فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش رزق حلال در استحکام نهاد خانواده در سیره و سخن امام رضا علیه السلام :

مقدمه

رزق به معنای عطا و بخششِ مستمری است که به منظور ادام حیات با نیاز فرد مطابقت دارد. از آنجا که روزیِ خداوند، عطای مستمر به آفریدگان است، از آن به رزق تعبیر شده است (مصطفوی، ۱۳۶۰، ج۴: ۱۱۵). مطابق با نیاز فرد بودن یا بهره مند شدن فرد از آن، قیودی هستند که موجب نزدیک شدن مفاهیم رزق و کالا به یکدیگر هستند (قریشی، ۱۳۷۱، ج۳: ۲؛ طباطبایی، ۱۴۱۷، ج۳: ۱۳۷؛ مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۹: ۱۸).

توجه به قیود مذکور همچنین نشان دهند تفاوت مفاهیم رزق و درآمد است؛ از همین رو با استناد به سخن پیامبر(ص): «انما لَک مِنْ مَالِک مَا أَکلْتَ فَأَفْنَیتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَیتَ أَوْ اعطیت فامضیت و سائره لموالیک؛ از مال تو آن مقدار برای توست که بخوری و تمام کنی یا بپوشی یا صدقه دهی یا از آن درگذری» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۷۰: ۱۳۸).

ابن خلدون گفته است: اگر منافع درآمد و ثروت انسان به خودش برگردد و در راه تأمین مصالح وی صرف شود، روزی نامیده می شود… و چنانچه از مال و دارایی خود به هیچ وجه در مصالح و نیازهایش فایده ای نبرد به آن روزی نمی گویند، در این صورت آنچه با کوشش و توان خود به دست آورده درآمد نامیده می شود. این مانند میراث است نسبت به متوفی که درآمد شمرده می شود، اما روزی نامیده نمی شود و نسبت به وارثان هر وقت از آن منتفع شوند رزق نامیده می شود (خضیری، ۱۹۹۱: ۳۸۱).

در قرآن مجید واژ رزق به شکل های گوناگون به کار رفته است؛ در برخی موارد همچون: «و فی السماء رزقکم» (ذاریات/۲۲) در امور مادی است، زیرا در آی مزبور رزق به معنای باران است (ابن عجیبه، ۱۴۱۹، ج۵: ۴۷۲). رزق در برخی موارد همچون آی «الَّذِینَ هاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَیرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَیرُ الرَّازِقِین» (حج/۵۸) در امور معنوی و اخروی و در برخی موارد همچون آی «انّ الله هو الرزاق ذو القوه المتین» (ذاریات/۵۸) در معنای عام از امور معنوی و مادی به کار رفته است.

در تأیید تفاوت رزق و درآمد، بر مال حرام رزق اطلاق نشده است، چنان که طبرسی ضمن تفسیر آی «وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ؛ از آنچه روزی ایشان کرده ایم، انفاق می کنند» (بقره/۴) گفته است:

روزی واقعی آن است که شخص بتواند از آن بهره مند شود و کسی حق نداشته باشد او را از این بهره مندی بازدارد. بنابراین، آی مذکور دلیل بر آن است که مال حرام رزق و روزی نیست، زیرا خدای متعال مردمان را به انفاق کردن از آنچه روزی ایشان مقرّر داشته می ستاید و انفاق کننده از مال حرام- به اتفاق همگان- شایست ستودن نیست، پس حرام رزق محسوب نمی شود (۱۳۷۲، ج۱: ۱۲۳).

