فایل پاورپوینت کامل معتزله بغداد و بصره؛ اشتراکات و افتراقات

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معتزله بغداد و بصره؛ اشتراکات و افتراقات :

تقسیم به اعتبار زمانی: که در این صورت شامل طبقات معتزله می شود در این باره می توان به کتاب طبقات المعتزله (قاضی عبدالجبار) و المنیه و الامل ( ابن المرتضی) مراجعه کرد

تقسیم به اعتبار مکان و مدرسه: مراکز تحصیل معتزله شامل بغداد و بصره می شود و به اعتبار این دو مرکز معتزله را به معتزله بغداد و معتزله بصره تقسیم کرده اند.(بحوث فی الملل و النحل ج ۳ ص ۳۹۶)

معتزله بصره: بصره زادگاه اعتزال است و واصل بن عطا و عمر بن عبید و ابوالهذیل علاف و نظام از این مرکز بر خاسته اند.

شیخ مفید در مورد معتزله بصره می نویسد: کانت مدینه البصره مهد الاعتزال و منشأه الأصلی، و فیها قام أکبر زعمائها بنشر طریقتهم مثل واصل بن عطاء و عمرو بن عبید ثمّ أبی الهذیل و النظام و غیرهم،(اوائل المقالات ص ۱۶۰)

مشایخ اعتزال بصره: (بحوث فی الملل و النحل ج ۳ ص ۳۹۷)

۱- واصل بن عطاء (متوفی ۱۳۱ ه).۲- عمرو بن عبید (متوفی ۱۴۳ ه).۳- أبو الهذیل العلّاف (متوفی ۲۳۵ ه).۴- إبراهیم بن سیار النظّام (متوفی ۲۳۱ ه).۵- علی الأسوار (متوفی حوالی المائتین).۶- معمر بن عباد السلمی (متوفی ۲۲۰ ه).۷- عبّاد بن سلیمان (متوفی ۲۲۰ ه).۸- هشام الفوطی (متوفی ۲۴۶ ه).۹- عمرو بن بحر الجاحظ (متوفی ۲۵۵ ه).۱۰- أبو یعقوب الشحّام (متوفی ۲۳۰ ه).۱۱- أبو علی الجبّائی (متوفی ۳۰۳ ه).۱۲- أبو هاشم الجبّائی (متوفی ۳۲۱ ه).۱۳- أبو عبد اللّه الحسین بن علی البصری (متوفی ۳۶۷ ه).۱۴- أبو إسحاق بن عیاش (شیخ القاضی).۱۵- القاضی عبد الجبّار (متوفی ۴۱۵ ه).

معتزله بغداد: این مرکز بعد از مرکز بصره و در اواخر قرن دوم به وجود آمدو گروهی از فازغ التحصیلان بصره به آن جا مهاجرت کردند پایه گذار این مرکز بشر بن معتمر (متوفی ۲۱۰) می باشد در این مرکز گروهی به تحصیل پرداختند(بحوث فی الملل و النحل ج ۳ ص ۳۹۶) شیخ مفیددر باره معتزله بغداد می نویسد: «و حوالی أواخر القرن الثانی و القرن الثالث تأسّس فرع آخر للمعتزله ببغداد حاضره الدوله الإسلامیه و مرکز معارفها، و ظهر فیها جماعه من علماء المعتزله و مفکریها» (اوائل المقالات ص ۱۶۰)

مشایخ اعتزال بغداد: (بحوث فی الملل و النحل ص ۲۸۹)

۱- بشر بن المعتمر (متوفی ۲۱۰ ه)، مؤسّس مدرسه بغداد.۲- ثمامه بن الأشرس (متوفی ۲۳۴ ه).۳- جعفر بن المبشر (متوفی ۲۳۴ ه).۴- جعفر بن حرب (متوفی ۲۳۶ ه).۵- أحمد بن أبی دؤاد (متوفی ۲۴۰ ه).۶- محمّد الاسکافی (متوفی ۲۴۰ ه).۷- أبو الحسین الخیاط (متوفی ۳۱۱ ه).۸- أبو القاسم البلخی الکعبی (متوفی ۳۱۷ ه).

