فایل پاورپوینت کامل مطالع? بینامتنی شخصیت حبیب بن مظاهر در سخنان امام حسین(ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مطالع? بینامتنی شخصیت حبیب بن مظاهر در سخنان امام حسین(ع) :

۱. مقدمه

با تمامی تأکید و اهتمام بزرگان دین نسبت به اعتصام توأمان به ثقلین[۱] و گره خوردگی تکامل بشریت به تأسی از آنها، امت چنانکه باید به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم تمسک نجستند و پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم، با منع کتابت حدیث و سپس تهدید، ارعاب و گاهی قتل راویانِ احادیث معصومین(ع) توسط امویان، تلاش گسترده ای در محو آثار ائم اهل بیت(ع) صورت گرفت، تا جایی که از کسانی چون ابوهریره که مدت کوتاهی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم را درک کردند، در جوامع حدیثی قریب به ۵۳۷۴ حدیث نقل شد[۲] (سیوطی، ۱۴۲۰: ۳۷۹)؛ لکن از شخصیتی چون امام حسین علیه السلام در مجامع روایی، روایات زیادی دیده نمی شود. از آن حضرت در دوران ده ساله امامتشان هیچ حدیث فقهی که راویان از ایشان روایت کرده باشند، نقل نشده است.[۳] (طباطبایی، ۱۳۸۷: ۲، ۲۴۸). با این حال اصحاب و فرزندان امام علیه السلام ، خصوصا امام سجاد علیه السلام، سخنان آن حضرت را ثبت و روایت کردند. جایگاه ویژه حضرت سیدالشهدا علیه السلام بین فِرَق و مذاهب، زمینه را برای گسترش احادیث ایشان در قالب خطبه ها، نامه ها، اشعار و مانند اینها فراهم ساخت و هم اکنون گنجینه گران بهایی از سخنان امام علیه السلام که صحیح ترین و دقیق ترین منبع شناخت روح مکتب حسینی، هویت قیام عاشورا و شخصیت های اثر گذار در این حماسه است و اصلاح گران بزرگ جوامع بشری بهره های فراوانی از آن برده اند؛ در اختیار ماست و با تحقیق، تدقیق و تطبیق این سخنان، می توان حوادث صدر اسلام را تبیین و تحلیل کرد و در عین حال هرگونه تحریف لفظی و معنوی از نهضت حسینی و واقعه عاشورا را زدود.

در میان سخنان امام حسین علیه السلام ذکر نام شخصیت های مثبت و منفی حاضر در صحنه قیام به چشم می خورد که احصاء و بررسی این شخصیت ها، نقش آنها را در نهضت حسینی برای تحلیل دقیق تر حماس عاشورا مشخص می کند. حبیب بن مظاهر، عالم علم منایا و بلایا، قرین میثم تمار و رشید هجری، فقیه و محدث صدوق، عارف و مخلص به ولایت اهل بیت(ع)، حافظ قرآن، شخصیت اثرگذار در حماسه عاشورا، از صحابی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم[۴] (سماوی، ۱۳۷۷: ۱۰۰)، امیرالمؤمنین علیه السلام (همان، ۱۰۱)، امام حسن و امام حسین(ع) (طوسی، ۱۴۱۵: ۶۰) است که در جنگ های امیرالمؤمنین علیه السلام شرکت داشت. بررسی بینامتنی سخنان امام حسین علیه السلام درباره سید و شیخ بنی اسد، ما را در شناخت دقیق تر نهضت حسینی یاری می رساند و همچنین راه گشای سالکان طریق سیدالشهدا علیه السلام در مسیر تقرب الی الله خواهد بود.