عبارت مذکور از طبرسی، دیدگاه شیعه و معتزله درخصوص مفهوم رزق را بیان می کند، اما دیدگاه اشاعره چنین نیست. برای توضیح بیشتر باید بگوییم در اینکه آیا لفظ رزق شامل حرام می شود یا نه اختلاف است، به عبارتی، چنانچه انسان از طریق حرام و غیرمشروع تأمین هزینه و مایحتاج کند، آیا شرعاً و از نظر قرآن رزق نامیده می شود یا آنکه در اصطلاح شرع، رزق منحصر به چیزهای حلال است؟ امامیه و معتزله بر این باورند که آنچه از راه حلال به دست می آید رزق نامیده می شود و آنچه از راه حرام به دست می آید رزق محسوب نمی شود. در مقابل، اشاعره بر این باورند که هرچه انسان به دست آورد؛ خواه از راه حرام و خواه حلال، رزق نامیده می شود (فخررازی، ۱۴۲۰، ج۲: ۲۷۵).

در تأیید تفاوت رزق و دارایی، رسول خدا(ص) خوردنِ مال حرام را پس از روشن شدن حرام بودنش از گناهان کبیره دانسته (ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴: ۴۲۲) و معصومان از جمله امام رضا(ع) مال حلال را توصیه کرده و فرموده اند: «أَفْضَلَ الْمَالِ مَا وُقِی بِهِ الْعِرْض؛ بهترین مال آن است که به وسیل آن حفظ آبرو شود» (عطاردی، ۱۴۰۶، ج۱: ۳۰۴).

امام رضا(ع) همچنین داشتن همسری خوب که در غیاب شوهر حافظ جان و مال شوهرش باشد بهترین سود مؤمن دانسته و فرموده اند: مَا أَفَادَ عَبْدٌ فَائِدَهً خَیراً مِنْ زَوْجَهٍ صَالِحَهٍ إِذَا رَآهَا سَرَّتْهُ وَ إِذَا غَابَ عَنْهَا حَفِظَتْهُ فِی نَفْسِهَا وَ مَالِه؛ برای بند خدا چیزی سودمندتر از زن پارسا و شایسته نیست. هرگاه به زوجه اش نظر کند خوشحال شود و هرگاه شوهر به مسافرت رود، زن ناموس و مال او را حفظ کند (همان، ج۲: ۲۵۶)

و نیز فرموده اند: مَنْ رَضِی بِالْیسِیرِ مِنَ الْحَلَالِ خَفَّتْ مَئُونَتُهُ وَ تَنَعَّمَ أَهْلُهُ وَ بَصَّرَهُ اللَّهُ دَاءَ الدُّنْیا وَ دَوَاءَهَا وَ أَخْرَجَهُ مِنْهَا سَالِماً إِلَی دَارِالسَّلَام؛ هر کس به مال اندک حلال راضی باشد، هزینه های زندگی وی کاهش می یابد، خانواده اش نعمت یابند، خداوند او را به درد و درمان دنیا بینا سازد و او را سالم از دنیا به بهشت ببرد (همان، ج۱: ۲۷۲).

از همین رو، کار بیشتر برای رفاه خانواده را توصیه کرده و فرموده اند: «إِنَّ الَّذِی یطْلُبُ مِنْ فَضْلٍ یکفُّ بِهِ عِیالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّه» آن کس که کار بیشتری می کند تا درآمدش برای خود و کسانش بسنده باشد، در نزد خدا پاداشی بزرگ تر از پاداش مجاهد فی سبیل الله دارد(کلینی، ۱۳۶۲،ج۵: ۸۸).

برداشت کار بیشتر برای رفاه خانواده و مطلوب بودن آن از حدیث مذکور منطقی است، از همین رو راغب اصفهانی در آی «فَإِذا قُضِیتِ الصَّلاهُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکرُوا اللَّهَ کثِیراً لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ» (جمعه/۱۰) فضل را به معنای بیش از حد کفاف گرفته است (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲: ۳۹۵). چنان که در علم اصول بیان شده، امر در «فانتشروا» پس از نهی واقع شده و مفید اباحه و جواز است و ارشاد به آن است که پس از اتمام نماز جمعه جایز است مکلف به دنبال امور دیگر و تأمین نیازهای خصوصی برود. آی مذکور و سخن امام رضا(ع) که به آن اشاره کردیم، نشان دهند آن است که تشویق به کار و کوشش و کسب روزی به کوشش انسان دربار تحصیل نیازهای اوّلیه و ضروری محدود نمی شود.

کلم «معاش» که رابط نزدیکی با رزق دارد نیز در سخن امام رضا(ع) مورد توجه قرار گرفته، چنان که فرموده اند: «لَیسَ لِلنَّاسِ بُدٌّ مِنْ مَعَایشِهِمْ، فَلَاتَدَعِ الطَّلَب؛ مردمان ناگزیر باید برای طلب معاش خود بکوشند، پس طلب معاش را ترک مکن» (ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴: ۱۴۰) و نیز در جای دیگر گفته شده: قَالَ عَلِی بْنُ شُعَیب: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فَقَالَ لِی- یا عَلِی مَنْ أَحْسَنُ النَّاسِ مَعَاشاً- قُلْتُ یا سَیدِی أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی- فَقَالَ یا عَلِی مَنْ حَسَّنَ مَعَاشَ غَیرِهِ فِی مَعَاشِه؛ علی بن شعیب می گوید بر ابوالحسن الرّضا(ع) وارد شدم، او به من فرمود: یا علی! زندگی چه کسی از همه نیکوتر است؟ گفتم: شما- ای آقای من- در این باره از من داناتری. فرمود: یا علی! زندگی کسی که زندگی دیگری را تأمین کند (همان: ۴۴۸).

امام رضا(ع) قناعت کردن را که رابط نزدیکی با مال و رزق حلال دارد تشویق کرده و فرموده اند: قناعت، نفس آدمی را از خطا و لغزش نگه می دارد و موجب می شود که انسان به جمع ثروت، مال و اندوختن منال نپردازد و خود را در نزد اهل دنیا خاضع و خاشع نکند. راه قناعت را فقط دو نفر اتخاذ می کنند؛ کسی که دنبال آخرت را گرفته و به مال اندک جهان اکتفا می کند یا شخص کریمی که نمی تواند و نمی خواهد خود را به کثافات دنیا آلوده کند (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۷۵: ۳۵۳؛ عطاردی، ۱۴۰۶، ج۱: ۲۷۲).

امام رضا(ع) همچنین برای مال و دارایی یا مالکیت خصوصی آن چنان اهمیتی قائل اند که انسان در دفاع از آن می تواند تا مرز شهادت پیش برود، چنانچه فرموده اند: «هر کس برای حفظ مال خود کشته شود، شهید است» (عطاردی، ۱۴۰۶، ج۲: ۴۹۹). همچنین، تعرض به مال دیگران را موجب دخول در آتش دوزخ دانسته و فرموده اند: «گناهی که کیفر آن دوزخ است سوگند به زیانِ مال یا حقِ مسلمان است از روی ظلم و این سوگند دروغ است و پاداش آن دوزخ است و کفاره (راه جبرانی) در دنیا ندارد» (صدوق، بی تا: ۲۷۳).

تقدیر معیشت به معنای اندازه داشتن در هزینه و حساب کردن امور زندگی و برقراری هماهنگی بین نیازها و چگونگی برآورد آنهاست. به عبارت دیگر، رعایت اصل حیاتی نظم و انضباط اقتصادی نیز با مسئل درآمد و رزق رابط نزدیکی دارد که امام رضا(ع) به رعایت آن توصیه نموده و فرموده اند: لَایسْتَکمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَهَ الْإِیمَانِ حَتَّی یکونَ فِیهِ خِصَالٌ ثَلَاثٌ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ وَ حُسْنُ التَّقْدِیرِ فِی الْمَعِیشَهِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الرَّزَایا؛ هیچ بنده ای در ایمان به کمال نمی رسد، مگر اینکه در او سه خصلت باشد: فهمیدن و درک کردن مسائل شرعی، تنظیم برنامه های زندگی با بهترین روش و شکیبایی در گرفتاری ها (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۱: ۲۱۳).

از همین رو، امام سجاد(ع) از خداوند خواسته اند که حُسن تقدیر را به ایشان بیاموزد «عَلِّمْنِی حُسْنَ التَّقْدِیر» (صحیف سجادیه/۱۳۸). امام علی(ع) حُسن تقدیر را مای پایداری و قوام زندگی دانسته و فرموده اند: «قوام العیش حسن التّقدیر و ملاکه حسن التّدبیر» (خوانساری، ۱۳۶۶، ج۷: ۲۸۹).

مقال حاضر در پی آن است که از یک سو اهمیت رزق، خانواده و تحکیم آن را در سیر امام رضا(ع) تبیین کند و از سوی دیگر، چگونگی ارتباط روزی حلال با تحکیم نهاد خانواده و نقش آن را در این باره در سیر امام رضا(ع) بیان نماید.

درخصوص پیشین تحقیق باید گفت که در متون اسلامی از جمله سخنان و سیر امام رضا(ع) مطالبی دربار مطلوب بودن استحکام خانواده و لزوم جلوگیری از سست شدن پایه های آن به چشم می خورد. همچنین، مواردی دربار رزق و عناوین اخلاقی مرتبط با آن از جمله: رضایتمندی، قناعت، پرهیز از حسد و… حایز اهمیت هستند و به نوعی از اهمیت بهداشت روانی و لزوم پیوند افراد جامعه با هم سخن می گویند. در کتاب های اخلاقی، تفاسیر فقهی و… نیز مواردی به چشم می خورد که اهمیت خانواده و استحکام پایه های آن را بیان می کند.

با وجود این، تحقیق مستقلی دربار رابط رزق حلال با استحکام بنیان خانواده وجود ندارد. از این رو، در نوشتار حاضر ضمن بیان مفهوم رزق حلال، خانواده و اهمیت آنها، به بررسی نقش روزیِ حلال در استحکام نهاد خانواده در سخن و سیر امام رضا(ع) پرداخته می شود.

مفهوم روزی حلال در سخن امام رضا(ع)

امام رضا(ع) علاوه بر تشویق به روزی حلال به شکل های گوناگون و نهی از خوردن مال حرام و بیان برخی از مصادیق آن همچون: ربا، رشوه و… تفسیری از مفهوم رزق و روزی حلال را ارائه فرموده اند؛ چنان که محمدبن ابی نصر به امام رضا(ع) عرض کرد: «جعلت فداک ادْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یرْزُقَنِی الْحَلَالَ فَقَالَ أَتَدْرِی مَا الْحَلَالُ؟ قُلْتُ الَّذِی عِنْدَنَا الْکسْبُ الطَّیبُ؛ قربانت شوم، من دعا می کنم که خداوند از روزی حلال خود به من عطا فرماید.

حضرت فرمودند: می دانی روزی حلال چیست؟» عرض کردم: قربانت تا آنجا که می دانم کاسبی بی غل و غش را روزی حلال می شمارند. حضرت فرمودند علی بن حسین(ع) می فرمودند: «الْحَلَالُ هُوَ قُوتُ الْمُصْطَفَینَ ثُمَّ قَالَ قُلْ أَسْأَلُک مِنْ رِزْقِک الْوَاسِع؛ روزی حلال قوت برگزیدگان الهی است، در دعای خود بگو بار خدایا، از روزی واسعت به من عطا کن» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۵: ۵۹).

از متن پرسش و پاسخ برمی آید که روزیِ حلال آن است که از راه های مجاز در شرع- که کتاب های فقهی عهده دار بیان آن هستند- به دست آید؛ چنان که سخنان دیگر امام رضا(ع) در بیان برخی از مصادیق مال حرام همچون ربا و رشوه این مدعا را ثابت و تأیید می کند.

در روایتی دیگر معمربن خلاد از حضرت رضا(ع) روایت کرده که فرمودند حضرت باقر(ع) مردی را دیدند که می گفت: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک مِنْ رِزْقِک الْحَلَال» امام فرمودند تو از خداوند روزی پیامبران را درخواست می کنی، بگو: «قُلِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک رِزْقاً حَلَالًا وَاسِعاً طَیباً مِنْ رِزْقِک» (همان، ج۲: ۵۵۲) و نیز حسن بن جهم گوید از حضرت رضا(ع) شنیدم که می فرمود: «مردم هرگاه غذای یک سال خود را در خانه داشته باشند بار زندگی آنها آسان می گردد و از نگرانی ها آسوده می شوند. امام باقر و صادق(ع) مزرعه ای خریداری نمی کردند، مگر اینکه دو سال هزین زندگی آنها از آن مزرعه تأمین می شد» (همان، ج۵: ۸۹).

منظور از روزی پیامبران در روایت های مذکور، رزقی است که درواقع و نفس الامر حلال باشد، چنین رزقی رزق پیامبران و اوصیای ایشان است، اما رزق مؤمنان، رزقی است که در ظاهرِ شریعت حلال باشد، یعنی مکلف، از طریق تقلید یا اجتهاد، به حلال بودن آن، علم پیدا کند، چه بسا رزق هایی که بر اساس ظاهر شریعت به حلال بودن آنها حکم شده، مشتبه و شبهه ناک باشد.

در روایت دیگری معمربن خلاد از حضرت رضا(ع) پرسیده آیا می شود غذای یک سال را ذخیره کرد؟ حضرت فرمودند: من این کار را می کنم، یعنی مواد یک سال را ذخیره می کنم (عطاردی، ۱۴۰۶، ج۲: ۲۹۹). همچنین، حضرت رضا(ع) به نقل از پدرانش فرموده که رسول خدا(ص) فرمودند: «سه خصلت را از کلاغ یاد بگیرید که عبارت اند از: انجام عمل لقاحِ مخفیانه، بیرون شدن در طلب روزی هنگام صبح و ترس و احتیاط از دشمن» (صدوق، ۱۳۷۸، ج۱: ۲۵۷؛ فتال نیشابوری، ۱۴۲۳، ج۲: ۴۳۲).

امام رضا(ع) همچنین از مفهوم حلال، تفسیری ارائه کرده و هر چیزی را که برای بدن مقوی و مفید باشد حلال دانسته و فرموده اند: خدای متعال هیچ خوردنی و آشامیدنی را مباح قرار نداده، مگر اینکه منفعت و صلاحی در آن باشد و هیچ چیز را حرام نفرموده، مگر اینکه در آن زیان، تلف و فسادی باشد؛ پس هر چیز سودمندی که به تن قوّت دهد و بر نیروی بدن بیفزاید حلال است (نوری، ۱۴۰۸، ج۱۶: ۱۶۵).

در اهمیت روزی حلال، رسول خدا(ص) فرموده اند: «کسی که ۴۰ روز حلال بخورد، خداوند متعال قلبش را نورانی می گرداند.» و دربار مال حرام فرموده اند: «خداوند متعال فرشته ای دارد که هر شب بر بیت المقدس این ندا را می دهد: کسی که حرامی بخورد، نه عمل مستحبی از او قبول می شود و نه عمل واجبی» (ابن فهد حلی، ۱۴۰۷: ۱۵۳). همچنین امام رضا(ع) فرموده اند: «عَلَیک بِالصَّبْرِ وَ طَلَبِ الْحَلَالِ وَ صِلَهِ الرَّحِم؛ بر تو باد به صبر کردن و طلب روزی حلال و پیوند با خویشاوند» (کلینی، ۱۳۶۲، ج۲: ۴۸۸).

از جمله دلایل اهمیت روزی حلال از منظر امام رضا(ع) آن است که درخصوص قصر یا اتمام نماز در سفر، حضرت بین سفر حلال و سفر برای معصیت تفاوت قائل شده اند. از این رو، ابوسعید خراسانی می گوید دو مرد در خراسان بر حضرت امام ابوالحسن علی بن موسی الرّضا(ع) وارد شدند و از حکم نماز مسافر پرسیدند. امام به یکی از آنان فرمود: «بر تو واجب است که نماز را قصر بخوانی، چون به قصد دیدار من آمدی» و به دیگری گفت: «بر تو واجب است نماز را تمام بخوانی، چون آهنگ دیدار سلطان داشته ای»(عطاردی، ۱۴۰۶، ج۲: ۱۷۵).