نقاط اختلاف معتزله بصره و بغداد:

همواره مقتضیات زمان و مکان و شرایط حاکم در نحوه تفکر و اندیشه می تواند دخیل باشد این مساله در آراء اعتقادی و کلامی هم صدق می کند طبعا معتزله بصره و بغداد هم از این مساله مستثنی نیستند و به دلیل بعد مکانی و تعدد در مدرسه و اختلاف شرایط حاکم در محیط دو مدرسه بغداد و بصره، معتزله بغداد در قسمتی از مسائل با فارغ اتحصیلان بصره اختلاف نظر هایی دارند. هر چند که در مسائل اصلی (اصول خمسه) باهم اتفاق نظر دارند. هر گروه ویژگی هایی دارند که آن ها را از گروه دیگر متمایز می سازد شیخ مفید در این زمینه می گوید: و کانت بینهم و بین المعتزله البصریه مخالفات کثیره فی مسائل فرعیه بعد اتّفاق الفریقین علی اصولهم المعروفه. و لکلّ من الطریقتین ممیزات و مشخّصات فی طریق البحث و التفکیر و التأثّر بالفلسفه الیونانیه و غیرها (اوائل المقالات ص ۱۶۰) و در ادامه می گوید: و فی کتب الکلام کثیر من المسائل الخلافیه بین البصریین و البغدادیین و لبعض المعتزله مصنّفات مخصوصه فی بیانها(اوائل المالات ص ۱۶۰)

آقای سبحانی در باره موارد اختلاف بین معتزله بصره و بغداد می گوید: من أراد أن یقف علی بعض آرائهم الّتی یخالفون فیها مشایخهم البصریین فعلیه بمطالعه شرح النهج لابن أبی الحدید، فإنّه یعرض آراءهم فی شرحه فی مجالات مختلفه.( بحوث فی الملل و النحل ج ۳ ص ۳۹۸)

بر همین اساس به نمونه ای از اختلاف بین معتزله بصره و بغداد که ابن ابی الحدید در شرح خود بر نهج البلاغه آورده اشاره می کنیم:

لَوْ لَمْ یتَوَعَّدِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَی مَعْصِیتِهِ- لَکانَ یجِبُ أَلَّا یعْصَی شُکراً لِنِعَمِهِ قالت المعتزله- إنا لو قدرنا أن الوعید السمعی لم یرد- لما أخل ذلک بکون الواجب واجبا فی العقل- نحو العدل و الصدق و العلم و رد الودیعه- هذا فی جانب الإثبات- و أما فی جانب السلب- فیجب فی العقل ألا یظلم و ألا یکذب- و ألا یجهل و ألا یخون الأمانه- ثم اختلفوا فیما بینهم- فقالت معتزله بغداد- لیس الثواب واجبا علی الله تعالی بالعقل- لأن الواجبات إنما تجب علی المکلف- لأن أداءها کالشکر لله تعالی- و شکر المنعم واجب لأنه شکر منعم- فلم یبق وجه یقتضی وجوب الثواب علی الله سبحانه- و هذا قریب من قول أمیر المؤمنین ع-. و قال البصریون- بل الثواب واجب علی الله تعالی عقلا- کما یجب علیه العوض عن إیلام الحی- لأن التکلیف إلزام بما فیه مضره- کما أن الإیلام إنزال مضره و الإلزام کالإنزال (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ج ۱۹ ص ۱۹۱)

از حیث مقایسه بین عقاید این دو مکتب با عقائد شیعه، معمولا بغدادی ها به اهل بیت نزدیکتر هستند. شیخ مفید در این زمینه می گوید: «و مذهب البغدادیین موافق غالبا مع أصول الشیعه الإمامیه، و قد أشار إلی جمله منها المصنّف- قدّس سرّه- فی هذا الکتاب و فی ضمن فصوله» (اوائل المقالات ص ۱۶۰) شیخ مفید حتی در باره مواردی که معتزله بغداد با شیعه هم نظر هستند کتابی جداگانه تالیف نموده است همان طور که خودش به این مساله اشاره می کند « و قد أشرنا سابقا إلی کتاب له فی هذا الباب باسم «الرساله المقنعه» فی وفاق البغدادیین من المعتزله لما روی عن الأئمّه- علیهم السّلام» (اوائل المقالات ص ۱۶۰)

اختلافات معتزله بغداد و بصره

اینکه بین بزرگان معتزله بغداد و بصره اختلاف نظرهایی وجود دارد جای هیچ گونه شکی نیست و به منشا این اختلاف هم اشاره شد اما همین اختلاف آراء در بن بزرگان هر کدام از مکتب های بغداد و بصره هم دیده می شود شاید بتوان گفت مهمترین اختلاف نظر هایی که بین بزرگان این دو مکتب وجود دارد و باعث شده است که این دو مکتب را تا حدودی از هم متمایز کند از این قرارند:

مهمترین ویژگی های مدرسه بغداد عبارت است از:

۱ – تفضیل امیر موءمنان علی علیه السّلام بر دیگران:

از دیر باز یکی از مسائل مهم واساسی در باب امامت این بود که پس از رسول خدا، افضل مردم در میان صحابه چه کسی بوده است؟

شیعه معتقد بود که امیر موءمنان علی علیه السّلام از همه افضل وبرتر است ولی مخالفان آنها، ابوبکر را افضل مردم وپس از او عمر وپس از او عثمان وسپس علی را افضل می دانستند وهر دو گروه عقیده خود را در باره این که امام وخلیفه پس از رسول خداصلی الله علیه و آله و سلم کیست به این مسأله مبتنی کرده بودند. در این میان، معتزلیان تا زمان پیدایش مدرسه بغداد به افضل بودن ابوبکر معتقد بودند ولی معتزله بغداد در این مسأله با اسلاف خود مخالفت کرده، علی را افضل از ابوبکر دانستند.بن ابی الحدید که خود از پیروان مدرسه بغداد است در این زمینه می گوید:«معتزلهءبغداد، علی را افضل واولی به امامت می دانند. ابو القاسم بلخی (یکی از سرانِ مدرسه بغداد) وشاگردان او گفته اند: اگر علی بن ابی طالب بلافاصله پس از وفات پیامبر قیام می کرد، ما او را حق ومخالفانش را باطل می دانستیم همان گونه که چون خود را (پس از قتل عثمان) آشکار کرد، ما به حقانیّت او وهلاکت وبطلان مخالفانش حکم کردیم امّا چون پس از وفات پیامبر در مقابل خلفا قیام نکرد، ما آنها را امام دانستیم ودر اخبار صحیحه آمده است که:قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: «علیّ مع الحقّ والحقّ مع علیّ یدور حیثما دار»، علی با حق وحق با علی است وهر کجا که او میل کند حق در آنجاست. شرح نهج البلاغه ج ۲ ص ۲۹۶

وهمو می گوید:«بشر بن معتمر(بنیانگذار مدرسه بغداد) از قدمای شیوخ ما به تفضیل علی بن ابی طالب قائل بود ومی گفت: او شجاع ترین وسخی ترین مردم بود. واین عقیده از بشر بن معتمر به همه بغدادیون وبعضی از بصریون سرایت کرد.(۱- همان مدرک:۳/۲۸۶ و در جای دیگر می گوید:«قول به تفضیل علی بن ابی طالب، قول عام وشایع میان بغدادیون از اصحاب ماست ولی ابوجعفر اسکافی در این قول شدیدتر وبا اخلاص تر است.(۲- همان مدرک: ۴/۶۳. در تأیید گفته ابن ابی الحدید باید گفت که ابوجعفر اسکافی کتاب مستقلی در باره افضلیت حضرت علی علیه السّلام نوشته که تحت عنوان «المعیار والموازنه» چاپ شده است. وی در این کتاب با استدلال های زیاد اثبات می کند که علت افضل دانستن دیگران از علی علیه السّلام حقد وکینه وحسد نسبت به آن بزرگوار است.(۳ ابوجعفر اسکافی، المعیار والموازنه، ص۱۷. ظاهراً کتاب المعیار والموازنه غیر از کتابی است که مسعودی به ابوجعفر اسکافی نسبت داده وگفته که او کتابی در نقض عثمانیه جاحظ نوشت ودر آن به تفضیل علی وقول به امامت مفضول پرداخت(۴)؛ مسعودی، مروج الذهب:۳/۲۵۳ زیرا بررسی کتاب المعیار والموازنه نشان می دهد که این کتاب در نقض کسی نوشته نشده بلکه کتاب مستقلی می باشد.همچنین ابن ابی الحدید در مقام بیان محبت وارادت معتزله بغداد نسبت به امیر موءمنان علیه السّلام نقل می کند که بغدادیون وقتی نام علی را ذکر می کردند «صلی الله علیه» نمی گفتند ولی «صلوات الله علیه» می گفتند؛ اوّلی را مخصوص پیامبر ودوّمی را مشترک میان آن دو می دانستند وجز پیامبر وعلی بر هیچ کس صلوات نمی فرستادند.(۵ ابن ابی الحدید: ۶/۱۴۵.ونیز می نویسد:«معتزله بغداد مانند: ابو القاسم بلخی، ابوالحسین خیاط، بشر بن معتمر وجعفر بن مبشر، علی را افضل مردم پس از پی