فایل پاورپوینت کامل مفهوم سنت; نگاه وارونه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مفهوم سنت; نگاه وارونه :

چکیده:

در این گفتگو از مفهوم فلسفی سنت و تجدد سخن به میان آمده است. سید جواد طباطبایی معتقد است که ما نه سنتی هستیم، نه جدید; زیرا گرفتار تقلید مضاعفیم. سنت ما از یونان باستان و ایران باستان شکل گرفته است که اینک از آن بیگانه ایم. باید با طرح پرسشهای دنیای جدید، به دنبال پاسخ گرفتن از سنت باشیم تا مشکل ما حل شود. همه علمای ما مقلدند، چنان که روشنفکران ما هم به نوع دیگری مقلد هستند. به نظر من مصداق روشنفکری در ایران وجود ندارد. روشنفکر کسی است که پرسش نو بکند.

در بحث از سنت کژفهمی وجود دارد. مشکل اساسی این است که من درباره جامعه سنتی سخن نمی گویم. در جامعه شناسی هنگامی که از سنت بحث می کنند، جامعه سنتی را مورد نظر دارند; اما من سنت را به معنای فلسفی اش به کار می برم; بنابراین نه درباره جامعه سنتی بحث می کنم و نه ایران را جامعه سنتی می دانم. ایران مدتهاست که از جامعه سنتی بیرون آمده است و مشکل این است که حالا کجا هستیم؟ پس از آنکه ویژگی جایی را که ایستاده ایم توضیح دادیم، آنگاه می توانیم نسبت این جامعه را با هدف، یعنی تجدد و دنیای متجدد بسنجیم. فعلا قرارداد می کنیم که تجدد یعنی اندیشه دوران جدید و همه الزامات آن.

(متقدم) و moderny (متاخر) در قرن ۱۲ میلادی پیدا می شود. در اینجا مساله تدین در کار نیست; بلکه مساله فهم بیشتر و بهتر است. می گویند ما بیشتر می بینیم، پس می توانیم در مقابل متقدمان اجتهاد کنیم. ویلیام اکامی می گوید: «من همان قدر مجتهدم که پاپ هست و او نیز امکان اشتباه دارد و معصوم نیست. مسیحیت، دیانت آزادی است و این با ولایت مطلقه پاپ منافات دارد. نظریه ولایت مطلقه، نظریه ای رافضی است و برای همه مسیحیت پرمخاطره است ».

در کشور ما دو نوع تقلید وجود دارد: تقلید از قدیم و تقلید از جدید. اینکه دائما می گوییم باب اجتهاد باز است، به نظر من درست نیست و باب اجتهاد بسته است. حتی کسانی مثل آقای منتظری هم نمی دانند الزامات بازبودن باب اجتهاد چیست. من فکر می کنم اگر این بحث را به این ترتیبی که باز می کنم نفهمیم، اصلا نخواهیم فهمید که الزامات بازبودن باب اجتهاد چیست; چراکه حوزه علمیه، و تمامی علمای ما، به عبارتی مقلد گذشته اند. از طرف دیگر، روشنفکران ما هم – البته اگر چنین پدیده ای وجود داشته باشد – به نوع دیگری مقلد هستند. به نظر من مصداق روشنفکری در ایران وجود ندارد و تنها مفهوم آن هست. روشنفکر کسی است که پرسشی نو بکند و بحث جدید مطرح نماید. اگر یکی از این سؤالات را جلوی آنها بگذارید، می روند به دایره المعارفها رجوع می کنند و مثلا لفظ modernity را پیدا می کنند و هر چه آنجا نوشته می آورند به شما تحویل می دهند. اینها صرفا تحصیل کرده اند، نه روشنفکر.

الان مساله ما این است که با طرح پرسشی نو بتوانیم اولا وضعیت خودمان را روشن کنیم; ثانیا از این تقلید مضاعف بیرون بیاییم و بدانیم که چیزی در عالم خارج هست که نمی توان به آن پشت کرد و ما در یک نسبتی با آن قرار داریم. تعریف این نسبت و مختصات اینکه من کجا هستم و آن کجاست و اینکه من به عنوان مجتهد امروز چه می توانم بکنم، به نظر من نقطه ثقل مرکزی و گره اصلی کار است. مشکل اساسی ما این است که آن مضمون جدیدی که از غرب وارد کردیم، در قالبهای ذهن ما ریخته شد. درست است که در دوران مشروطه، همه به این نتیجه رسیده بودیم که سنت هیچ است و به درد نمی خورد، ولی آنچه را که از قانون جدید غرب و از حکومت قانون جدید گرفته بودیم، در قالبهای حقوقی شرع ریختیم.