گرچه در روایت یادشده به وضوح سخنی از مال حلال و حرام به میان نیامده، اما از باب تنقیح مناط می توان چنین استفاده ای کرد. از همین رو شیخ انصاری گفته: «هرگاه شخص، سفرش سفر معصیت باشد؛ مثل: صید کردن لهو، ظلم کردن، قطع طریق کردن، اعانت ظالم یا اطاعت از ظالم و غیره نماز وی تمام خواهد بود» (۱۴۱۵: ۱۶۳).

همچنین، حضرت امام(ره) در شرایط قصر نماز فرموده اند: سفر از نظر شرعی برای او جایز باشد، بنابراین اگر سفر معصیت و حرام باشد، اعم از اینکه خودِ سفر حرام باشد مثل: فرار از جنگ یا هدف از سفر کار حرامی باشد مثل سفر برای راهزنی، حکم سفر را ندارد و نماز تمام است (خمینی(امام)، ۱۴۲۴، ج۱: ۷۳۴).

با توجه به اهمیت رفاه خانواده، امام رضا(ع) بیچارگی، بیچاره نمایی، فقر و تنگدستی را نکوهش کرده و فرموده اند: ان الله یحب الجمال و التجمل و یبغض البؤس و التباؤس فان الله إذا أنعم علی عبده بنعمه أحب أن یری علیه أثرها، قیل کیف ذلک؟؛ همانا خداوندِ متعال زیبایی و آراستگی را دوست دارد و بدحالی و بدبخت نمایی را (و خود را بدبخت، ندار، بیچاره و ضعیف نشان دادن) زشت می دارد، زیرا هنگامی که خداوند به بنده ای نعمتی داد، دوست دارد اثر آن نعمت را در زندگی او ببیند (صدوق، بی تا: ۳۵۴).

بدیهی است که آراستگی و بدحال نبودن در بسیاری از موارد به امکانات اقتصادی و مادی افراد بستگی دارد.

امام رضا(ع) همچنین فقر و تنگدستی را کلید مسائل اجتماعی، بدبختی و بیچارگی دانسته و فرموده اند: «الْمَسْکنَهُ مِفْتَاحُ الْبُؤْس؛ نداری کلید بدبختی است» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۷۵: ۳۵۴؛ عطاردی، ۱۴۰۶، ج۱: ۳۰۳). همچنین از فساد و تباهی اموال و تکدی گری نکوهش نموده و فرموده اند: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یبْغِضُ الْقِیلَ وَ الْقَالَ- وَ إِیضَاعَ الْمَالِ وَ کثْرَهَ السُّؤَال؛ خدا از قیل و قال، تباه کردن مال و افزونی سؤال (زیاد درخواست و تقاضا کردن) نفرت دارد» (همان: ۳۳۶؛ همان: ۲۸۵).

با وجود مطلوب بودن رفاه و توسع زندگی خانواده، امام رضا(ع) تصرف اِسراف آمیز در اموال و نیز سخت گیری را نکوهش کرده، به اعتدال و میانه روی توصیه نموده و در پاسخ عباسی که از ایشان دربار تأمین مخارج خانواد خویش جویا شده بود فرمودند: بَینَ الْمَکرُوهَینِ قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاک لَا وَ اللَّهِ مَا أَعْرِفُ الْمَکرُوهَینِ قَالَ فَقَالَ لِی یرْحَمُک اللَّهُ أَ مَا تَعْرِفُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّوجَلَّ کرِهَ الْإِسْرَافَ وَ کرِهَ الْإِقْتَار فقال: وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَ لَمْ یقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذلِک قَواماً؛ از حضرت رضا(ع) اذن گرفتم اجازه دهند به خاندان خود انفاق کنم. فرمودند: مواظب باش که مرتکب دو مکروه نشوی! عرض کردم: من این موضوع را درک نمی کنم. فرمودند: اسراف و زیاده روی در انفاق نزد خداوند کراهت دارد؛ همان طور که خودداری و انفاق نکردن را نیز مکروه شمرده است (فرقان/۶۷).

