بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مجازگویی و رمزگرایی در متون مقدس دینی :

تاملی کوتاه در باب زبان قرآن

مقدمه

زبان به دو نحو مستقیم و غیرمستقیم می تواند به کارگرفته شود. «نظر به این که یک کلمه برای چندین تصور ذهنی به کار می رود، اسبابی برای کمک به انتقال معنی نظیر آهنگ یا هیات، استعاره یا کنایه، تشبیه، مجاز و جز آن پدید آمده است » . ^(۱)

تنوع اسباب و راه های انتقال معنی، کاربرد و کارکرد زبان را نیز چند وجهی نموده و قابلیت آن را به میزان نامحدودی افزایش داده است.اما مشکلاتی را نیز در پوشیده ماندن معنی و عدم تعین مراد و مقصود متکلم موجب شده است.

این مشکلات محدود به حوزه مفاهمه و ارتباط زبانی انسان با انسان نبوده و نیست، بلکه در فهم و تحلیل زبان دین و متون مقدس دینی یعنی حوزه ارتباط زبانی خدا با انسان به صورت پیچیده تری رخ می نمایاند.

مساله در متون مقدس ادیان ابراهیمی ظرافت و غموض مضاعفی یافته است.بدان جهت که از سویی جامه زبان بشری چندان نارسا به قامت پیام وحیانی است که به تعبیر برخی اندیشمندان «گویی زبان مفلوک و شکسته بشر فانی، زیر سیطره و فشار هائل کلام آسمانی به هزاران تکه تقسیم شده است.یا گویی خداوند برای آن که هزاران حقیقت را بیان کند، جز مشتی کلمات در اختیار نداشته و ناگزیر بوده از اشارات و تلویحاتی استفاده کند که سرشار از معنی، التفات و تغییر لحن و خطاب، اختصار و ایجاز، و تعابیر کنایی [و مجازی ] است » . ^(۲)

و از سوی دیگر، «اعتقاد به صدق دعاوی دینی در متون مقدس و پرهیز از انسان وار انگاری نسبت به خداوند» ^(۳) و درک و دریافت صحیح حقایق و آموزه های وحیانی، از دغدغه های اساسی فکری انسان های حقیقت جو و کمال طلب در طول تاریخ این ادیان بوده است.از این رو، همواره و به قدمت عمر ادیان ابراهیمی، شاهد تلاش های گسترده ای در جهت تحلیل متون مقدس و فهم زبان آن ها از سوی عالمان و اندیشمندان بوده ایم.اگرچه این تلاش ها با انگیزه های متفاوت و رهیافت های متعدد به انجام رسیده است. ^(۴)

بدیهی است که پرداختن به ابعاد و زوایای گوناگون موضوع از حوصله و ظرفیت این مقاله، بلکه یک کتاب فراتر است.آنچه در این مختصر تقدیم می گردد، بررسی مساله فایل پاورپوینت کامل مجازگویی و رمزگرایی در متون مقدس دینی (عهدین و قرآن) در محدوده دیدگاه دو تن از دانشمندان برجسته مسیحی و مسلمان یعنی پل تیلیش Pool Tillich (۱۸۸۶- ۱۹۶۵ م) و علامه طباطبایی رحمه الله (۱۲۸۱- ۱۳۶۰ ش) است; با تذکار این نکته که تکیه و تاکید اصلی این نوشتار بیش تر بر زبان قرآن می باشد.

نظریه مجازهای تحویل ناپذیر

این نظریه به طور مشخص از سوی برخی از فیلسوفان دین و متکلمان مسیحی در سده اخیر در مغرب زمین ابراز شده است، اما محدود به کتاب مقدس و زبان آن نمی شود، بلکه با ملاکی که ارائه کرده اند قابل تطبیق بر زبان قرآن هم می تواند باشد.

