بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نکته هائی درباره خانواده از زبان علی (ع) :

خانواده ریشه و سنگ بنای جامعه بزرگ انسانی است

قرآن در این زمینه می فرماید: «یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکم وَ أَهلیکم ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحجارَهُ عَلَیها مَلائِکهٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُم وَ یفعَلُونَ ما یؤْمَرُونَ؛[۱] ای کسانی که ایمان آورده اید خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان ها و سنگ هاست نگه دارید. آتشی که فرشتگانی بر آن گمارده شده که خشن و سختگیرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمی کنند و آنچه را فرمان داده شده اند (به طور کامل) اجرا می کنند!»!

در توضیح آیه می خوانیم: «نگهداری خویشتن به ترک معاصی و عدم تسلیم در برابر شهوات سرکش است، و نگهداری خانواده به تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاک و خالی از هر گونه آلودگی، در فضای خانه و خانواده است.»

حق زن و فرزند تنها با تأمین هزینه زندگی و مسکن و تغذیه آنها حاصل نمی شود. مهم تر از آن تغذیه روح و جان آنها و به کار گرفتن اصول تعلیم و تربیت صحیح است.

قابل توجه اینکه تعبیر به «قوا» (نگاهدارید) اشاره به این است که اگر آنها را به حال خود رها کنید خواه ناخواه به سوی آتش دوزخ پیش می روند و شما هستید که باید آنها را از سقوط در آتش دوزخ حفظ کنید…[۲]».

در اینجا عوامل مهم در امر خانواده را از زبان قرآن و امام علی(ع) بر می شمریم:

الف) تربیت خانواده

مهم ترین امر در مورد خانواده تربیت صحیح است. قرآن کریم می فرماید: «وَ أْمُر أَهلَک بِالصَّلاهِ وَ اصطَبِر عَلَیها لا نَسئَلُک رِزقاً نَحنُ نَرزُقُک وَ الْعاقِبَهُ لِلتَّقوی؛[۳] خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش! از تو روزی نمی خواهیم؛ (بلکه) ما به تو روزی می دهیم؛ و عاقبت نیک برای تقواست!

علی(ع) در این زمینه می فرماید: «وَ قَالَ ع لِکمَیلِ بنِ زِیادٍ النَّخَعِی یا کمَیلُ مُر أَهلَک أَن یرُوحُوا فِی کسبِ الْمکارِمِ وَ یدلِجوا فی حَاجَهِ مَن هُوَ نَائِمٌ فَوَالَّذِی وَسِعَ سَمعُهُ الْأَصوَاتَ ما مِن أَحَدٍ أَودَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَ خَلَقَ اللَّهُ لَهُ مِن ذَلِک السُّرُورِ لُطْفاً فَإِذَا نَزَلَت بِهِ نَائِبَهٌ جَرَی إِلَیهَا کالْمَاءِ فی انحِدَارِهِ حتَّی یطْرُدَهَا عَنهُ کمَا تُطْرَدُ غَرِیبَهُ الْإِبِلِ؛[۴] ای کمیل! خانواده ات را فرمان ده که (روزها) در به دست آوردن بزرگواری (و مکارم اخلاق) بکوشند و پیوسته اهتمام کنند در قضاء حوائج مسلمانانی که خوابند (در شب ها). سوگند به خدایی که تمام صداها را می شنود هر کس دلی را شاد کند، خداوند از آن شادی لطفی برای او قرار دهد که به هنگام مصیبت چون آب زلالی بر او باریدن گرفته وتلخی مصیبت را بزداید چنان که شتر غریبه را از چراگاه دور سازند.»

رسول خدا(ص) فرمود: « اَدَّبو أولادَکم عَلی ثَلاثِ خِصالٍ: حُبِّ نَبیکم وَ حُبِّ اَهلِ بیتِهِ وَ قراءَه القُرآن[۵]؛ فرزندان خود را بر سه خصال تربیت کنید: ۱- محبت نبی خود؛ – محبت اهل بیت نبی(ص)؛ ۳- و خواندن قرآن.»