و در قرآن مجید فرموده: «وَالَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَ لَمْ یقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذلِک قَواماً» (همان، ج۶۸: ۳۴۷؛ همان: ۳۶۳).

در سخن مذکور منظور از کلم «مکروه» امر ناگوار و ناخوشایند است و مکروه از احکام خمس تکلیفی مورد نظر نیست. با توجه به آنچه گذشت، برای تحقق روزی حلال دو شرط لازم است: حُسن شرعی و حُسن طبیعی، زیرا رعایت موازین شرعی در کسب روزی و لزوم دوری از راه های غیرمشروعِ به دست آوردن مال، مانند ربا و… به حُسن شرعی اشاره دارد و از سویی، شرط مفید و مقوی بودن روزی که امام رضا(ع) به آن اشاره کرده اند، حُسن طبیعی را دربرمی گیرد.

از دیگر نکته های سخنان امام رضا(ع) این است که با وجود نکوهش فقر و تنگدستی از دیدگاه آن حضرت و تشویق ایشان به توسع رفاه خانواده، در این باره بر اعتدال، میانه روی، پرهیز از اسراف (افراط) و نیز تفریط (خودداری از انفاق) تأکید کرده اند، زیرا با استناد به آی ۶۷ سور فرقان از افراط و تفریط با نام «مکروه» تعبیر فرموده اند.

ماهیت خانواده در سخن امام رضا(ع)

خانواده از نظر عرف عبارت است از: زن، فرزندان و خویشاوندان مرد و زن و در اصطلاح شرعی، خانواده جماعت و گروهی هستند که زیربنای جامعه را تشکیل می دهند، بنای آن بر روابط همسری بین زن و مرد استوار است و پیامد آن فرزندانی است که به وجود می آیند.

کلم «الاسره» در لغت (ابن منظور، ۱۴۱۴، ج۴: ۲۰) خانواده و خویشان مرد است. از سوی دیگر، این کلمه به معنای زره سخت و محکم نیز به کار رفته است. از این رو،

خانواده و خویشانِ نزدیک همچون زرهی هستند که خود را با آنان نگه داشته و به پشتیبانی آنان خود را حفظ می کنند. این کلمه در قرآن به کار نرفته، اما کلم «اهل» که گاهی مفهوم خانواده و همسر را می دهد در قرآن به کار رفته؛ مثلاً در آی «قالَ لِأَهْلِهِ امْکثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً» (قصص/۲۹) کلم اهل به معنای همسر است، اما در آی «فَأَنْجَیناهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِین» (نمل/۵۷) به معنای خانواده به کار رفته است.

خانواده دارای سه نوع کوچک (خاص یا محدود)، متوسط و بزرگ (عام یا گسترده) است. خانواد کوچک، محدود یا خاص، به زن و شوهر و فرزندان محدود می شود. اسلام برای تحکیم و استواری پایه های این نوع خانواده بیشترین توجه و اهتمام را دارد و منظور از خانواده در مقال حاضر همین معناست. خانواده در مفهوم متوسط آن شامل اقوام و خویشان است مانند: پدر، مادر، پدربزرگ، مادربزرگ، برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی، خاله و… اینها کسانی هستند که در بحث صل رحم مدنظر هستند و رعایت و محبت به آنان موجب برکت عمر و روزی و آبادانی سرزمین ها دانسته شده است. خانواد بزرگ شامل همسایگان، دوستان و دیگران می شود که خداوند اساس ارتباطشان را بر «اخوت» گذاشته و همه را به محبت و ارتباط متقابل و تفاهم فراخوانده و فرموده: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیکم» (حجرات/۱۰).