این عده معتقدند که کلام ناظر به خداوند، اساسا نمادین و به نحو تحویل ناپذیری استعاری است ^(۵) و در نتیجه، به احکام حقیقی قابل ترجمه نیست.این دیدگاه در آرا و آثار پل تیلیش ^(۶) متکلم پروتستان مذهب آلمانی به گونه ای روشن مشهود است.مقصود از مجاز تحویل ناپذیر، آن گونه که ویلیام آلستون ^(۷) ، از منتقدان آراء تیلیش، توضیح داده است، جمله ای است که نتوان تمام یا بخشی از مفاد آن را در قالب واژه های حقیقی [غیرنمادین] بیان کرد. ^(۸)

از نظر تیلیش، تفاوت خداوند با مخلوقات چندان بنیادین است و زبان [بشر ] برای سخن گفتن از خداوند چندان نامناسب، که حمل حقیقی [محمول بر خداوند ] ناممکن است.حداکثر می توان تعدادی از کلمات را به نحو نمادین به کار گرفت. ^(۹)

به نظر تیلیش نماد قابل ترجمه به زبان حقیقی نیست، ^(۱۰) و تنها یک گزاره حقیقی و غیرنمادین وجود دارد که می توان در باب واقعیت غایی بر زبان آورد و آن این است که «خداوند صرف الوجود است.» ورای این، تمام گزاره های کلامی نظیر: خداوند سرمدی، حی، خیر محض و متشخص است، خداوند خالق است و همه موجودات را دوست دارد، نمادین هستند. ^(۱۱)

لذا زبان دینی و گزارهای مطرح در الهیات کاملا نمادین (رمزی) و به نحو تحویل ناپذیری مجازی هستند.

ویلیام آلستون قائلین به این نظریه را «همه – نمادگرا» ها، (Pan – symbolists) می خواند. ^(۱۲) وی با رد دیدگاه مجازهای تحویل ناپذیر، درباره زبان ناظر به خداوند، نظرگاهی شبیه آکوئیناس دارد: «او می پذیرد که زبان ما برای سخن گفتن از خداوند قاصر است اما از سوی دیگر، استدلال می کند که الفاظ بشری ما برای بیان مضمون خاص خود قاصر نیستند.یعنی ممکن است واقعیتی اصیل وجود داشته باشد که واژه های زبان ما ناظر به آن باشد…ممکن است بتوانیم مفاهیمی نظیر عشق، علم و قدرت را پالایش کنیم; یعنی آن ها را از تمامی ویژگی های مخلوقانه ای که متناسب با زمانمندی، جسمانیت و غیره است، بپیراییم و هسته ای از معنی را باقی نگاه داریم که قابل اطلاق بر خداوند باشد.چنین واژه های پیراسته ای را می توان به نحو حقیقی بر خداوند اطلاق کرد و با استفاده از آن ها گزاره هایی صادق درباره خداوند پدید آورد.به این ترتیب، ما می توانیم به نحو حقیقی از خداوند سخن بگوییم و مفاهیم پیراسته را بر وجود الوهی اطلاق کنیم » . ^(۱۳)

با این که نقد آلستون بر نظریه تیلیش، استعاره گرایی مطلق و مجازهای تحویل ناپذیر را کاملا زیر سؤال می برد، اما خود دچار اشکالاتی است ^(۱۴) که ذکر آن ها مجالی دیگر می طلبد.

به نظر می رسد، مشکل اساسی دیدگاه امثال تیلیش در استعاری قلمداد کردن گزاره های الهیات به نحو تحویل ناپذیر، این باشد که این طرز تلقی مستلزم یا منتهی به تعطیل شناخت در باب خداوند و صفات الهی می گردد.لذا تمام ایرادات و مشکلات «نظریه تعطیل » در پیش روی این نظریه هم هست.

علاوه براین، نظریات و دیدگاه های بدیلی وجود دارند ^(۱۵) که بر حقیقی بودن و تحویل پذیری بیانات موجود در متون دینی تاکید دارند.این نظریات ضمن این که در باب زبان متون دینی راه گشایی می کنند از چالش هایی که نظریه مجازهای تحویل ناپذیر با آن روبه رو بود تقریبا مصون اند.