ب) آموزش خانواده

علی(ع) فرمود: « مُروا أولادَکم بِطَلَبِ العِلمِ[۶] اولاد خود را به فراگیری دانش فرمان دهید.»

و در جای دیگر فرمود: «عَلِّمُوا صِبیانَکمُ الصَّلَاهَ وَ خُذُوهُم بِهَا إِذَا بَلَغُوا الحُلُمَ؛[۷] فرزندان خود را نماز تعلیم دهید، وقتی به سن بلوغ رسید (در صورت کوتاهی) مؤاخذه کنید.»

ایشان خطاب به امام حسن مجتبی(ع) می فرماید: «وَ أَن أَبتَدِئَکَ بِتَعلِیمِ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَأْوِیلِهِ وَ شَرَائِعِ الْإِسلَامِ وَ أَحکَامِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِه…؛[۸] ابتدا خواستم (آموزش) تو را به تعلیم کتاب خداوند و بیان آن و مقررات و احکام اسلام و حلال و حرام آن آغاز کنم».

نکات اساسی آموزش در نامه ۳۱

اگر محورهای عمده سفارش های امام علی (ع) را در مورد آموزش فرزند جوان خویش (امام مجتبی) مورد مداقّه قرار دهیم، به این نکات کلی زیر می رسیم:

– موانع و آفت دوستی (لَا خَیرَ فِی معِینٍ مهِینٍ وَ لَا فی صَدِیقٍ ظَنِین؛ در کمک کار سست عنصر و دوست بدگمان خیری نیست) ۲- علت تأخیر اجابت دعاها (لِیَکُونَ ذَلِکَ أَعْظَمَ لِأَجرِ السَّائِل؛ تأخیر دعا برای این است که باعث بیشتر شدن پاداش درخواست کننده می شود.) ۳- تسویف، آفت موفقیت و مغتنم شمردن فرصت ها (بَادِرِ الْفُرصَهَ قَبلَ أَن تَکُونَ غصَّه؛ فرصت را دریاب قبل از اینکه که (از دست رود) و تبدیل به غصه شود) ۴- احترام به اقوام و خویشان (وَ أَکرِم عَشِیرَتَک؛ خویشانت را گرامی دار) ۵- عدم اعتماد به آرزوها (َوَ الِاتِّکَالَ عَلَی الْمُنَی فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوکَی، بر آرزوها تکیه نکن که سرمایه احمقان است.) ۶- باز بودن باب توبه (و فتح لک باب المتاب؛ باب توبه را برای تو باز نمود.) ۷- راه های مقابله با مشکلات (فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ الطَّرِیقِ وَ فِرَاقَ الصَّدِیق؛ مشکلات را تحمل می کنند و جدایی را می پذیرند) ۸- راه تقویت دل (احی قلبک بالموعظه و…؛ جانت را با پندپذیری زنده کن) ۹- شرایط تحصیل علم (وَ اعلَم أَنهُ لَا خیرَ فِی عِلمٍ لَا یَنفَع؛ دانشی که سود ندارد خیری در آن نیست) ۱۰-مسئولیت به قدر توان. (فلَا تَحمِلَنَّ عَلَی ظَهْرِکَ فَوقَ طاقتک؛ بیش از توانت بر دوشت بار مگذار).[۹]

ج) فرزند مطلوب خانواده

در قرآن کریم می خوانیم: «وَالَّذینَ یقُولُونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن أَزْواجِنا وَ ذُرِّیاتِنا قُرَّهَ أَعینٍ وَ اجعَلنا لِلْمُتَّقینَ إِماماً؛[۱۰] و کسانی که می گویند: «پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مایه روشنی چشم ما قرار ده و ما را برای پرهیزگاران پیشوا گردان!»