کلم «اهل» و جمع آن و نیز «عیال» در معنای خانواده در سخن امام رضا(ع) به کار رفته و درخصوص تلاش برای رفع نیاز و رفاه آنها توصیه شده است؛ از جمله سخن آن حضرت که در آن آمده است: «الَّذِی یطْلُبُ مِنْ فَضْلٍ یکفُّ بِهِ عِیالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّه؛ آن کس که کار بیشتری می کند تا درآمدش برای خود و کسانش بسنده باشد، در نزد خدا پاداشی بزرگ تر از پاداش مجاهد فی سبیل الله دارد» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۷۵: ۳۳۹). همچنین، در جای دیگر فرموده اند: «صَاحِبُ النِّعْمَهِ یجِبُ أَنْ یوَسِّعَ عَلَی عِیالِه؛ کسی که از امکانات برخوردار است، واجب است به زندگی خانواده اش وسعت بخشد» (عطاردی، ۱۴۰۶، ج۱: ۲۸۵).

امام رضا(ع) در جای دیگر با استفاده از کلم عیال به معنای خانواده فرموده اند: «ینْبَغِی لِلرَّجُلِ أَنْ یوَسِّعَ عَلَی عِیالِهِ کیلَا یتَمَنَّوْا مَوْتَهُ» لازم است که مرد مسلمان با زحمت های شبانه روزی خود رفاه خانواده اش را توسعه دهد تا ایشان (بر اثر محرومیت و مسائل زندگی) مرگ وی را آرزو نکنند (کلینی، ۱۳۶۲، ج۴: ۱۱).

کلم اهل در سخن امام رضا(ع) نیز در معنای خانواده به کار رفته، چنان که فرموده اند: مَنْ رَضِی بِالْیسِیرِ مِنَ الْحَلَالِ خَفَّتْ مَئُونَتُهُ وَ نُعِّمَ أَهْلُهُ وَ بَصَّرَهُ اللَّهُ دَاءَ الدُّنْیا وَ دَوَاءَهَا وَ أَخْرَجَهُ مِنْهَا سَالِماً إِلَی دَارِالسَّلَام؛ هر کس به مال اندکِ حلال راضی باشد، هزینه های زندگی وی کاهش می یابد و خانواده اش نعمت یابند و خداوند او را به درد و درمانِ دنیا بینا کند و او را سالم از دنیا به بهشت ببرد (عطاردی، ۱۴۰۶، ج۱: ۲۷۱).

و نیز فرموده اند: رسول خدا(ص) فرموده اند نیکوترین مردم در ایمان، نیکوترین ایشان است در خُلق و مهربان ترین ایشان است با اهل خود و من مهربان ترین شما هستم با اهل خود.

همچنین، به نقل از رسول خدا(ص) فرموده اند: «کسانی از شما که نزدیک تر باشند از من در نشستن در روز قیامت نیکوترین شماست در خُلق و نیکوکننده ترین شماست با خانواد خود» (صدوق، ۱۳۷۸، ج۲: ۳۸). به نقل از امام سجاد(ع) فرموده اند مردی، امیرالمؤمنین علی(ع) را به خان خود دعوت کرد. امام علی(ع) فرمود با سه شرط دعوت تو را می پذیرم.

آن مرد گفت: آن سه شرط کدام است؟ امام علی(ع) فرمود: نخست آنکه برای من چیزی از خارج به خانه نیاوری. دیگر آنکه بدون تعارف هرچه در خانه داری همان را برای من حاضر کنی و سوم آنکه خانواده ات را به زحمت نیندازی. عرض کرد آنچه شما فرمان دهید اطاعت می کنم. سپس علی(ع) دعوت او را پذیرفت (حجازی، بی تا، ترجم سجادیه: ۸۵) و نیز فرموده اند: «کسی که نعمت و تمکن دارد، باید به اهل و عیالش به خوبی رسیدگی کند» (همان: ۴۶۵).

کلم «اهالی» جمع «اهل» به معنای خانواده ها نیز در سخن امام رضا