بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مراتب فقهی مخاطبان سینما :

انتخاب، ۲۶ و ۲۷/۱۰/۸۰

چکیده: آیا می توان در صحنه هایی از فیلم برای نشان دادن واقعیت به مخاطب، روابطی را که شرعا حرام است نشان داد؟ نویسنده معتقد است که می توان با عقد شرعی بین بازیگران و یا با استناد به قاعده ضرورت یا نفی سبیل این عمل را شرعا مجاز دانست . وانگهی، تاثیر هنر بر اخلاق مخاطبان چندان قطعی نیست که بتوان بدین وسیله به حذف صحنه های یادشده پرداخت .

برای ایجاد حس باورپذیری مخاطبان باید فیلم بر حسب موضوع خود به واقعیت های جامعه انسانی همان گونه که هستند بپردازد، از جمله ارتباطات جنسی زن یا مرد و یا حضور بدون پوشش شرعی زن یا مرد در یک یا چند سکانس فیلم برای القای تمام واقعیت . در مواردی که این سکانس ها مشمول حکم حرمت نظر به زن یا مرد مسلمان می شود فقه چه راهکارهایی برای حل این مساله دارد؟

چه بسا که کارگردان بتواند با تمهیداتی یک مفهوم جنسی را بدون نشان دادن صریح و روشن صحنه ارتباط القا کند . تقریبا بیشتر فیلم های سینمای اندیشه و فرهیخته از این قبیل هستند . کارگردانان بزرگی چون برتولوچی، آنتونیونی، اسکورسیزی، در فیلم هایی که می سازند به رغم پرداختن به مواضع انسانی چون عشق و روابط جنسی تنها به همان اندازه که رساننده مفهوم مورد نظر است سکانس ها را می چینند و هیچ صحنه اضافی و بیهوده ای وجود ندارد . پرسش ما در حقیقت به تولیدات سینمایی چنین کارگردانانی باز می گردد که دنبال طرح اندیشه در سینما هستند و با دقت تمام اجزای فیلم خود را برمی گزینند .

الف) از راه احکام فقهی

چنین به نظر می رسد که تولید صحنه های حرام و نمایش آنها از باب حرمت نظر «ریبه » و «تلذذ» به اجنبیه و اجنبی باشد . فقط به ذکر مطالب مهم اکتفا می شود: ۱ . در این که پوشانیدن غیر وجه و کفین بر زن واجب است از لحاظ فقه اسلام هیچ گونه تردیدی وجود ندارد; ۲ . «مساله وجوب پوشش » را که وظیفه زن است از مساله «حرمت نظر بر زن » که مربوط به مرد است باید تفکیک کرد . ممکن است کسی قائل شود به عدم وجوب پوشیدن وجه و کفین بر زن و در عین حال نظر بدهد به حرمت نظر از جانب مرد . ۳ . در مساله جواز نظر، تردیدی نیست که اگر نظر از روی «تلذذ» یا «ریبه » باشد حرام است .

بحث حاضر را می توان به دو مرحله تفکیک کرد: الف) ساختن و تولید چنین فیلم هایی با چنین سکانس هایی که خلاف شرع هستند; ب) دیدن مخاطبان و تماشاگران و دیگر عوامل تولید . در مورد اول، بر اساس ظواهر ادله اولیه که به آنها اشاره شد حکم حرمت قطعی اختصاص به «نامحرم » دارد بنابراین اگر این مشکل برطرف گردد و «محرمیت » حاصل گردد عوامل تولید از قبیل بازیگران و گریمورها از حرمت می رهند و جواز قطعی درباره آنها صادر می شود . زنان بازیگر در صورتی که ازدواج نکرده باشند می توانند برای ساعت یا ساعت هایی به عقد مردان بازیگر درآیند و نقش های متفاوت مورد نیاز در برابر آنها را که نیاز به محرمیت دارد همچون همسری، مادری یا خواهری و غیره را ایفا کنند و هیچ نیاز به عده مورد بحث در فقه هم نخواهند داشت و نیز از آن جا که دست دادن زن و مرد نامحرم از روی حایل مورد جواز فقهاست می توان تمهیداتی مانند گریم و غیره اندیشید که در عین ایجاد تماس و ارتباط جسمی، حرامی صورت نپذیرد . در این مرحله، بدون نیاز به ادله ثانویه و بر اساس ادله اولیه می توان حلیت را با تمهیداتی نه چندان دشوار فراهم آورد .