قالَ الراوی هَذِهِ الْآیهُ وَ اللَّهِ خَاصَّهٌ فِی أَمِیرِ الْمُؤمِنِینَ عَلِی ع کانَ أَکثَرُ دُعَائِهِ یقُولُ رَبَّنا هَب لَنا من أَزواجِنا یعنِی فَاطِمَهَ وَ ذُرِّیاتِنا الْحَسَنُ وَ الْحسَینُ قرَّهَ أَعینٍ قالَ أَمیرُالمُؤمِنِینَ (ع) وَاللَّهِ مَا سأَلْتُ رَبی وَلَداً نَضِیرَ الْوَجهِ وَ لَا وَلَداً حَسَنَ الْقَامَهِ وَ لَکن سَأَلْتُ رَبِّی وُلْداً مُطِیعِینَ لِلَّهِ خَائِفِینَ وَجِلِینَ مِنهُ حَتَّی إِذَا نَظَرتُ إِلَیه وَ هُوَ مطِیعٌ لِلَّه قرَّت بِهِ عَینِی قَالَ وَ اجعَلْنا لِلمُتَّقِینَ إِماماً قالَ نقْتَدِی بمَن قبلَنَا منَ الْمتَّقِینَ فَیقْتَدِی الْمُتَّقُونَ بِنَا مِن بَعدِنَا وَ قَالَ أُوْلئِک یجزَونَ الْغُرْفَهَ بِما صَبَرُوا یعنِی عَلِی بنَ أَبِی طَالِبٍ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ ع وَ فَاطِمَهَ وَ یلَقَّونَ فِیها تَحِیهً وَ سَلاماً خالِدِینَ فِیها حَسُنَت مُسْتَقَرًّا وَ مقاماً؛[۱۱] راوی می گوید این آیه مخصوص امیرالمؤمنین(ع) است. بیشترین دعایش همین بود که خدایا از همسرم فاطمه و فرزندانم حسن و حسین مایه چشم روشنی قرارده. حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمود: به خداوند سوگند هیچ گاه از پروردگار خود فرزندانی خوش سیما و نه فرزندانی سرو قامت نخواسته ام، بلکه فرزندانی مطیع خداوند و ترسان از او خواسته ام تا هرگاه به فرزندم نگریستم و او را در حال اطاعت خدا دیدم، چشمانم روشن گردید. معنای ما را پیشوای متقین قرار بده این است که ما به متقین گذشته اقتدا می کنیم و متقین بعد از ما به ما اقتدا می کنند.

آنها هستند که درجات عالی بهشت در برابر شکیبایی شان به آنان پاداش داده می شود؛ یعنی علی بن ابی طالب فاطمه و حسن وحسین«علیهم السلام» و در آنجا با تحیت و سلام روبه رو می شوند.»

د) اعتدال در پرداختن به امور خانواده

متأسفانه امروزه خانواده ها فکر می کنند هر چه امکانات و وسایل رفاه فرزندانشان را برآورده سازند، فرزندانی شایسته و نیکو خواهند داشت، اما این خیال آنها مدّت زیادی دوام نمی آورد و با چشم خویش نظاره گر طغیان و انحراف آنها هستند. بنابراین با تأسی به سفارش های نورانی و حکیمانه امام متقیان علی(ع) زمینه را برای شکوفایی گل های زندگی مان فراهم سازیم.

«قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع) لَا تَجعَلَنَّ أَکثَرَ شُغُلِک بِأَهْلِک وَ وُلْدِک فَإِن یکن أَهلُک وَ وُلْدُک أَولِیاءَ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یضَیعُ أَولِیاءَهُ وَ إِن یکونُوا أَعدَاءَ اللَّهِ فَمَا هَمُّک وَ شُغُلُک بِأَعدَاءِ اللَّهِ؛[۱۲] امیرمؤمنان فرمود: بیشترین اوقات زندگی را به زن و فرزندانت اختصاص مده (به فکر عبادت هم باش) زیرا اگر زن و فرزندانت از دوستان خدا باشند، خدا آنها را تباه نخواهد کرد واگر از دشمنان خدایند، چرا غم دشمنان خدا را می خوری.»

ه) مدیریت خانواده

ممکن است بعضی گرفتار همسر ناباب شوند و ممکن است همسر خوب و دلخواه نصیب انسان شود، در هر صورت باید خانواده را مدیریت کرد.

