بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مؤلفه های دین و بیماری کرونا :

با ظهور ویروس خرد و کوچک، ولی عالم گیر کرونا، پرسش های متعددی درباره نسبت دین و جامعه در جهان کرونا زده مطرح شده است؛ پدیده ای مانند کرونا چه تأثیری بر جوامع بشری به ویژه دینداری در این جوامع خواهد گذاشت؟ آیا این پدیده مانند وبا یا پدیده های همه گیر دیگر که در تاریخ بشر رخ داده سبب تغییراتی اساسی در رفتار دینی افراد و جوامع بشری خواهد شد؟ آیا تأثیرات این پدیده به سمت بهبود دینداری حرکت می کند یا فروکاست جایگاه دین؟ جامعه ایران چه تأثیری از این پدیده ها خواهد پذیرفت؟ دین در این ماجرا نه تنها دچار هزیمت و عقب نشینی نشده، بلکه تنها ملجأیی است که پس از ناامیدی از دیگر مدعیان می­ شود روی آن حساب کرد و بدان پناه برد. با این که غالب دین­ پژوهان بر چنین قابلیتی در دین صحه گذارده­ اند، اما این تفاوت را هم دارند که برخی از ایشان تنها همین قدر و نه بیش از آن را برای دین قائل شده اند.

برجستگی دین و کرونا

در حالی که تأثیرات کرونا در عرصه ها و حوزه های دیگر به مراتب خیلی بیشتر بوده؛ چرا مسئله دین و کرونا این قدر برجسته شده است؟ مسائل و پرسش هایی که این پدیده در ساحت علم و مدیریت و اقتصاد پدید آورده کم از مسائل آن در حوزه دین نبوده و نیست؛ پس چرا این همه بر روی دین و کرونا تمرکز و تأکید شده است و می شود؟ به نظر همین طور است که می گویید؛ هرچند احصای دقیقی از حجم توجهات در ساحت های مختلف وجود ندارد و مقایسه ای میان آن ها صورت نگرفته؛ اما به نظر می آید که عطف توجه به مسائلی که کرونا برای دین و دینداری پدید آورده، لااقل در ایران بیش از عرصه های دیگر بوده است.

دین در موقعیت فاعلی در اجتماع

این اتفاق اگر صائب باشد، حاوی نشانه های خوبی برای دین است؛ در عین حال که آن را به تلاطم و دردسر هم انداخته. نشانه آن است که دین، در موقعیتِ فاعلی قرار گرفته و از طرف های اصلیِ صحنه است. چه آن را «عاملِ» بروز مسائل بدانیم و چه «رافعِ» آنها. همین طرفِ پرسش واقع شدن و مطالبه پاسخ و اعلام نظر و موضع، مؤیدِ مرکزیت و فاعلیت یافتنِ دین است. این مرکزیت و طرفیت و فاعلیت پیدا کردن در عین حال اتفاق مخاطره آمیزی هم هست. بدین معنا که اگر این دین، ظرفیت و بضاعت های لازم را نداشته باشد و نتواند به انتظارات پدید آمده پاسخ دهد یا پاسخ های مقنعی دهد؛ بلافاصله بر موقعیتش اثر می گذارد و آنچه را که از مسیرهای دیگری به دست آورده، در این ماجرا از دست خواهد داد. اگر نگوییم همه سرمایه، لااقل بخش قابل توجهی از آن را از دست خواهد داد.

توجه کنیم که کرونا همین نوع مسائل و پرسش ها را برای مدرنیته و زندگی مدرن هم پدید آورده است و آنها هم نظیر دین و بلکه بیش از دین در این مخمصه قرار دارند. این خود مؤید آن است که جدی ترین مدعیانِ مطرح در دورانی که در آن به سر می بریم، همین دو گفتمانِ دین و مدرنیته هستند. این دو در حوزه های بسیاری در سطوح خُرد و میانه و کلان، رودرروی یکدیگر قرار دارند و با هم مقایسه می شوند. لااقل در جامعه ما چنین است.

