند که تحت تأثیر عواملی، خود توانایی بیان آن را ندارد و حالتی انفعالی گرفته است؛ بنابراین نیازمند مقامی خارج از فطرت است که کامل و تأثیرناپذیر باشد (صدر، ۱۳۹۱ ب، ص ۱۳). آزادی نیز در نگاه موسی صدر یعنی به رسمیت شناختن کرامت انسان و خوش گمانی به او. یعنی اعطای فعال سازی همه توانایی ها و ظرفیت های انسانی (صدر، ۱۳۹۲ الف، صص ۲۸-۲۹). وی همچنین رسیدن انسان به کمال را در گرو عمل گرایی می داند و ایمان بدون کوشش و عمل را فاقد وجاهت برمی شمرد (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۱۹۲).

۳-۲. معتقد به غیب

امام موسی صدر غیب باوری را لازمه زیست این جهانی می داند؛ چراکه اتکای صرف بر ساخته های بشر، به تنهایی نیرومندیِ کافی را به انسان نمی دهد و آرامش مطلق را به ارمغان نمی آورد؛ ازاین رو تمسک به مطلقِ همیشگی ثابت و جاودان سبب آرامش و جهش در زیست دنیایی نیز می شود (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۳۷؛ صدر، ۱۳۹۰، ص ۴۹).

۳-۳. خلیفه گری انسان برای خدا

از دیدگاه امام موسی انسان عطیه ای الهی است که حقیقتی برآمده از حقیقت خداوندی دارد و به دلیل بلوغش در آفرینش، هدف از خلق او جانشینی خداوند بر روی زمین است. از نگاه او انسان امانتدار خدا و تجلی همه اسما و صفات الهی است و مفهوم خلیفه به خوبی قدرت دخل و تصرف انسانِ مستقل و آزاد را روی زمین آشکار می سازد.

امانتداری الهی از نگاه موسی صدر، اشاره به شناخت یا ولایت یا شرافت مسئولیت بر پایه دین دارد که این مقام در سایه سار تقرب به خداوند و التزام عملی به عبادات پدید خواهد آمد؛ ازاین رو جامعه صالح جامعه ای است که ارزش های مادی به ارزش های والاتری بر پایه دین تبدیل می گردد و تفکر اومانیستی در آن معنا ندارد (صدر، ۱۳۹۱ ب، صص ۷۶ – ۷۷؛ صفائی حائری، ۱۳۸۷، ص ۸۶).

بدین جهت انسان در نظام معرفتی امام موسی صدر تک ساحتی نیست و برنامه سعادت او با تکیه بر همه ساحات معنوی و دنیوی و باطنی و ظاهری تنظیم می شود. او جامعه پیشنهادی انسان را مبتنی بر واقعیت های شناختی و همه جانبه انسان معرفی می کند که زمینه ساز بالندگی و شکوفایی همه استعدادهای انسان است (صدر، ۱۳۹۱ ب، ص ۹۳)؛ بر این اساس و با توجه به دو ویژگی «امانتداری» و «خلیفه گری انسان برای خداوند» در اندیشه امام موسی، جامعه ترسیمی او، جامعه ای است که انسان در همه ارتباط های خود با غیر، رابطه ای مالک و مملوکی ندارد و نظرداشت جوانب غیرمادی، انسان را به امینی در ارتباط با طبیعت، انسان های دیگر و خود تبدیل می کند (صدر، ۱۳۹۰، ص ۸۷).

۳-۴. عدم رکود و سکون افراد جامعه

امام موسی صدر برخلاف مارکسیسم که درون و به تعبیر زیربنای انسان را بازتاب شرایط بیرونی و اجتماعی می پندارد، معتقد است این زیربنا و محتوای درونی انسان است که شرایط بیرونی و اجتماعی و مناسبات انسان را تحت تأثیر قرار می دهد؛ ازاین رو نگرش توحیدی در صعود یا سقوط جوامع تأثیری مستقیم دارد (صدر، ۱۳۹۱ الف، صص ۶۱-۶۲).