ب) تماشا و رؤیت تماشاگران: به رغم تفاوت دیدگاهی که ممکن است درباره میزان پوشش شرعی زن و مرد وجود داشته باشد، اما «نظر به ریبه یا تلذذ» قطعا از نظر شرعی حرام تلقی می شود و ربطی به میزان پوشش شرعی زنان و نیز تفاوتی میان محرم و نامحرم (به جز همسران) وجود ندارد . در این باره بعضی از فقیهان میان پخش مستقیم فیلم و پخش غیر مستقیم آن تفاوت قائل شده اند و معتقد به حرمت پخش مستقیم صحنه های خلاف شرع شده اند . از این نکته که بگذریم در استفتای حضرت امام قدس سره درباره سریال تلویزیونی «پاییز صحرا» که بدان اشارت رفت، ایشان ساخت و پخش و دیدن صورت آرایش شده زنان را با قید عدم نظر به ریبه یا تلذذ جائز دانستند . پرسش فعلی ما درباره دیگر روابط زن و مرد در فیلم چون بوسه یا لمس و نیز عریان بودن بعضی از قسمت های بدن می باشد که بر اساس فیلمنامه ضروری هستند و به طور طبیعی ممکن است موجب تهییج شهوت و یا جلب نظر یا ریبه و تلذذ بینندگان شود .

در این باره می توان با قاعده «ضرورت » کارشناسان را استثنا کرد و با قاعده نفی سبیل احتمالا همه تماشاگران را و اما قاعده ضرورت در فقه از قواعد اصلی و حاکم است یعنی در هنگام اقتضا و ضرورت تقریبا همه احکام از حالت حرمت به حلیت تبدیل می شوند مادامی که ضرورت باقی باشد; مانند جواز اکل میته که در حالت عادی حرام و در حالت اضطرار جائز، بلکه واجب خواهد بود . آیا در این هنگام برای کارشناسان سینمایی و دانشجویان و پژوهشگران در این رشته برای کسب تخصص و شناخت عمیق تر تاثیرات فیلم بر روی بینندگان با موضوعات مختلف نمی تواند نوعی ضرورت تلقی شده و مجاز شود همان گونه که برای پزشک مجاز می شود؟

اما قاعده نفی سبیل، یکی از قواعد مسلم فقه اسلامی و مستند به دلایلی چون آیه «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» ^(۱) است . هرگونه حکمی که از ناحیه آن، موجبی برای علو و سلطنت کافر بر مسلم باشد به مقتضای این آیه شریفه مرفوع است . به مقتضای این قاعده هر عقد و پیمان و هر قراردادی به حسب طبع اولیه اش اگر موجب علو و عزت و شرف کافر بر مسلم بشود منفی است . در سایر اطلاقات و عمومات اولیه نیز هر جا که اطلاق و عموم سبب عزت کافر و ذلت مسلم شود این قاعده آن را نفی می کند . در حال حاضر که کفار از طریق رسانه های ارتباطی چون ماهواره به انتقال اندیشه ها و فراورده های خود می پردازند، به هر میزان بتوان با این تولیت فرهنگی مقابله کرد واجب و ضروری است . بنابراین با گزینش فیلم های سینمای اندیشه بدون سانسور اگر بتوان به جریان آزاد و مستقل سینما پیوست و با این ولایت فرهنگی مخالفت نمود و نیز از طریق تولید فیلم های جذاب داخلی که آزادانه تر روابط زن و مرد را بر اساس فیلمنامه نشان دهد می توان هر چه بیشتر در برابر ولایت فرهنگی کفار مقاومت کرد .

ب) از راه کشف مناط حکم (نقد اخلاقی)

فقیهان مناط حرمت نظر در چنین مواردی را حفظ اخلاق عمومی جامعه می دانند . و نقد آنها بر تولید و تماشای فیلم هایی که اخلاق عمومی جامعه را خدشه دار می سازند از حیث رتبه در ردیف نقدهای اخلاقی قرار می گیرد .

