فایل پاورپوینت کامل نگاره های معراجی (روند شمایل نگاری از پیامبر بر اساس نگاره های مصور معراج از ابتدا تا دوره معاصر)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاره های معراجی (روند شمایل نگاری از پیامبر بر اساس نگاره های مصور معراج از ابتدا تا دوره معاصر) :

معراج در لغت به معنای نردبان و مصعد، جای بالا رفتن، بلند گردیدن و فراز آمدن است؛ همچنین عروج پیامبر اسلام به آسمان نیز است.[۱] در کتاب های عهد عتیق و جدید، به معراج شخصیت هایی چون ایلیا، یوحنا، پولس، مسیح و… اشاره شده؛ همچنان که در آیات مختلفی از قرآن کریم نیز از معراج پیامبرانی چون حضرت ابراهیم، ادریس، موسی و عیسی(ع)سخن به میان آمده است. اما کامل ترین نوع معراج از حیث دیدنی ها و شنیدنی ها و عروج به ملکوت هفت آسمان و سیر در عرش الهی، معراج حضرت محمد(ص) معرفی شده است.[۲]

معراج پیامبر در دو سوره از قرآن کریم به طور اجمال مورد توجه قرار گرفته است: آیه اول از سور اسراء که سیر شبانه پیامبر اعظم(ص)از مسجد الحرام به مسجد القصی را منظور می دارد و سور نجم آیات ۵ الی ۱۸ که قسمت دوم این سفر از بیت المقدس به آسمان و«سدره المنتهی»را مورد توجه قرار می دهد. بر این اساس سفر ملکوتی پیامبر با عبور از مسجد الحرام به مسجد القصی آغاز و سپس با سفر آسمانی و عروج به آسمان های هفت گانه و ملاقات با پیامبران پیشین و فرشتگان و همچنین مشاهد بهشت و جهنم ادامه می یابد تا در نهایت ایشان در ملاقاتی بی واسطه، با خداوند متعال به گفت وگو می پردازند.

این واقعه پس از بازگشت دوباره پیامبر به زمین در قالب روایات و احادیث قدسی و نبوی و… برای آگاهی مردم بازگو شد و به اشکال گوناگون در اذهان مسلمانان رسوخ کرده و تأویل شد. فیلسوفان، سخنوران، ادیبان، هنرمندان و… به واقعه معراج به عنوان یکی از مهم ترین رخدادهای زندگی پیامبر اسلام توجه کرده و آن را منبع خلق آثار متعدد خود قرار داده اند. نویسندگان و شاعران مختلفی همچون سنایی، نظامی، خاقانی، امیر خسرو دهلوی، قاآنی، سلمان ساوجی و… تحت تأثیر این رخداد، مجموعه هایی را با عنوان معراج نامه به نظم و نثر درآورده اند. علاوه بر این در ابتدای بسیاری از دیوان های خطی و منظومه ها چون نسخه های شاهنامه، بوستان، مهر و مشتری و… اشعاری نگاشته شده که در آن ها پس از مدح و ستایش خداوند و نعت پیامبر، شرحی از واقع معراج ارائه شده است. نظر به ارتباط نزدیک نگارگری با ادبیات می توان تأثیر این اشعار را به طور مستقیم یا غیر مستقیم بر آثار تصویر شده توسط نگارگران دوره های مختلف پی گرفت.

روایات معراجیه ها ابتا در عهد ایلخانیان مورد توجه مصوران قرار گرفت و سپس در دوره های مختلف به اشکال گوناگون به تصویر درآمد که علی رغم وجود تفاوت هایی که حاصل سبک هنری در هرزمان بود، شباهت هایی را به نمایش می گذارد. انتخاب شخصیت هایی چون پیامبر، جبرئیل و فرشتگان، براق، صحن آسمان و تصویرگری هریک از آن ها، نشان دهند مشترکات این نگاره هاست که در هردوره با اندک تغییراتی تکرار می شود که تدقیق درباره هریک مجال و پژوهش ویژه ای را می طلبد. این مقاله بر آن است تا روند شمایل نگاری از حضرت رسول(ص)را صرفا با بررسی برخی از نگاره های شاخص تصویر شده از واقعه معراج در اعصار مختلف، مورد مداقه قرار دهد.