فراگیری پدیده کرونا

دو عامل باعث جلب توجهات حداکثری به این پدیده بوده است. یکی «همه جاگیری» آن است و دیگری «قدرت رسانه». این عوامل پیش از این هم بوده اند؛ اما نه در نصاب های امروزی شان. بسطِ انفجاری ارتباطات در همه انواعِ حقیقی و رسانه ای و مجازیْ باعث شکل گیری چنین «مگافنامنی» شده است. مگافنامنی که هم واقعی است و هم برساختی؛ یعنی هم در زیست جهان اجتماعی ما ظهور و بروز داشته است و هم در جهانِ ادراکی و ذهنی ما. در عین حال به نظر می رسد آنچه ادراک و احساس شده به مراتب بزرگ تر از واقعیت آن است؛ لااقل تا بدین جای کار. این سخن هیچ مخالفت و مغایرتی با توصیه هایی که درباره جدی گرفتن کرونا و اهمیت دادنِ بیش از این به آن می شود، ندارد. کوتاهی های در این باره معمولاً در ساحت رفتار و عادات ماست و بزرگ نمایی ها مربوط به ساحت ذهن و سخنمان. افراط ها نوعاً در مقام حرف است و تفریط ها در مقام عمل.

قدرت رسانه و همه گیری کرونا

ویژگیِ دیگر آن که باز به قدرت رسانه و همه گیریِ کرونا برمی گردد، درگیر شدنِ همگانی با آن است؛ از هر دو حیث؛ یعنی فرق و فاصله ای که پیش از این و همیشه میان خواصِ اهل علم با عامه مردم وجود داشت، در اینجا خیلی مشاهده نمی شود. بعلاوه از نادر مواردی است که خواص هم حرف زیادی بیش از آنچه مردم می دانند و می گویند ندارند یا تفاوتشان هنوز خیلی بارز و نمایان نشده است. هنرِ خواص و نخبگان علمی و فکری در مسائل دیگر غالباً این بود که زودتر از دیگران به وقوعِ یک مسئله یا ظهور یک پدیده پی می بردند و لذا در نقش مخبرانِ خبیر و پیشگامان اجتماعی ظاهر می شدند. در این مسئله گویا چنین نیست. شاید علتِ اینکه آن قدر تمایل به آینده شناسیِ کرونا در ایشان زیاد شده است، همین باشد؛ شاید قصد جبران آن عقب افتادگی را دارند.

در باب حجم ادبیات شکل گرفته درست است کم نظیر و شاید بی نظیر باشد…مثل شما یک برآورد کلی از آن دارم. آن را هم، با فرض اینکه صائب باشد، اثر همان دو عاملِ پیش گفته می دانم. بخش بیشترِ این ادبیات هنوز سطحی و ژورنالیستی است و جای بررسی های جدی و عمیق تر در این باب همچنان خالی است. البته خیلی هم دیر نشده و ظاهراً در حال زایش و تولید است. بدیهی است که توجه در مرحله نخست، بیشتر مصروف بررسی و فهم چندوچون و کم وکیف آن باشد.

تحلیل و تبیین، مربوط به مراحل بعدی است و مراحل بعدِ آن و پس از کشف سازوکار و فرایند ها، روندپژوهی و آینده شناسی است در عرصه های مختلف. موضوعِ تمامی این تأملات، خودِ پدیده کروناست و نسبت ­هایی که با دیگر امور دارد. پس از آن شرایط و زمینه ای فراهم می شود که بخشی از توجهات به­ جای خودِ کرونا، سراغ اندیشه و آرای تولیدشده درباره آن می­ رود و آنها را موضوعِ تأمل خویش قرار می دهد. همان که از آن به عنوان معرفت درجه دوم یاد شده است.