به نظر من، مساله ما مساله آگاهی است. آن چیزی که در مفهوم فلسفه جدید غربی نهفته است، آگاهی است. اینکه من از نت سخن می گویم، منظورم آن گونه سنتی است که آن را می فهمم; یعنی مجموعه ای از اندیشه نظری، مجموعه تولید مفاهیم و نظامهای نظری; منظور آن نظام اندیشگی است که از طریق آن دنیا را می فهمیم و از طریق آن با دنیا ارتباط برقرار می کنیم. این سنت در جایی تولید شده است; ما خود تولید نکرده ایم; بلکه آن را از یونان گرفته ایم و اندکی هم با ایران باستان تلفیق کرده ایم.

باید سنت را فهمید و آن را با زمان و آگاهی زمان متحول کرد. از قدیم به ما گفته اند فرزند زمان خود باش; فرزند خود را متناسب با زمان پرورش بده. جالب بودن سنتهای بزرگ و پیچیده در این است که برای ورود به سنت، در جاهایی نشانه هایی ارائه می دهند. فایده متفکران بزرگ در هر سنتی این است که آن نشانه ها را می توانند ببینند; ولی در سنت ما این نشانه ها جهت فقدان متفکران بزرگ دیده نمی شود و به همین دلیل به بن بست رانده می شویم. مشکل سنت این است که اگر فهمیده نشود، یا به بن بست رسیده است یا اینکه روی کنده درختش قارچ سمی رشد می کند. من اعتقادم این است که وضعیت جدید، مخصوصا در تحولات بیست ساله اخیر، قارچ سمی ای است که بر تنه سنت روییده است. دعوای من با تمامی جریان روشنفکری در ایران – اگر چنین چیزی وجود داشته باشد – در اینجاست که شما وقتی مجتهد نباشید، نمی توانید پرسش کنید. نه تقلید از مارکس و هگل و کانت کارساز است و نه اندیشه لیبرالی مثل جان لاک و مانند آن. شما باید ببینید آنها چه چیزی را مطرح کرده اند و پرسشهایشان چیست، تا بتوان آن پرسشها را به این تنه درخت زد. این تنه فعلا از خودش چیزی جز سم بروز نمی دهد.

اشاره

۱. یکی از نکات قوت این گفتگو آن است که آقای طباطبایی با تامل در کار به اصطلاح روشنفکران، دریافته اند که این قشر گرفتار تقلید از غرب است و همان پاسخهایی را به مسائل مطروحه می دهند که غربیان داده اند و خود به اجتهاد و اندیشه ورزی نمی پردازند. به همین دلیل است که معتقد است روشنفکر واقعی در ایران نداریم. البته ایشان در نسبت دادن تقلید به علما و حوزه های علمیه تا حدی راه افراط را در پیش گرفته است. درست است که قشر وسیعی از علما نوآوری های کمتری دارند و بعضا با پرسشهای نوین مواجه نشده اند تا پاسخهایی مناسب از سنت بیرون آورند، اما این بدان معنا نیست که حوزه ها بکلی از نوآوری و نواندیشی خالی اند. نادیده انگاشتن تلاشهای اجتهادی حوزه های علمیه، بویژه در ده ساله اخیر و تولیدات فکری جدید دانشمندان دینی، یا ناشی از بی اطلاعی است و یا از سر بی مهری. اگر نگوییم حوزه ها اینک در مقام نظریه پردازی و پاسخ دهی به پرسشهای نوین و پرسش سازی موفقیتهای زیادی دارند، دست کم می توان گفت که حرکت پرجوشی را در این زمینه آغاز کرده اند و می توان انتظار داشت در سالیانی نزدیک شاهد ثمرات مفید این مجاهدتهای علمی باشیم.

۲. یک اشکال اساسی در این گفتگو این است که نه پرسش کننده و نه پاسخ دهنده، هیچ کدام در هدف بودن تجدد تردیدی نکرده و آن را به صورت یک اصل مسلم تلقی به قبول کرده اند; گویی سرنوشت محتوم تاریخ بشر این است که دنیای جدید را با تمام لوازم آن بپذیرند و دیر یا زود به درون آن گام نهند و آنچه بر عهده آنهاست فقط این است که آگاهانه پرسشهای دنیای جدید را برای خود مطرح کنند وپاسخها