بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقدی بر کتاب تاریخ عالم آرای امینی :

تاریخ عالم آرای امینی «شرح حکمرانی سلاطین آق قویونلو و ظهور صفویان» / تألیف فضل اللّه بن روزبهان خنجی اصفهانی، به تصحیح محمداکبر عشیق. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، ۱۳۸۲.

چکیده

تاریخ عالم آرای امینی تألیف خنجی، دربردارنده تاریخ مفصّل سلطان یعقوب آق قویونلو و تاریخ مجمل دوره فرمانروایی اوزون حسن و سلطان خلیل است. خنجی در این کتاب، مدّعی حق گویی و پرهیز از گزارش نادرست است. تاریخ عالم آرای امینی به تصحیح محمداکبر عشیق (تهران، مرکز نشر میراث مکتوب، ۱۳۸۲) چاپ شده و با وجود دقّت مصحّح، ایراداتی به آن وارد است: عدم دقّت در کاربرد علائم سجاوندی، ضبط نادُرست برخی از اسامی و واژه های ترکی و مغولی، اغلاط چاپی و عدم تنظیم فهرست دقیق لغات مغولی و ترکی.

کلید واژه: تاریخ عالم آرای امینی، روزبهان خنجی، آق قویونلو، سلطان یعقوب آق قویونلو، واژه های مغولی و ترکی.

تاریخ عالم آرای امینی نوشته فضل اللّه بن روزبهان خنجی اصفهانی، از منابع مهمّ تاریخ ایران و تنها منبع دست اوّل و مفصّل تاریخ فرمانروایی یعقوب آق قویونلو است که تاریخ مجمل دوره پادشاهی اوزون حسن (که مفصّل آن در کتاب دیار بکریه، نوشته ابوبکر تهرانی منعکس است) و پادشاهی کوتاه مدّت سلطان خلیل پسر بزرگ او را نیز در بر دارد.

مؤلّف در جای خویش، برخاستن و کوشش دو تن از سران صفوی به هوای کشورگشایی و پادشاهی و رابطه آنان با ترکمنان اناتولی و قتل آن دو به دستِ پادشاهان آق قویونلو را با نظرگاهی دشمنانه گزارش کرده است. این گزارش نیز از اهمیّت ویژه برخوردار است.

خنجی که خود از علمای سنّی مذهب است، در تألیف خویش مدّعی حق گویی و پرهیز از گزارش امور غیر اخلاقی است، امّا او در ستایش ترکمنان آق قویونلو غلوّ بسیار کرده و آنان را به اغوزخان اسطوره ای منسوب داشته و یگانه شایستگان پادشاهی و خلافت اسلامی روزگار خود دانسته و صفویان را به سبب اختلاف مذهب و درگیریشان با پادشاهان آق قویونلو و گماردگان و تابعان آنان به سختی نکوهیده و شیخ حیدر صفوی را نادان و کم خرد و لاابالی شناسانده است.

نثر عالم آرای امینی مصنوع است، بررغم انکار مؤلّف، چنین می نماید که از جهانگشای عطا ملک جوینی تقلید کرده است و در عین حال، در استواری و فخامت، با آن فاصله بسیار دارد و زیباترین بخش نثر کتاب را می توان در بازگویی چند داستان یافت که مؤلف مدّعی است آنها را در نصیحت قاضی صفی الدین عیسی که وزیر سلطان یعقوب بود بیان داشته است. (ص ۳۷۷).

تصحیح کتاب تاریخ عالم آرای امینی و تهیّه متن انتقادی آن به همّت استاد محمداکبر عشیق انجام یافته و مصحّح محترم، همه اصول متداول تهیّه متن انتقادی را در آن مرعی داشته است: مقدّمه ای به نسبت مفصّل در هفتاد واند صفحه در معرّفی متن و مؤلّف کتاب، فضل اللّه بن روز بهان خنجی، فراهم آورده و نسخه های مورد استفاده خود را شناسانده و ضبط نسخ ثانوی را در زیر صفحات کتاب ارائه نموده و فهرست چندگانه ای برپایان کتاب افزوده است.

به راستی و انصاف باید اذعان داشت، متن تاریخ عالم آرای امینی یکی از کم اشتباه ترین متون فراهم آمده در ده ساله اخیر است و به سبب این آراستگی باید از مصحّح محترم و مدیر مرکز نشر میراث مکتوب سپاسگزار بود.

در سالهای اخیر، چاپ دیگری از همین کتاب منتشر گردیده که از قضا آقای اکبر عشیق به نقد آن همّت گماشته است و به سبب فراوانی اغلاط، ناقد محترم جز یک مورد در ص ۹۱ متن برای باقی ایرادات آن تنها تا صفحه ۴۵ را از نظر گذرانیده است.

با همه دقّت استاد عشیق، اشتباهاتی به متن کتاب عالم آرای امینی راه یافته که بیشتر آنها غلط مطبعی و برخی دیگر حاصل اشتباه درکاربرد علائم سجاوندی است. بنده در زیر به مواردی که در مطالعه متن کتاب به آنها برخورده ام، می پردازم:

۱. ص ۳۴: حصن کیف،

نام درست این قلعه «حصن کیفا» است.

۲. ص ۳۹ و ۱۱۰: سنجُق

این واژه ترکی است و چند معنا دارد و از جمله به معنای عَلَم و درفش است که در متن همین معنی منظور است و تلفّظ درست آن در زبان ترکی سَنْجاق سَنْجَق (= Sancaq) است. (دوفر ۳، ص ۲۶۸)

۳. ص ۴۱: گویی دست قضا بر بیستون چرخ، اورنگ صورت او را نگاشته….

به گمان بنده اینگونه درست است: گویی دست قضا بر بیستونِ چرخْ اورنگ، صورت او را نگاشته… .

زیرا صورت نمی تواند «اورنگ» داشته باشد.

۴. ص ۵۸: تا به کوششهای مردانه آن یگانه حقّ در مرکز خود قرار یافت…

ضبط درست اینگونه است: تا به کوششهای مردانه آن یگانه، حقّ در مرکز خود قرار یافت.

۵. ص ۵۹: بازی برانگیزتر می کرد…

ص ۶۱: درمعرکه بلاغت برانگیز…

به گمان بنده در هردو مورد «پرانگیز» درست است و مولّف «انگیز» را در جای دیگر نیز به تنهایی به کار برده است (ص ۶۸).

۶. ص ۵۹: