بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش امام هادی در جهت دهی به مباحث فکری و عقیدتی پیرامون قرآن کریم :

عصر هادوی و قرآن

عصر امام هادی علیه السلام، عصر دشواری است که نمرود ردای ابراهیم علیه السلام بر تن دارد و فرعون عصای موسی را به دست گرفته است. ابوسفیان در جایگاه پیامبر نشسته و یزید ندای توحید و اخلاق برمی‏آورد. [۱] عباسیان به بهانه وابستگی به پیامبر صلی الله علیه و آله بر کرسی خلافت نشسته اند و شمشیرهای دفاع از اسلام را شکسته و حلقوم ها را بریده و جگرهای مطهر را با سم عداوت پاره پاره کرده اند. در این عصر، رسالت خطیر پاسداری از همه ارزش های دین مبین اسلام در برابر هجوم بی مرز، بر دوش فرزند رشید امام جواد علیه السلام و نوه خورشید خراسان، ابوالحسن امام هادی علیه السلام است. پاسداری از کتاب هدایت و نور و پاسداری از میراث گرانبهای حدیث نبوی و انتقال کامل این معارف به جامعه، برنامه زندگی امام هادی علیه السلام است. ایشان نقش رساندن پیام قرآن به گوش بشریت را برعهده دارند؛ ولی از یک سو فضای پرآشوب و خفقان آور حکومت دژخیمانه عباسیان در دوره معتصم، متوکل، مستعین و معتز و از سوی دیگر رواج بازار داغ مباحث کلامی که نوعا از بلاد غرب و مکاتب فکری یونان به جامعه اسلامی رسوخ کرده بود و به عنوان مبنای اندیشه و تفکر به شمار میرفت، عرصه تبیین و تبلیغ معارف و مفاهیم قرآن کریم را به شدت تحت تأثیر سوء قرار داده بود. در عصر هادوی، عباسیان که با ادعای پیوند نسبی با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و فریب عوام و بهره گیری از شیوه های سرکوب گرانه ترور، تبعید و زندانی کردن اهل بیت و شیعیان، در اندیشه حفظ قدرت و حکومت خویش بودند، با طراحی سیاست شوم خود نقشه تضعیف رکن دیگر ثقلین یعنی قرآن کریم را در پیش گرفتند. طرح پنهان و شومی که جامعه اسلامی را به سمت ورطه نزاع و کشمکش و تردید به قرآن الهی سوق میداد. قطع کردن حلقه ارتباط اهل بیت با مردم جامعه، توسط حکومت عباسیان، زمینه را برای اجرای این طرح هموارتر میکرد. چرا که اهل بیت همواره به عنوان معلم قرآن به تبیین و تبلیغ معارف قرآن کریم در جامعه میپرداختند؛ ولی اقدامات سرکوب گرانه عباسیان در حقیقت به منزله از هم گسستن پیوند معلم و مفسر قرآن و جامعه اسلامی بود. در این شرایط با به امامت رسیدن امام هادی علیه السلام و ایفای رسالت الهی و رهبری تشیع و هدایت جامعه اسلامی، با انجام تدابیر حکیمانه و موضعگیری مناسبی که در این زمینه انجام دادند، جامعه اسلامی را از این خطر جدی حفظ نمودند. در این نوشتار مهمترین مباحث فکری پیش روی قرآن کریم در عصر ایشان و نقش این امام همام در رهبری جامعه اسلامی در این برهه از زمان، بررسی میشود.