۴. مؤلفه های جامعه شناختی

بی شک کمال خلیفه گری انسان برای خداوند از رهگذر تشکیل جوامع و اجتماعات انسانی و تعاون و همکاری آنها با هم پدیدار می شود. انسان برای رسیدن به نیازهای مختلف خود و نائل شدن به کمال، نیازمند همزیستی و همراهی هم نوعان است. امام موسی صدر نیز در اهمیت این مسئله ضمن اشاره به آیه ۲۰۰ سوره آل عمران، مقصود دین در و هله نخست را ساختن جامعه ای متکامل و صاحب روحیه همیاری می داند؛ جامعه ای که تنها به خدا می اندیشد و براساس فطرت خویش تنها در برابر اوکرنش می کند (صدر، ۱۳۹۱ الف، ص ۲۴۶).

۴-۱. مبانی اصلی اندیشه اجتماعی امام موسی صدر

۴-۱-۱. جامعه به مثابه پیکری واحد و موجودی زنده

اندیشه همانندی جامعه و ارگانیسم قدمتی دیرینه تا یونان باستان دارد. فارابی بر این دیدگاه بود و اعضای جامعه را همانند اعضای بدن ایفاگر نقشی خاص می دانست (فارابی، ۱۳۶۸ق، صص ۷۷-۷۸؛ ستوده، ۱۳۸۶، صص ۳۵ -۳۶).

امام موسی صدر قائل بود از نظر اسلام جامعه مانند پیکری واحد، بزرگ و یکپارچه است که در آن درگیری و طبقات و گروه بندی معنا ندارد. جامعه از افراد با استعدادهای گوناگون تشکیل شده است که تعاون و داد و ستد آنها باعث اوج گیری جامعه می شود؛ بنابراین توجه به ابعاد مختلف وجود آدمی لازم و ضروری است (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۱۸۳)؛ به دیگر سخن، جامعه در نگاه موسی صدر مفهومی تشکیکی است که هر کس در برابر خدماتی که از خود ارائه می دهد، نیازمندی های خود را از خدمات دیگران تأمین می کند که همین استخدام متقابل شکل مادی زندگی جمعی است و روح جمعی نیز از آن نشئت می گیرد و بر آن بنا می شود؛ ازاین رو جامعه در این فرایند به بالندگی می رسد و قوه های انسانی فعلیت می یابند – گذر از ماده به صورت (ناظرزاده کرمانی، ۱۳۷۶، ص ۱۴۰). در این وضعیت جامعه ای منسجم شکل می گیرد که فردفرد آن به مانند پیکری واحد درمی آیند. موسی صدر با یکپارچه خواندن جامعه معتقد است جامعه هم مانند خود انسان در عین تکثر، وحدت دارد و افراد گوناگون و دسته های متنوع همگی در یک مسابقه برای کسب رضایت خدا به یکدیگر کمک می کنند (صدر، ۱۳۹۱ ب، ص ۱۰۸).

۴-۱-۲. رابطه فرد و جامعه در اندیشه صدر

به اذعان بسیاری از جامعه شناسان، یکی از اساسی ترین مباحث در شناخت جامعه، تبین رابطه فرد با جامعه است که معمولاً تحت عنوان اصالت فرد و جامعه مطرح می شود (گویج و دیگران، ۱۳۴۷، ص ۷۰). به دلیل هجوم افکار از سوی غرب، این دست مباحث در قلمرو فرهنگ دینی هم قدم نهاده و حاکی از عکس العمل اندیشمندان مسلمان است.

اگر با این نگاه که هیچ علمی متکفل اثبات وجود موضوع خود نیست، به مقوله جامه بپردازیم، طبیعتاً علم جامعه شناسی در صلاحیت بررسی مفهوم اصالت جامعه یا فرد قرار ندارد. چه بسا این بحث، بحثی فلسفی است که در آن به مفهوم دقت می شود (ر.ک: مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۲۹). در نگرش فلسفی از حقیقی و عینی بودن یا اعتباری و طفیلی بودن فرد و جامعه سخن رانده می شود (ر.ک: مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۴۶)؛ اما اگر اصالت را به معنای غلبه تأثیر و نفوذ بگیریم، اصالت مفهومی اجتماعی می شود که رنگ هستی شناسانه ندارد و از قلمرو فلسفه خارج شده است.