غافل گیری علمی کرونا

این مسیر و مراحلِ منطقیِ ظهورِ ادبیات نظری پیرامون یک پدیده را بیان کردم تا بگویم در این باره قدری دچار آشفتگی شده ایم و آن هم ناشی از غافل گیری و بداعت های شگرف آن است؛ مثلاً در حالی که هنوز شناخت کافی و کاملی از این پدیده و ابعاد مختلف آن نداریم و تبیین و تحلیل درستی از سازوکار و روندهای آن ارائه نشده، عجیب است که اکثراً دست به کارِ آینده پژوهی آن در عرصه های مختلف شده اند. بنده هم شاید تحت تأثیر همین آشفتگی، البته از نوع دیگر باشم؛ از همین رو راغبم که به­ جای کرونا و نسبت آن مثلاً با دین، به بررسی و تحلیل ادبیات نگاشته شده درباره آن بپردازم. علت مشترکِ پس و پیش شدنِ ترتیب بحث ­ها و اولویت ­ها شاید همین باشد که دستمان از اطلاعات و آگاهی های لازم درباره کرونا خیلی خالی است.

انجام دو تفکیک و اِفراز را ضروری است. اولی در باب «دین» است. ما در حالی از تعبیر کلیِ دین در این نسبت استفاده می کنیم که خیلی نمی شود آن را به نحو کلی به پیش برد. اقتضای این بحث آن است که پس از برداشتن یکی دو گامِ اولیه، مصداقی طرح و دنبال شود. به همین رو باید بلافاصله مشخص کرد که نسبتِ کدام دین با کرونا مطمح نظر ماست. چرا که ادیان از ظرفیت های متفاوت و مواضع ناهم­سانی در قبال این قبیل مسائل برخوردارند.

دومین جنبه ای که باید تفکیک و افراز شود اینکه میان دین و کرونا نسبت های مختلفی برقرار است و نمی شود همه را یک جا و به نحو یک کاسه طرح و دنبال کرد. دین از جنبه های مختلف نسبت هایی را با کرونا به مثابه یک بیماریِ مُسری و سریع الانتشار برقرار می کند و هر کدام هم مسائل و پاسخ های خاص خودشان را دارند. پس همچنان که دینِ مد نظر ما در این بحث باید مشخص شود؛ جنبه مورد بررسی آن در نسبت با کرونا نیز باید معیّن شود.

غلبه مسئله آفرینی دین بر کرونا

به نظر می رسد بحث «نسبت دین و کرونا» بیشتر در ایران است که این قدر موضوعیت پیدا کرده و مسئله آفرین شده است. همین زمینه باعث شده تا جوانبِ دیگر و نسبت های متصور، قدری در حاشیه بمانند. کرونا و علم، کرونا و تکنولوژی، کرونا و مدیریت، کرونا و اقتصاد، کرونا و ارتباطات اجتماعی، کرونا و رسانه، کرونا و گردشگری، کرونا و حاکمیت، کرونا و آزادی های فردی و امثال آن. البته از ویژگی های منحصر به فرد جامعه ما این است که حتی همین دسته از مسائل و نسبت ها را هم به واسطه مربوط شدنش به حاکمیت دینی، بلافاصله به دین مربوط می کنند و بحث ها مجدداً از همان نسبت دین و کرونا سر درمی آورد.

بر این اساس می توان ادعا کرد که مسئله اصلی و اولیِ کسانی که مستقیم و یا غیرمستقیم به سراغ نسبت دین و کرونا رفته اند، دین بوده است و نه کرونا. مسئله مند و برجسته شدنِ هر پدیده خُرد و کلانی در جامعه ما عموماً ناشی از نزدیکی و نسبتی است که با دین پیدا می­ کند. در این مسئله­ سازی­ ها طبعاً بزرگ نمایی و سوگیری­ هایی هم وجود دارد. اینها بر روی هم، همچنان که اشاره شد، حقیقتی را عیان می­ سازد و آن اینکه دین در ایران، موضوعیت و فاعلیت پیدا کرده و همه چیز به آن برمی گردد و لذا باید پاسخگوی همه چیز هم باشد. این همچنان که بیان شد برای دین خوب است و در عین حال دردسرآفرین نیز هست.

بزرگنمایی ها و سوء گیری ها درباره کرونا

یکی بزرگ نمایی های عجیبی بود از آثار و عوارض کرونا و دیگری پیش بینی های بی محابای ایشان بود از آینده دین و دینداری. چون شما مبتکر این سلسله گفت