نقش امام هادی علیه السلام در بصیرت آفرینی در فتنه خلق قرآن

یکی از مهمترین و داغ ترین جریانهای فکری و عقیدتی در دوران امام هادی علیه السلام جنجال و کشمکش شدید بر سر مخلوق بودن یا مخلوق نبودن قرآن بود. به گفته محققان ، بحث در باب مخلوق بودن قرآن ، از اواخر حکومت بنی امیه آغاز شد[۲] و نخستین بار «جعد بن درهم »، معلم «مروان بن محمد » آخرین خلیفه اموی، این بحث را مطرح کرد. او این فکر را از ابان بن سمعان و ابان نیز از طالوت بن اعصم یهودی فرا گرفته بود. [۳] در دوره عباسیان، گروه معتزله که در مسائل عقیدتی، کند و کاو عقلی بیش از حدی میکردند، این بحث را در صفات خدا مطرح ساخته بودند، با قدیم بودن قرآن که اشاعره و اهل حدیث از آن جانبداری میکردند، به مخالفت برخاستند. این بحث همچنان بین دو گروه مطرح بود تا آن که «مأمون » به آن دامن زد و آتش اختلاف را شعله ورتر کرد. او فردی دانشمند و آشنا به فلسفه، فقه، ادبیات عرب و اهل بحث و مناظره و دقت علمی بود از همان زمان جوانی به اعتزال گرایش داشت و از مخلوق بودن قرآن جانبداری میکرد. فقها و اهل علم از همان ابتدا میترسیدند مبادا وی خلیفه شود و این عقیده را ترویج کند، حدس آنان درست بود. مأمون پس از رسیدن به قدرت، رسما از «معتزله » و در نتیجه از نظریه مخلوق بودن قرآن طرفداری کرد و آن را عقیده رسمی دولت اعلام نمود و قدرت دولت را جهت سرکوبی مخالفان این نظریه به کار گرفت و چون مخالفان که در آن زمان اهل سنت نامیده میشدند، مقاومت نشان دادند، بحران به اوج خود رسید و جریان از حد یک بحث علمی و مذهبی پیرامون مباحث قرآن خارج شد و به یک بحث جنجالی و حاد عقیدتی – سیاسی تبدیل گردید و صحبت روز شد و همه جا، حتی در میان عوام با حرارت مطرح گشت. تا جایی که مأمون در سال ۲۱۸ قمری فرمانی خطاب به «اسحاق بن ابراهیم »، حاکم بغداد، صادر کرد که باید تمام قضات و شهود و محدثان و مقامات دولتی مورد آزمایش قرار گیرند، هر کس معتقد به خلق قرآن باشد، در کار خود ابقا شود و گرنه از کار بر کنار گردد. [۴] این کار که در واقع نوعی تفتیش عقاید بود، در تاریخ ، به عنوان «محنهالقرآن »[۵] مشهور شده است. کسی که مأمون – و پس از او معتصم و واثق عباسی- را به این کار تشویق میکرد، «ابن ابی داود»، قاضی مشهور دربار عباسی بود که پس از برکناری «یحیی بن اکثم » قاضی القضات شده بود. [۶] او که از شهرت و آوازه بلند علمی برخوردار بود و در بذل و بخشش و میزان نفوذ و قدرت در دربار عباسی با برامکه مقایسه میشد، در «محنه القرآن » نقش مهمی داشت و از این رو برخی تصور کرده اند که بنیانگذار این نظریه او بوده است. در هر حال سختگیری دولت عباسی به جایی رسید که مخالفان مورد شکنجه و آزار قرار گرفتند و زندان ها پر از آنان گردید. «احمد بن حنبل » که در دفاع از عقیده خویش پافشاری میکرد، تازیانه خورد![۷] و در زمان حکومت «واثق »، «احمد بن نصر خزاعی » به قتل رسید و «یوسف بن یحیی بریطی»، شاگرد شافعی، مورد شکنجه قرار گرفت و در زندان مصر در گذشت. پس از مأمون و واثق، معتصم آن را دنبال کرد و سخت میکوشید تا علما و محدثین را بر قبول آن – اعتقاد به حدوث قرآن – وا دارد. احمد بن حنبل در رأس اهل حدیث که اعتقاد به قدم قرآن داشته و در این باره تحت فشارها و اهانت های حکومت عباسی و حتی به دستور آنها زیر ضربه های شلاق نیز قرار گرفت؛ ولی پس از معتصم جانشین او، متوکل جانب ابن حنبل را گرفته و به کمک هم، قضیه را به نفع مذهب وی- اعتقاد به قدم قرآن – خاتمه داد و علمای مخالف خود را از میدان به در برد و به سکوت وا داشت؛ اما از آن پس مذهب اهل حدیث، با محدوده ای که ابن حنبل برایش درست کرده بود، رایج شد و مذاهب دیگر را بدعت دانستند. متعاقب این جریان، کلیه گروه های محدثین – به منظور دفاع از دیدگاه های خود- با هم درگیر شدند و هر کدام نظر خاص خودشان را اظهار داشتند. این اقدامات و سختگیری‏ها که مصادف با عصر امام هادی علیه السلام بود، سبب نفرت مردم از معتزله شد و متوکل عباسی خود جانب اهل حدیث (اشاعره ) را گرفت و مسئله معروف به «محنه القرآن » را خاتمه داد؛ ولی بحث همچنان رونق داشت و تا مدت ها در جامعه اسلامی مطرح بود. [۸] تا جایی که ما اطلاع داریم در روایات اهل بیت و سخنان اصحاب ائمه هدی علیهم السلام بحثی در این زمینه به میان نیامد و شیعیان درباره آن سکوت اختیار کرده اند؛ اما در این باره نامه ای از امام هادی علیه السلام در دست است که طی آن به یکی از شیعیان خود دستور میدهد در این زمینه اظهار نظر نکنند و جانب هیچ کدام از حدوث قرآن و قدم آن را نگیرند.