با این توضیح می توان رابطه فرد و جامعه را هم از بعد فلسفی و هم از زاویه جامعه شناختی بررسی کرد. از نگاه فلسفی هرچند اشاره ای مستقیم در آثار امام موسی صدر وجود ندارد، با تحلیل سخنان و نوشته های ایشان درباره جامعه، می توان گفت وی منشأ تکون جامعه را افراد آن می داند. این عواطف، تفکرات، احساسات و عملکردهای مشترک افراد است که به نحوی با هم ترکیب شده اند و یک روح جمعی را ساخته اند، به گونه ای که افراد تأثیر می پذیرند و در عین حال تأثیر می گذارند.

امام موسی صدر می گوید «جامعه در این تفسیر از واقعیت انسان سرچشمه گرفته است؛ انسانی که اساس اجتماع و غایت آن است؛ به همین علت جامعه اسلامی رنگ انسانی دارد نه رنگ فردی یا اصالت فرد، به طوری که همه سازمان ها برای فرد تنطیم شده باشد و نه رنگ اجتماعی یا اصالت جامعه، به طوری که به کلی فرد در آن فراموش شده است…» (صدر، ۱۳۹۱ب، ص ۱۰۸).

به نظر می رسد با اتصاف جامعه به مؤمن و غیر مؤمن اصالت جامعه در نگاه جامعه شناختی اش رنگ می بازد (صدر، ۱۳۹۲ ب، ص ۱۰۴). از نگاه صدر جامعه جز وجود افرادش وجود خارجی مستقل ندارد و فرد از این جهت، جزء حقیقی جامعه و دارای اصالت است که البته در کنار هم و با تأثیر و تأثر ماهیتی مستقل به جامعه می بخشد.

امام موسی صدر از نگاه جامعه شناختی معتقد است فرد و جامعه رابطه ای دوسویه دارند. از یک سو افراد جامعه واقعیتی عینی دارند و در هویت جمعی تأثیرگذارند و از دیگر سو این روح و هویت جمعی بر افراد جامعه تأثیر می گذارد. از نگاه او تأثیرگذاری جامعه بر افراد بی پایان است و آثاری ژرف و پایدار دارد (صدر، ۱۳۹۲ ب، صص ۱۰۲ – ۱۰۳؛ صدر، ۱۳۹۱ ب، صص ۳۸-۳۹).

موسی صدر در مقابل دو جریان اصالت فرد و اصالت جامعه، رکن پراگماتیستی و عمل گرایی خود را به نمایش می گذارد و هیچ تمایزی معناداری بین فرد و جامعه قائل نیست و بر این باور است که افراد در جامعه و توسط جامعه شکل می گیرند؛ در عین حال انسان خلاق، کنش فردی و اجتماعی را چنان می سازد که هست (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۲۱۰؛ توسلی، ۱۳۶۹، ص ۲۷۸).

با این اوصاف از نظر موسی صدر این انسان است که با فکر و اندیشه و عمل خود تاریخ را می سازد، آن را متحول می کند و به حرکت وامی دارد. امام موسی تأثیرگذاری عوامل خارجی را برنمی تابد و تنها به درون انسان متوجه است (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۱۹؛ صدر، ۱۳۹۱، ص ۸۷). صدر با به رسمیت شناختن نیازهای انسان و عبادت شمردن تلاش برای تأمین آنها، جامعه اسلامی را برای همه انسان ها بدون امتیاز طبقاتی خاصی می داند که در آن هم به نیازهای فردی و هم به مسائل اجتماعی توجه می شود. این جامعه رشددهنده همه استعدادهای انسانی است و گوناگونی افراد و جوامع مختلف صرفاً برای معارفه و شناخت یکدیگر به منظور تعامل و همکاری است (صدر، ۱۳۹۲ الف، صص ۱۸۳ – ۱۸۴).