۲. ادبیات نظری پژوهش

۲ -۱. بینامتنیّت

بینامتنیّت[۵] یا در هم تنیدگی متون، نظریه ابداعی ژولیا کریستوای فرانوسوی[۶] در سال ۱۹۶۶میلادی، حاصل رویکرد نقد متن محور است. برای این اصطلاح در زبان عربی، قریب به بیست عنوان ذکر شده که بین آنها عبارت تناص بیش از تعابیر دیگر شهرت یافته است. اگرچه بینامتنیّت به زعم برخی از صاحبنظران با اصطلاحاتی نظیر تضمین، اقتباس و تلمیح نوعی ترادف دارد (عزام، ۱۳۸۷: ۲)، ولی به این جهت که اصطلاحاتی از این دست، ناظر بر روابط ظاهری میان متون به شکلی سنتی هستند و در آنها بخش پنهان این رابطه ها مورد تدقیق و تحقیق قرار نمی گیرد و در بینامتنیّت کشف روابط گسترده و پنهان متون، تأثیر و تأثرها، اهداف و چرایی ها مورد اعتناست (شاهرخی و دیگران، ۱۳۹۷: ۴)؛ می توان اقتباس، تلمیح، تضمین و مانند اینها را از زیرمجموعه های بینامتنیّت، دانست. طبق این نظریه، متون در تعامل با متون معاصر و ماقبل خود شکل پیدا می کنند، از این رو عنوان بینامتنیّت، ناظر بر تداخل یا تکرار متون گذشته یا معاصر، با هدف انکشاف نشانه های متقن، برای درک و فهم بهتر و عمیق تر، در متون آینده است. این اصطلاح ناظر بر توصیف متونی است که در نقل قول ها، استشهادها، تلمیحات، تضمین ها و نظایر اینها ربط و پیوندهای آشکار و یا پنهانی یافته اند. «بینامتنی در ساده ترین حالتش به این معناست که متنی از متون و افکار گذشت دیگران چه خودآگاه چه ناخودآگاه تضمین و اقتباس گردد؛ به گونه ای که این متون و اندیشه ها در متن اصلی ذوب شود و متنی جدید و کامل عرضه گردد» (خزعلی، ۱۴۳۰: ۶۴).

۲ -۲. روابط بینامتنی

در بینامتنی روابط شکلی و معنایی بین متون بررسی می شود که در حوز نقد متن از مباحث حساس و جدی به شمار می آید؛ چه اینکه به واسطه آن فهم صحیح متن صورت می گیرد. بر اساس تقسیم بندی محمد بنیس، ارکان اساسی بینامتنیت شامل متن پنهان، متن حاضر و مهمترین رکن، یعنی روابط بینامتنی است که به معنای احاله یا سرایت لفظ یا معنا، از متن غایب به متن حاضر است. این باز آفرینی به سه قاعد نفی جزئی، نفی متوازی و نفی کلی (مسبوق، ۱۳۹۲: ۲۰۸) صورت می گیرد.

۲ -۲ -۱. نفی جزئی

در این قاعده، جزئی از متن غایب (کلمه، عبارت یا جمله)، در متن حاضر بازآفرینی می شود، گویی متن حاضر دنباله متن پنهان، با کمترین تغییر است (میرزایی و واحدی، ۱۳۸۸: ۳۰۶). در این رابطه که شکل آسان و سطحی روابط بینامتنی است، معمولا لفظ و معنای متن حاضر با متن پنهان موافقت دارد.

۲-۲-۲. نفی متوازی

این رابطه که از نفی جزئی برتر است و بر آمیختگی متن غایب با متن حاضر، بدون تغییر ذاتی، دلالت می کند (مسبوق، ۱۳۹۲: ۲۰۸). در نفی متوازی از معنای متن پنهان دفاع و با دامنه معنایی بیشتر یا نوعی نوآوری در متن حاضر نمودار می شود.

۲ -۲ -۳ نفی کلی

برترین رابطه در قواعد بینامتنیّت، نفی کلی است که در آن، متن غایب در قالب متن حاضر دوباره سازی شده و در معنایی غیر از متن پنهان به کار می رود. چنانکه دستیابی و کشف لایه های عمیق این رابطه با تلاش فکری زیادی به دست می آید و برای درک صائب متن حاضر در آن، به بازخوانی متن پنهان نیاز است چه اینکه بدون فراخوانی متن پنهان، درک معنای متن حاضر با نقص مواجه می شود و ممکن است خواننده، متن حاضر را نارسا، ناگویا و حتی کم بها تلقی کند (میرزایی و واحدی، ۱۳۸۸: ۳۰۶). رابط بین سخنان امام حسین علیه السلام در این مقاله، با این سه معیار تبیین شده است.