حقیقت و مجاز در بیانات قرآنی

مساله حقیقت و مجاز در آیات قرآنی از مباحث بسیار مهم و تعیین کننده در باب زبان قرآن است.در این جا سؤال اساسی این است که آیا تمام بیانات قرآنی به نحو حقیقی القاء شده است یا این که مجاز هم در قرآن راه یافته است؟ و در صورت پذیرش ورود مجاز در قرآن، میزان و محدوده آن چه اندازه است و چه تاثیری بر زبان قرآن دارد؟

این موضوع تقریبا مورد توجه غالب قرآن پژوهان در سده های گذشته بوده است. جلال الدین سیوطی، قرآن پژوه معروف، در این باره می نویسد: “اختلافی در [ورود ] حقیقت، یعنی لفظی که در موضوع له خود استعمال شده، در قرآن نیست.بلکه اکثر [بیانات و الفاظ] قرآن به نحو حقیقی استعمال شده اند.اما درباره مجاز، جمهور علما قائل به وقوع مجاز در قرآن اند و عده ای هم مثل ظاهریه، برخی از شافعیه و مالکیه منکر وقوع مجاز در قرآن اند.” ^(۱۶) وی، سپس با رد دلیل منکرین مبنی بر هم ارزی مجاز با کذب اضافه می کند: «اگر مجاز را از قرآن سلب کنیم.بخشی از حسن و زیبایی آن را گرفته ایم.چه، اهل بلاغت بر این نکته اتفاق دارند که مجاز بلیغ تر از حقیقت در افاده مقصود است.به علاوه، اگر قرآن خالی از مجاز باشد، باید از حذف و تاکید و این گونه امور هم خالی باشد (که منکران مجاز نمی پذیرند)» ^(۱۷) سیوطی سپس با برشمردن اقسام مجاز، آیات زیادی را به عنوان شاهد می آورد.و برای تکمیل باب مجازات قرآن نوع پنجاه و سوم از کتاب الاتقان را به بیانات استعاری و اقسام آن و نوع پنجاه و چهارم را به کنایات قرآنی اختصاص داده است.

مرحوم بحرانی نیز در مقدمه تفسیر خود سه روایت راجع به کنایی بودن زبان قرآن از امام صادق علیه السلام نقل می کند.مفاد این روایات بیان «نزول قرآن از باب ایاک اعنی و اسمعی یا جاره » است ^(۱۸) که در یک برداشت و تلقی مجازی بودن بیانات قرآنی را القاء می کند.

دیدگاه علامه طباطبایی

مرحوم علامه طباطبائی در میان اندیشمندان اسلامی، در باب حقیقت و مجاز، به ویژه نسبت به عناوین و صفاتی که بر خداوند حمل می شود، دیدگاه جالب توجهی دارند که به لحاظ اهمیت و اتقان در این جا طرح می گردد: ^(۱۹)

از نظر علامه، سخن گفتن نیازی فطری و زبان امری اجتماعی است که اساس آن بر وضع و قرارداد می باشد. ^(۲۰)

ابتدا انسان به معانی منتقل و متوجه شد، بعد الفاظی را برای آن معانی وضع و سپس در آن ها استعمال نمود.این کار در آغاز، در امور جسمانی و مادی بود.سپس با انتقال و التفات ذهنی به امور معنوی، همان الفاظ سابق به صورت مجازی در معانی معقول استعمال گردید، و اندک اندک استعمال آن الفاظ در معنای دوم جا افتاد و به مرحله تبادر رسید و در معنای جدید به صورت حقیقت درآمد. ^(۲۱)

الفاظ براساس فایده معینی که اشیا و مسمیات برای ما دارند وضع شده اند و مادام که آن فایده و غایت و غرض حاصل باشد، هرچند شکل و ظاهر مسمی تغییر کند، اطلاق لفظ بر مسماهای جدید به قوت خود باقی است.رمز بقای نام ها با وجود تغییر کلی ذات و اوصاف مسمیات اولیه، جز این نیست که در نامگذاری (وضع الفاظ) از روز اول، نظر به فایده و غرض خاصی بوده که از مسماها عاید ما می شدند نه شکل و صورت آن ها ^(۲۲) به همین دلیل، با وجود تبدل و تکامل ابزار و وسایل زندگی به تبع پیشرفت و ترقی حیات جمعی و مدنی، اسما و نام ها همچنان بدون تغییر باقی مانده و بر مصنوعات و فرآورده های جدید بدون هیچ تفاوتی و بدون هیچ عنایت و مجازی اطلاق می شوند. ^(۲۳)

ایشان برای نمونه و مثال از الفاظ چراغ (سراج)، ترازو (میزان) و اسلحه (سلاح) یاد می کند.این الفاظ نخست به عنوان اسامی برای ابزار و وسایلی خاص، (به لحاظ شکل و ساختار،) وضع شده بودند، ولی با گذشت زمان، این