معراج در نقاشی ایرانی

قدیمی ترین نسخه مصور از واقعه معراج، احتمالا نسخه«جامع التواریخ » رشید الدین فضل اللّه مربوط به قرن هشتم هجری قمری است. تا قبل از این تاریخ هیچ نگار مصوری که شمایلی از پیامبر را تصویر کرده باشد یافت نشده است. «ثروت عکاشه»، در رابطه با علت این امر می نویسد: «تعالیم معنوی و دینی قرآن کریم واضح و تردیدناپذیرند و اصولی لایتغیر به شمار می روند؛ به همین سبب برای مسلمانان صدر اسلام بازنمایی تصویری یا مصورسازی متون قرآنی، پذیرفتنی نبود. همین مشکل در بازنمایی تصویری زندگی پیامبر اسلام و صحابه نیز وجود داشت؛ به طوری که در ابتدا مصورسازان به سبب احترام و تکریم جایگاه پیامبر و یاد و خاطره او از این کار خودداری می کردند.[۳]

حمل مغول ها به ایران در قرن هفتم هجری و تسلط بر این گستر جغرافیایی و سپس گرویدن برخی از فرمانروایان مغول چون غازان خان، اولجایتو و… به دین اسلام، منجر به این امر شد که توجه و تعلق خاطر ایشان به پدیده های ایرانی از جمله تاریخ، اساطیر،… و تمسک به آن برای ایجاد ارتباط با این پیشین فرهنگی غنی، بیشتر شود؛ علاوه بر این «فرمانروایان مغول که به هنر دینی بودائیان در چین و هندوستان خو گرفته بودند، بر خلاف پیشگامان خود از تماشا و تملک شمایل پیامبر هراسی به دل راه نمی دادند؛ بنابراین از ابتدای قرن ۸ ه. ق به بعد مصور کردن نسخ خطی، نخست با صحنه های تاریخی و عمومی و سپس با صحنه هایی از زندگی پیامبر در ایران متداول شد.[۴] بر این اساس رشید الدین فضل اللّه وزیر خردمند غازان خان با احداث ربع رشیدی، ادبا و هنرمندان مختلف را از نقاط مختلف گرد هم آورد و با سفارش خلق آثار هنری به ایشان، زمینه ساز تهیه کتاب های خطی و مصور ارزشمندی با مضامین متنوع تاریخی، ادبی و دینی شد؛ کتاب جامع التواریخ بر اساس این ذهنیت نگاشته و مصور شد.

جامع التواریخ رشید الدین

این کتاب احتمالا در حدود سال های ۷۱۰- ۷۰۶ هجری قمری، در دو مجلد نگاشته و مصور شده است. در جلد دوم این کتاب و از میان هشت نگاره ای که از صحنه های مختلف زندگی پیامبر اسلام ترسیم شده، نگاره ای نمایانگر واقع معراج است. این نقاشی در کادری افقی ترسیم شده و واجد برخی از ویژگی های نقاشی بیزانسی است. در این نگاره پیامبر نشسته بر پشت براق تصویر شده اند در حالی که پوشش بلند بر تن و سرپوشی بر سر دارند که انتهای آن در هوا معلق است. چهر آرام ایشان با محاسنی تیره و در حالی که به کتاب(احتمالا قرآن)در دستان براق می نگرد، بدون هیچ پوششی قابل مشاهده است. نگارگر در تصویرگری این نگاره از هیچ نشانه بصری که حاکی از تقدس یا برجستگی شخصیت پیامبر باشد، بهره نگرفته است.