۲ -۳. حبیب بن مُظاهِر

۲ -۳ -۱. نام، کنیه، لقب

در نام حبیب بین علمای خاصه و عام سیره و تراجم، اختلافی وجود ندارد ولی در نام پدر ایشان مُظاهِر به علت سهو مصنفین، خطای نسخه نویسان یا تصحیف، اقوال مختلفی وجود دارد. کما اینکه در الکامل (ابن اثیر، ۱۳۸۵: ۴، ۵۹ ۷۰) و البدایه و النهایه (ابن کثیر، ۱۴۰۷: ۸، ۱۷۹ ۱۸۳) او را به اسم حبیب بن مُطَهَّر و اخبار الطوال (دینوری، ۱۳۶۸: ۲۵۶) و انساب (سمعانی، ۱۳۸۲: ۱۲، ۳۲۵) با نام حبیب بن مُظَهَّر یاد کرده اند. اما قول مشهور درباره نام او همان حبیب بن مُظاهِر است؛ چنانکه بزرگانی نظیر ابومخنف، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، شیخ طبرسی، ابن شهر آشوب، ابن نما حلی، سید ابن طاوس و دیگران نقل کرده اند. محمد سماوی و سید محسن امین کنی حبیب بن مظاهر را ابوالقاسم ثبت کرده اند (سماوی، ۱۳۷۷: ۱۰۲؛ امین، ۱۴۰۶: ۴، ۵۵۳). اغلب مصنفین علوم حدیث، رجال، تراجم، تاریخ و انساب او را با لقب الأسدی یاد کرده اند؛ علاوه بر آن القابی چون عمید الأنصار، شیخ الأنصار و النجیب (القصیر، ۱۴۳۱: ۳۳۳۴) نیز برای حبیب بن مظاهر به کار رفته است.

۲-۳-۲. زندگی نامه

حبیب بن مظاهر در سرزمین نجد[۷] به دنیا آمد و در کوفه اقامت گزید. او پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم را درک کرد و از آن حضرت حدیث شنید و پس از آن ملازم امیرالمؤمنین علیه السلام و در ردیف بزرگانی چون میثم تمّار، رُشَید هَجَری و عمرو بن حمق خزاعی از اصحاب سرّ و حاملان علوم آن حضرت شد تا جایی که در زمر گروه ویژه «شرطه الخمیس» (القصیر، ۱۴۳۱: ۴۹) قرار گرفت. سپس در دوره امامت امام حسن علیه السلام در خط ولایت و اطاعت از آن حضرت، به عنوان شخصیت بارز شیعه در کوفه به یاری و حمایت از ایشان پرداخت. در عصر امامت امام حسین علیه السلام و ده آخر حکومت معاویه، شرایط اختناق و سرکوب را تحت ولایت آن حضرت صبورانه پشت سر گذاشت و پس از به خلافت رسیدن یزید، با نهضت حسینی همراه شد و جزو چهار نفری بود که نخستین دعوت نامه برای امام علیه السلام را از کوفه به مکه ارسال کردند (مفید، ۱۴۱۳: ۲، ۳۷). هنگامی که مسلم بن عقیل وارد کوفه شد، حبیب به یاری مسلم بن عوسجه برای مسلم بن عقیل از مردم کوفه بیعت می گرفت. بعد از شهادت مسلم بن عقیل با دریافت نام یاری خواهی امام حسین علیه السلام (موسوعه الامام الحسین علیه السلام، ۱۳۷۸: ۲، ۷۵۵)، مخفیانه خود را به کربلا و کاروان حسینی رساند و در رکاب آن حضرت در سن ۷۵ سالگی[۸] (امین، ۱۴۰۶: ۴، ۵۵۴) به شهادت رسید.