در دنیای مدرن فرض رایج این است که هنر هر چه باشد از درجه ای از خودمختاری برخوردار است و گستره خاص خود را دارد و باید ابتدا بر اساس ارزش ها و معیارهای خاص خود مورد داوری قرار گیرد که همان تفاوت زیباشناسی و اخلاقی است . در جهان باستان چنین فرضی (فرض خودمختاری هنر) مورد پذیرش نبود; بلکه فرض مسلم این بود که شاعران همچون آموزگارانند و هنر دارای تاثیرات اخلاقی بر مخاطبان خود است . ما همچنان حوزه های اخلاقی و سیاست را جدا فرض می کنیم یعنی اعمالمان را نسبت به یکدیگر در مقام فرد از نقشمان به عنوان شهروندان دولت متمایز می انگاریم . باستانیان به چنین تمایز قاطعی قائل نبودند . بنابراین فرضشان این بود که تاثیرات هنر هم به لحاظ سیاسی و هم به لحاظ اخلاقی واجد اهمیت است .

تفاوت هنر و تبلیغات: معمولا بین هنر و تبلیغات فرق می نهند; زیرا هنر موفق از پیچیدگی و غنایی برخوردار است که با یک پیام اخلاقی یا سیاسی ساده جور درنمی آید . جای انکار نیست که هنر در القای ارزش ها و رهیافت تاثیر دارد; زیرا می تواند بر زاویه دید ما نسبت به زندگی نافذ باشد; برای مثال فیلم خشن می تواند رهیافتی را القا کند که خشونت را همچون پاسخی پسندیده در برابر تهدید یا آسیب می نگرد، ولی چنین تاثیراتی اجتناب ناپذیر نیست; زیرا اگر قبل از رفتن به سینما رهیافت دیگری در ذهن ما شکل گرفته باشد و از خشونت بیزار باشیم، این بیزاری همچنان حفظ خواهد شد و تاثیر یک فیلم خشن را تعدیل یا زایل خواهد کرد . تاثیر کارهای هنری بر ارزش ها و نگرش ها اغلب ظریف، غیر مستقیم و فقط با باریک اندیشی قابل درک است . درست است که موردهای معروفی از آثار بسیار موفق وجود دارد که تاثیرشان فوری و مستقیم است . لیکن رابطه هنر با ارزش ها و نگرش های زندگی حقیقی معمولا این چنین مستقیم نیست . اگر قبول داشته باشیم که هنر می تواند بر ارزش ها و نگرش های ما تاثیر بگذارد نباید از سانسور جانبداری کنیم . تاثیر هنر بر بزرگسالان کمال یافته از این نظر کاهش می پذیرد که شخصیت آنان پیشاپیش تا حد زیادی شکل یافته است . این تاثیر بر کودکان و نوجوانان که منش اخلاقیشان همچنان در حال پرورش یافتن است بسیار نیرومند است . بنابراین از نگاه فقیهانه می توان بار دیگر پرسید که اگر ملاک حرمت تصاویر سینمایی حفظ ارزش های اخلاقی باشد با توجه به مباحث مطرح شده درباره تاثیرات یک فیلم هنری که به طور مستقیم بر ارزش ها و باورهای دینی و اخلاقی مخاطبان اثر نمی کند بلکه کاملا به پیش زمینه های ذهنی مخاطبان و تفسیرهای آنان باز می گردد، آیا نمی توان پرسید که به لحاظ قدرت درک و تشخیص مخاطبان گوناگون می توان تفاوت در حکم قائل شد و با تقسیم بندی مخاطبان، حکم شرعی را مترتب نمود؟ چنان که درباره حرمت حفظ و مطالعه کتب ضلال فقیهان فتوا به حرمت داده اند ولی برای گروهی که اهل تشخیص باشند این کار را جایز یا حتی واجب می دانند، در مساله کنونی نیز می توان مخاطبان ویژه را با همین ملاک رخصت داد .

از سوی دیگر، آیا نیت هنرمند (کارگردان یا فیلمنانه نویس) می تواند فیلم او را دارای احکام شرعی متفاوت نماید، یعنی اگر با یت خیر، شر را نمایش دهد و یا با نیت شر خیر را عرضه کند، دو نوع حکم متباین در انتظار فیلم او خواهد بود؟ نیت چنان که در احکام عبادی رکن تلقی می شود در همه رفتارهای انسانی نیز کاربرد دارد . نیت است که بین اشتباه برداشتن چیزی و دزدیدن آن چیز، بین قتل غیر عمد و ج