«قَالَ أَمِیرُالْمُؤمِنِینَ(ع) فِی کلَامٍ لَهُ اتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ وَ کونُوا مِن خیارِهِنَّ علَی حذَرٍ وَ إِن أَمَرنَکم بِالْمَعرُوفِ فَخَالِفُوهُنَّ کی لَا یطْمَعنَ مِنکم فِی الْمُنکرِ؛[۱۳] پس از زنان بد خودتان را حفظ کنید و مراقب نیکانشان باشید، در خواسته های نیکو، همواره فرمانبردارشان نباشید تا در انجام منکرات طمع ورزند.» همین طور عفت و حجاب زنان در خانواده نمونه مدیریت و محافظت می شود.

حضرت فرمود: «چرا زنان در بازارها به مردان تنه می زنند؟آیا غیرت ندارید؟ آن که غیرت ندارد خیری در او نیست[۱۴] و هم چنین علی(ع) از فاطمه زهرا(س) نقل کرده است: «بهترین حالت نزدیکی زن به خداوند آن هنگام است که در منزل بنشیند.»[۱۵] ولی هشدار! که از غیرت بیجا دوری کنیم که باعث انحراف خانواده می شود.

علی(ع) فرمود: «وإیاک والتَّغایر فی غَیر موضِع الْغِیره (غِیرَهٍ)، فإنَّ ذلِک یدعُو الصَّحِیحَهَ مِنهُنَّ إلی السَّقم والبَریئه إلی الرَّیب؛ بپرهیز از غیرت نشان دادن بیجا که درستکار را به بیمار دلی و پاکدامن را به بدگمانی رساند.»

و) تنظیم خانواده

تنظیم خانواده در جهات مختلف امری است ضروری

علی(ع) فرمود: «وَ تَرک الزِّنَی [الزِّنَا] تَحصِیناً لِلنَّسَبِ وَ تَرک اللِّوَاطِ تَکثِیراً لِلنَّسلِ وَ الشهَادَاتِ؛ و ترک زنا (و حرمت آن) را برای سلامت نسل آدمی و ترک لواط را برای فزونی فرزندان قرار داده است.»

انحرافی که متأسفانه دامن جامعه بشری خصوصاً جهان غیر اسلام را گرفته است و خانواده ها را مخصوصاً در غرب از هم پاشیده است. تکثیر نسل نوعاً مطلوب است، ولی باید ملاحظه توان اقتصادی و تربیتی نیز بشود.

علی (ع) فرمود «قِلَّهَ العِیالِ أَحَدُ الْیسَارَینِ»؛[۱۶] اندک بودن تعداد زن و فرزند یکی از دو آسایش است.»

ز) کم هزینه بودن خانواده

تجملات و زیاده روی و اسراف بلای جان خانواده های جامعه امروز ماست. حضرت امیر (ع) سفارش کرد که اولاً زنان امر ازدواج را سهل و ساده بگیرند، آنجا که فرمود: «خوش یمنی زن در آن است که ازدواجش و زایمانش آسان باشد.»[۱۷]

و نیز در مورد هزینه زندگی فرمود: «بزرگ ترین زنان از لحاظ برکت، زنانی هستند که هزینه شان سبک تر باشد.»[۱۸]

ح) راهکارهای تحکیم خانواده

– تقسیم کار و همکاری

در یک خانواده متدین، پویا و اعتدال گرا هریک از اعضا در کارها و رفع سختی ها و مشکلات با هم دیگر مشارکت و همکاری دارند. علی بن ابی طالب(ع) در خانه با همسرش زهرا(س) همکاری می کرد. کار خانه را زهرا به اختیار خودش انتخاب کرده و علی (ع) به او تحمیل نمی کند. در عین حال علی(ع) می خواهد فشاری بر همسر عزیزش وارد نیاید (و در کارها به او کمک می کند).

هنگامی که رسول خدا(ص) پیشنهاد تقسیم کار در منزل امام علی(ع) را می دهند، حضرت فاطمه (س) مسرور شده و رضایت خویش را این گونه ابراز می نمایند: «فَلَا یَعْلَمُ مَا دَاخَلَنِی مِنَ السُّرُورِ إِلَّا اللَّهُ بِإِکْفَائِی رَسُولُ اللَّه ص تحَمُّلَ رِقابِ الرِّجَال[۱۹]؛ جز خدا کسی نمی