۲ -۳ -۳. وقایع دوران حیات

دورانی که حبیب بن مظاهر در آن عمر خویش را سپری کرد، از جمیع جهات در تاریخ بشریت، شرایط ویژه ای دارد. اگرچه بسیاری از وقایع که در این ایام رخ داد به دلایل مختلف ثبت نشده است؛ لکن حبیب بن مظاهر حوادث مهمی را در دوران حیات خویش درک کرده است. ازجمله در دو سالگی بعثت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم؛ ۱۴ سالگی، هجرت آن حضرت از مکه به مدینه؛ از ۱۶۲۳ سالگی، غزوات پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله وسلم؛ ۲۴ سالگی، حجه الوداع ایشان؛ ۲۵ سالگی، رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم، نقض وصیت آن حضرت درباره خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام و شهادت حضرت زهرا(ع)؛ ۲۷ سالگی، استمرار نقض وصیت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، به خلافت رسیدن عمر بن خطاب و احراق مصاحف توسط او؛ ۳۷ سالگی، ادامه نقض وصیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و خلافت عثمان بن عفان؛ ۴۹ سالگی، بیعت امت اسلام با علی بن ابیطالب علیه السلام و انتقال عاصم دولت اسلامی از مدین منوره به کوفه؛ ۵۰ سالگی، جنگ جمل؛ ۵۱ سالگی، وقع صفین؛ ۵۳ سالگی، جنگ نهروان؛ ۵۴ سالگی، شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام و امامت و خلافت امام حسن مجتبی علیه السلام؛ ۵۵ سالگی، صلح و ۶۴ سالگی شهادت آن حضرت؛ ۷۴ سالگی، قیام امام حسین علیه السلام، شهادت مسلم بن عقیل و هانی بن عروه و نهایتا در سن ۷۵ سالگی شاهد واقع کربلا و شهادت در رکاب اباعبدالله الحسین علیه السلام (ن.ک. القصیر، ۱۴۳۱: ۵۷ ۵۹).

۲ -۳ -۴. حبیب بن مظاهر در زیارت نامه ها

با توجه به جلالت قدر حبیب بن مظاهر، نام ایشان به دو طریق در زیارت نامه ها ذکر شده است؛ گاه به همراه دیگر شهدای کربلا با الفاظ عام و گاهی با ذکر نام. تعداد زیادی از زیارت نامه ها با الفاظ عام از شهدای کربلا از جمله حبیب بن مظاهر یاد کرده اند؛ به نحوی که می توان گفت زیارت نامه هایی خطاب به امام حسین علیه السلام نیست مگر اینکه به یاران آن حضرت با الفاظ عام سلام داده شده است. اما زیارت نامه هایی که ضمن آنها نام حبیب بن مظاهر آمده است عبارتند از: زیارت ناحی مقدسه[۹] و زیارت رجبی امام حسین علیه السلام.[۱۰] در زیارت ناحی مقدسه آمده است: «السّلام علی حبیب بن مظاهر الاسدی» (سید بن طاووس، ۱۳۷۷: ۳، ۷۸) و در زیارت رجبیه این سلام با تفاوت در نام پدر حبیب بن مظاهر با عبارات «السلام علی حبیب بن مُظَهَّر» و بدون ذکر لقب «الاسدی» آمده است (مجلسی، ۱۴۰۳: ۹۸، ۳۳۹-۳۴۱). در زیارات مختلفی که نام انصار ابا عبدالله الحسین علیه السلام و به ویژه حبیب بن مظاهر، ذکر شده، عباراتی آمده است که منزلت و مقام آنان را آشکار نموده و پاداش بکاء بر ایشان را مراتب بالای رضوان الهی و نجات از عذاب دوزخ دانسته است.

۲ -۳ -۵. حبیب بن مظاهر در بیان بزرگان

مصنفین علوم حدیث، رجال، تراجم، تاریخ و انساب سخنانی درباره حبیب بن مظاهر گفته اند که نشانگر علو مرتب او نزد بزرگان علوم دین است. از جمله این تعابیر «مشکور» (حلی، ۱۳۸۱: ۱۳۵)؛ «مخلصا شکورا» (بصری، ۱۴۲۲: ۹۸)؛ «کان کثیرون یختمون القرآن فی کل یوم ختمه، منهم حبیب بن مظاهر الأسدی» (حائری، ۱۳۸۵: ۲، ۴۴۲)؛ «من خواص أصحاب أمیرالمؤمنین و الحسن و الحسین صلوات الله علیهم» (نمازی شاهرودی، ۱۴۱۴: ۲، ۳۰۲)؛ «الشجعان» (زرکلی، ۱۹۸۰: ۲، ۱۶۶)؛ «کان من أصحاب أمیرالمؤمنین علیه السلام، و یظهر من الروایات أنه کان من خاصته، و حمله علومه»، «و کان حبیب صاحب لواء الحسین علیه السلام»؛ «کان جلیل القدر، عظیم الشأن، قائدا، شجاعا، و کان من حفظه القرآن»؛ «هو سید أصحاب الأمام الحسین علیه السلام، الذی کان لواؤهم بیده یوم کربلاء، و هو العالم العارف المتفانی فی حب أهل بیت نبیه صلی الله علیه و آله و سلم» (القصیر، ۱۴۳۱: ۱۸۷-۱۸۸) می باشد که جایگاه حبیب بن مظاهر را از نظر اخلاص، انس با قرآن و عترت، شجاعت و علو مرتب علمی به انحاء و عبارات مختلف بیان کرده است.