۴-۲. اصل مساوات و برابری در برابر آفرینش و قانون

یکی از شاخصه های مهم جامعه صالح از دید امام موسی صدر، اصل مساوات و عدم تبعیض است. او با تکیه بر مساوات در آفرینش به مساوات در برابر قانون و مساوات در برخورداری از امکانات و فرصت های اجتماعی برای ریشه کن کردن فقر و فساد و برتری جویی اشاره می کند و برقراری آن را مستلزم عدالت و تعامل افراد جامعه با هم می داند (صدر، ۱۳۹۲ الف، ص ۴۶)

۴-۳. جهان بینی الهی حاکم بر جامعه

امام موسی صدر جامعه مترقی را جامعه ای براساس ایدئولوژی الهی می داند که در مسیر توحید و سعادت و کمال حرکت می کند. وی براساس نگرش توحیدی اش سه نوع رابطه انسانی را ترسیم کرده است که اجرای درست این روابط براساس جهان بینی الهی، جامعه را به جامعه ای صالح مبدل می کند: رابطه انسان با خود، خدا و دیگران. ارتباط انسان با خدا در اندیشه صدر در قالب توحید، ایمان، پرستش، عدالت و رسیدگی به امور مردم قابل تکامل شناخته می شود و جریان بندگی سرفصل این رابطه را تشکیل می دهد. این نیاز به انسان مدد می رساند در سه حوزه دیگر با انگیزه قوی داد و ستد داشته باشد؛ چراکه انسان متکی بر خدا با اطمینان کامل به کارزار زندگی گام می نهد و با تکیه بر نیرویی عظیم هیچ گاه متوقف و ناامید نخواهد شد (صدر، ۱۳۹۱ ب، ص ۱۷۶).

در خصوص رابطه انسان با خود باید گفت بن مایه اصلی هویتی انسان از نگاه امام موسی، خدامحوری و فطرت پاک است که برگرفته از روح الهی دمیده شده در انسان است و هدفی جز رسیدن به حق و کمال و زیبایی مطلق و عدالت و رحمت بی پایان نداشته و در این راه هم بعد جسمانی و مادی او و هم بعد روحانی او مورد توجه و تلاش است (صدر، ۱۳۹۰، ص ۸۷).

براساس مطالب پیش گفته نوع نگاه امام موسی درباره رابطه انسان با انسان های دیگر مشخص می شود. از نظر وی انسان به دلیل اجتماعی بودن هم تأثیرگذار و هم تأثیرپذیر در جامعه حاضر می شود؛ ولی بر این عقیده است که روابط انسانی باید بر مبنای ایمان به خداوند سازماندهی شود (صدر، ۱۳۹۲ ب، صص ۱۰۳ -۱۰۴). به باور او حقیقت جامعه به افراد و پیوند و تعامل آنها است و اگر بر پایه ایمان استوار شود، جامعه ای مؤمن پدید می آید. جامعه غیرمؤمن دارای چند هدف متناقض است، نظیر خدامحوری و خودمحوری یا خدا و نژادپرستی یا خدا و گروه گرایی؛ درحالی که جامعه مؤمن با هدف گذاری الهی و در سایه عمل صالح و تعاون و صبر به سمت سعادت حرکت می کند و فعالیت های اجتماعی به شکوفایی می رسد و دچار تناقض و بی انگیزگی نخواهد شد (صدر، ۱۳۹۰، صص ۳۷۷-۳۷۸).

۴-۵. اقتصاد انسان محور

در معرفت شناسی اقتصاد اجتماعی اسلام در اندیشه امام موسی صدر، اسلام دین عبادی صرف نیست، بلکه فرهنگ، آیین و رسالتی برای زندگی است. این مذهب برای تمام ابعاد زندگی انسان برنامه و دستورالعمل دارد و نظام اسلامی و صالح هنگامی استوار می شود که همه ابعاد فکری و اجتماعی آن در تمام وجوه زندگی انسان حاکم گردد. یکی از ابعاد مهم زندگی اجتماعی انسان بعد اقتصادی آن است. مکتب اقتصادی اسلام مکتبی است که از جهان بینی اسلام سرچشمه می گیرد و راه حلی که برای شکوفایی زندگی اقتصادی بشر ارائه می کند، مستقل و متفاوت از مکاتب مادی (سوسیالیسم و سرمایه داری) و ادیان دیگر است. در دین مبین اسلام مال و ثروت امانتی الهی است که در اختیار انسان قرار داده شده و نحوه