معراج نام میرحیدر

این معراج نام مصور مشهور بر معراج نامه میرحیدر یا معراج نامه هرات که قبل از ۸۳۹ ه. ق مصور شده است[۵]، به سبب تصاویر و همچنین خط ترکی(اویغوری)میرحیدر، خطاط این نسخه، اهمیت فراوانی دارد و احتمالا در کارگاه شاهرخ تصویر شده است. کتاب مزبور سفر پیامبر را به بهشت و دوزخ نشان می دهد و تصاویر آن بر خلاف معمول به شکل مربع هستند و از متن کتاب بسیار متمایز قرار داده شده اند.[۶] در تمامی برگه های این نسخه، تمثال پیامبر بدون پوشش و به صورت مرد جوانی با محاسن تیره بر چهره با نوک تیز در انتها، ترسیم شده در حالی که پیراهن بلندی به رنگ سبز زیتونی بر تن و عمامه ای سفید رنگ در سر دارند که امتداد آن گرد چهره را فراگرفته و جلوی گردن ایشان را پوشانده است. پیرامون سر پیامبر، هالزرینی به شکل شعله های آتش دیده می شود که نسبت به نسخه های قبلی از ارتفاع بیشتری برخوردار است. لازم به ذکر است که در برخی از نگاره های این نسخه، این هاله تمامی پیکر پیامبر را در برگرفته است. حالات حرکات بدن، دست و سر پیامبر در هرصحنه به روشی متفاوت و متناسب با موضوع در هرنگاره نقاشی شده است.

مخزن الاسرار خمس نظامی

عبد الرزاق، نگارگر برجسته معاصر بهزاد، در نگاره ای که به سال ۹۰۰ ه. ق در مکتب هرات برای نسخ خطی از خسم نظامی نقاشی کرده است، صحنه ای از معراج متأثر از سنت تصویری گذشتگان را به نمایش می گذارد. پیامبر در این تصویر به صورت جوانی خوش سیما نشسته بر پشت براق نقاشی شده که پیراهنی بلند و قهوه ای بر تن دارد که اشاراتی از لباسی به رنگ آبی از زیر آن مشهود است و سر ایشان برای نگریستن به فرشتگان و پیرمون، به عقب برگشته است. چهره پیامبر مشخص و واضح با محاسن تیره تصویر شده در حالی که عمامه ای به رنگ سفید بر سر دارد و امتداد آن در پشت گردن ایشان قرار گرفته و دو رشته گیسوی بافته بر دو طرف شان وی مشاهده می شود که در اثر وزش باد به سوی دیگر امتداد یافته است. سنت ترسیم هال آتشین با ارتفاعی بلند در پیرامون سر پیامبر همچنان رعایت شده است.

هفت پیکر نظامی

یکی از مشهورترین تصویرسازی های معراج، نگاره ای است که بین سالهای ۹۴۲ تا ۹۴۷ هجری، در دوره سلطنت شاه طهماسب برای کتاب هفت پیکر نظامی توسط سلطان محمد، نگارگر برجسته مکتب تبریز نقاشی شده است. در این تصویر، پیامبر سوار بر براق، در پهنه آسمان فراتر از ابرها تصویر شده اند که قبایی سبز رنگ بر تن داشته و قسمت هایی از لباس قرمز رنگ ایشان از زیر قبا مشهود است و عمامه ای سفید رنگ بر سر دارند. بر خلاف سایر نگاره ها که تاکنون به آن شاره شد چهر پیامبر با نقابی پوشیده شده و قابل رؤیت نیست. در این تصویر هال آتشینی با شعله های بلند و اجزای متعدد مشاهده می شود که صرفا محدود به هال پیرامون سر نشده و حول بدن ایشان را به کلی فراگرفته است.

خردنامه اسکندری

در برگی دیگر از نسخ هفت اورنگ جامی که بین سال های ۹۶۴-۹۷۳ ه-ق در مشهد مصور شده، صحنه ای از معراج پیامبر ملاحظه می شود. که در آن پیامبر با جامه ای بلند به رنگ سبز زیتونی و نارنجی با اشاراتی از رنگ آبی، نشسته بر براق در مرکز کادر تصویر شده، در حالی که عمامه ای سفید بر سر و نقابی بر چهره دارند که روی ایشان را پوشانیده است. انوار شعله مانند و طلاییی رنگ با جزئیات و اشعه های متعدد پیرامون ایشان و براق مشاهده می شود.

کلیات سعدی

نگاره ای در سال ۱۰۳۴ ه-ق برای نسخه ای از کلیات سعدی مصور شده است. در این نگاره نیز پیامبر با لباس تیره در مرکز تص