۳. بینامتنی شخصیت حبیب بن مظاهر در سخنان امام حسین علیه السلام

مهم ترین بخش بینامتنی، روابط بین متون است که در مباحث قبل بیان شد با این حال بعضی از ناقدان به اعتبارها و سطوحی دیگر، اشکالی از بینامتنی مطرح نموده اند که غالبا به نحو حضور متن پنهان در متن حاضر، ناظر است. در یکی از این تقسیم بندی ها به بینامتنی ذاتی یا داخلی، در مقابل بینامتنی خارجی[۱۱]، اشاره می شود که در آن متن پنهان و متن حاضر هر دو از آثار یک فرد است. بینامتنی ذاتی یا داخلی نیز شامل گونه های مختلف از جمله بینامتنی ساختاری[۱۲]، بینامتنی مضمونی[۱۳] و بینامتنی شخصیت ها است که تمامی این اقسام در سخنان امام حسین علیه السلام وجود دارد. این نوشتار ناظر به بینامتنی ذاتی یا داخلی شخصیت حبیب بن مظاهر در سخنان امام حسین علیه السلام است. در بینامتنی شخصیت ها مخاطب در اثنای سخن، به شخصیت های شناخته شده ارجاع داده می شود (شیخ الرئیس و خلیفه شوشتری، ۱۳۹۸: ۱۵۰). در این قسم از بینامتنی، سخنان امام علیه السلام در مواضع و موقعیت های مختلف، پیرامون شخصیت های مثبت و منفی اثرگذار در شکل گیری نهضت عاشورا احصاء می شود و در نتیجه آن، می توان به نقش کلی این گونه شخصیت ها در سرنوشت ملت های مختلف در طول تاریخ دست یافت.

۳ -۱. سخنان امام حسین علیه السلام درباره حبیب بن مظاهر

در شناخت بینامتنی شخصیت ها، در سخنان امام حسین علیه السلام نام حبیب بن مظاهر، ظهور قابل اعتنایی دارد و گاهی امام علیه السلام در خطبه ها و خطابه هایشان در مواضع مختلف بعد از خروج از مکه به سمت کوفه و استقرار در کربلا از او سخن گفته، اقدامات او را مورد تأیید قرار داده و نهایتا او را به صفاتی خاص توصیف نموده است، به نحوی که می توان او را از محبوب ترین اصحاب نزد آن حضرت به حساب آورد. در ادامه به ذکر سخنان امام حسین علیه السلام پیرامون حبیب بن مظاهر می پردازیم.

۳ -۱ -۱. پرچم داری حبیب بن مظاهر

بنا بر نقل اغلب تاریخ نگاران متقدم و متأخر از جمله: طبری به نقل از ابو مخنف[۱۴]، دینوری[۱۵]، بلاذری[۱۶] و ابن اثیر[۱۷]، حبیب بن مظاهر را فرمانده و پرچم دار جناح چپ لشکر اباعبدالله الحسین علیه السلام دانسته اند. در نقلی آمده است نزد امام علیه السلام دوازده پرچم قرار داشت که آن حضرت یک پرچم را به حضرت اباالفضل العباس علیه السلام و ده پرچم دیگر را به رئیس گروه های مختلف از اصحاب دادند. یکی از یاران امام علیه السلام درخواست کرد که ایشان یک پرچم باقی مانده را به او بدهد. امام حسین علیه السلام به او فرمود: تو مرد خوبی هستی و لیکن این پرچم از آن شخص دیگری است. سپس فرمود: «اعنی بذل