آن حضرت در نامه خود چنین نوشته اند:

«بسم الله الرحمن الرحیم. خداوند ما و شما را از ابتلای در فتنه بر حذر دارد، اگر خود را از آن دو نگهداری به صلاح است و گرنه به هلاکت میافتی. به عقیده ما جدال و گفتگو درباره قرآن بدعت است و در گناه و مسئولیت آثار زشت ناشی از آن ، سؤال کننده و جواب دهنده هر دو شریکند؛ زیرا سؤال کننده بی‏جهت درباره آنچه که به عهده اش نیست می‏پرسد و جواب دهنده را بدون هیچ دلیلی به خاطر آنچه از عهده وی خارج است زیر تکلیف می‏برد. آفریننده ای جز خدا وجود ندارد و غیر او، همه آفریدگان او هستند؛ قرآن نیز کلام خدا است، از پیش خود اسمی بر آن نپذیر که در این صورت از ستمگران به شمار خواهی رفت. خداوند ما و شما را از[۹] افرادی که ایمان به غیب آورده و از خدا و روز جزا می‏ترسند قرار بدهد.»

با مداقه در این پاسخ امام که طرح بحث مخلوق بودن قرآن و یا مخلوق نبودن آن را از اساس بدعت و غیر قابل اعتنا برشمردند و با تأکید هر چه بیشتر، شیعیان را نیز از ورود به این مباحث و توجه به اعتقادات دیگران در این امور، برحذر داشتند. لذا این موضع گیری‏ها، بهترین تدبیر و حرکت حکیمانه امام هادی علیه السلام در آن دوره بود و با این موضعگیری حکیمانه و صریح خویش، شیعیان را رهبری کرد و آگاه سازی ایشان در این مسیر سبب شد تا شیعیان گرفتار بحث بی‏حاصل نشوند و به دنبال آن، کناره گیری شیعیان از صحنه نزاع در این زمینه، مصون ماندن مذهب تشیع از آسیب های ناشی از این نزاع و هوشیاری بیشتر شیعیان را به دنبال داشت.

امام هادی علیه السلام، مبین صیانت قرآن از تحریف

تحریف قرآن از موضوعات مورد گفتگو در عصر امام هادی علیه السلام به شمار میرفت. در این عصر از یک سو فرقه حشویه از اهل سنت و از سوی دیگر برخی غلات شیعه بر آن بودند که قرآن کریم تحریف شده است و چه بسا کاتبان وحی، برخی از آیات قرآن را حذف کرده اند.

در این عصر، پیدایش و رسوخ این اندیشه در جامعه اسلامی تا جایی پیش میرود که محدثانی چون بخاری [۱۰] و مسلم [۱۱]در مهم ترین آثار خود، احادیثی از عمربن خطاب و عایشه نقل میکند که هنگام رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آیاتی در قرآن موجود بود و قرائت میشد؛ ولی اینک موجود نیست. [۱۲] همچنین برخی از شیعیان غلو کننده مانند احمد سیاری که خود را از یاران امام هادی علیه السلام قلمداد میکردند در کتاب قرائات خود روایاتی جعلی نقل کرده که مضمون آنها تحریف قرآن کریم است. این عمل انحرافی غلات شیعه، حمله دیگر فرق اسلامی به مذهب تشیع را نیز در پی داشت. اگر چه اهل سنت نیز به علت اشتمال کتاب هایشان به پاره ای از روایات نادرست حاوی تحریف، گرفتار آن بودند؛ اما با این حال چنانکه از ایضاح ابن شاذان و انتصار خیاط معتزلی بر میآید، در قرن سوم هجری، اتهام شیعه به تحریف قرآن بر سر زبان ها افتاده بود. [۱۳] در برابر این اتهام، ائمه شیعه همواره اصالت را به قرآن داده و هر روایت مخالف با آن و نیز احادیثی که گویای تحریف در آن است را باطل اعلام داشته اند. امام هادی علیه السلام نیز ضمن رساله مفصلی که ابن شعبه حرانی از آن حضرت نقل کرده است به شدت بر اصالت قرآن تکیه فرمود و آن را در مقام سنجش روایات و تشخیص صحیح از ناصحیح به عنوان معیاری دقیق اعلام فرموده است. علاوه بر این به صورت رسمی قرآن را به عنوان تنها متنی که همه گروه های اسلامی بدان استناد میکنند، مطرح ساخته اند. در این زمینه امام هادی علیه السلام در مرحله اول اخبار را به دو دسته تقسیم مینماید: نخست روایاتی که حق است و باید مبنای عمل قرار گیرد و دسته دوم اخباری که باطل است و باید از عمل بدان اجتناب شود. پس باید اجماع امت بر حقانیت قرآن از نظر همه فرق اسلامی را- که تردیدی در آن وجود ندارد- مورد توجه قرار داد. آنگا