---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل چرایی تجلی قرآن در خطبه های حضرت زینب (ع)، اهداف و نتایج :

مقدمه

بدون شک از تأثیرگذارترین علل ماندگاری اسلام ناب محمدی(ص)، بازخوانی واقعه عاشوراست. مهم ترین نقش در انتقال فرهنگ عاشورا، بر عهده حضرت زینب(ع) بوده، تأملی در جنبه های مختلف زندگانی آن حضرت می تواند سبک زندگیِ برگزیده ای را در اختیار محبّان و پیروان ایشان قرار دهد.

از جمله جنبه های بارز زندگانی آن حضرت، مواجهه با مظلومیت و شهادت پدر، مادر و برادران بزرگوارشان – که همگی مصداق اتم آیه تطهیر (احزاب/ ۳۳) بودند (قمی، ۱۳۶۷: ۲/ ۱۹۳)- بود؛ چنان که اوج مصائب آن حضرت، حادثه کربلا و به شهادت رسیدن برادر گرانقدر ایشان، امام حسین(ع) و یاران با وفای ایشان و اسارت اهل بیت(ع) است (محلاتی، بی تا: ۴۶). ایشان با پسرعموی خود «عبدالله بن جعفر» ازدواج کرد (شیرازی، ۱۳۷۹: ۱۵۰) و ثمره این ازدواج، فرزندانی بود که دو تن از آنها (محمد و عون) در کربلا به شهادت رسیدند (سماوی، ۱۳۸۹: ۱۰۴- ۱۰۸). آن بانوی بزرگوار سرانجام در پانزدهم رجب سال ۶۲ق. دار فانی را وداع گفت و در شام- البته از مدینه یا مصر نیز به عنوان مدفن ایشان نام برده اند- در خاک آرام گرفت (ارفع، ۱۳۷۷: ۱۰۱).

با توجه به حدیث ثقلین (کلینی، ۱۴۱۷: ۲/ ۴۱۵) آمیخته بودن قرآن با نفوس اهل بیت(ع) امری بدیهی است. حضرت زینب(ع) نیز که در جوار مصادیق ناب اهل بیت(ع) رشد یافته، از معارف والای این کتاب آسمانی به بهترین شکل، توشه ها اندوخته است. آن چنان وجود حضرت زینب(ع) با قرآن آمیخته بود که علاوه بر تکلم به آیات قرآن، رفتار ایشان نیز از آیات قرآن سرمشق گرفته بود و ایشان با توجه به آموخته های خود، به برپایی جلسات تفسیر قرآن، اهتمام داشت (قائمی، ۱۳۷۶: ۱۲۴). از جنبه های برجسته تجلی قرآن در سیره ایشان، خطبه های حضرت در کوفه و شام است. نوشتار حاضر درصدد پاسخ گویی به این پرسش اساسی است که واکاوی برجسته ترین دلایل، جنبه ها و نتایج تجلی آموزه های قرآنی در خطبه های حضرت زینب(ع) در کوفه و شام، چه آموزه هایی را به دست می دهد؟ شایان ذکر است که منظور از تجلی، همان گونه که از معنای لغوی آن بر می آید، آشکار شدن و جلوه یافتن است (راغب، ۱۴۱۲: ۲۰).

تتبع نگارنده در میان کتاب ها و مقاله های انتشار یافته در مجلات معتبر علمی، بیانگر آن است که تنها یک کتاب با عنوان تجلی قرآن در کلام حضرت زینب(ع)، تألیف سید محمدعلی طباطبایی و یک مقاله با عنوان «بررسی استنادات قرآن حضرت زینب(ع) در دو خطبه کوفه و شام » به قلم اصغر طهماسبی به زیور طبع آراسته شده که نگارندگان آنها، اهتمام ارزشمندی در تبیین برخی از مطالب داشته اند. اما نگارش و نگرش مقاله حاضر ناظر به جنبه های درون متنی و برون متنی است، و همین وجه تمایز آن خواهد بود. هر چند که بازخوانی های مکرر از ابعاد واقعه عاشورا در قالب مباحث علمی، تاثیر ارزشمندی در درک افزون ترِ بُعد شعوریِ قیام امام حسین(ع) خواهد داشت.

۱- دلایل تجلی آموزه های قرآنی در خطبه های حضرت

در پاسخ به این پرسش که چه عواملی موجب شد تا حضرت زینب(ع) در بخش وسیعی از بیانات خویش، از آیات و محتوای قرآنی استفاده کند، به نظر نگارنده دو علت زیر قابل تأمل است:

۱- ۱- استفاده از نقطه مشترک برای هدایت و اتمام حجت

پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) از یک سو، برخی از اصحاب ایشان ضمن کنار نهادن آموزه های نبوی(ص) پیرامون جانشینی حضرت علی(ع) – به ویژه در واقعه مشهور غدیر خم (امینی، ۱۳۹۷: ۷۳-۱۴۷) – مسیر هدایت مسلمانان را در واقعه سقیفه بنی ساعده (بنگرید به: یعقوبی، بی تا: ۲/ ۱۲۳) تغییر دادند و از سوی دیگر، فرقه های متعددی نیز شکل گرفتند که این امر را پیامبر(ص) پیش بینی کرده بود (صدوق، ۱۳۶۲: ۲/ ۵۸۵). اما قرآن به عنوان نماد وحدت به شمار می رفت و اهتمام ویژه مسلمانان نسبت به آن، نقطه مشترک مسلمانان با گرایش های مختلف بود. بر این اساس، حضرت زینب(ع) در مقام هدایت افراد غافل و اتمام حجت با سران کفر، با استفاده های متعدد از آیات قرآن کریم، وجدان افراد را مورد خطاب قرار داد، تا بتواند مسیر هدایت برخی از افراد را هموارتر سازد و سران کفر و شرک را از پیامدهای کارهایشان بیم دهد.

۱- ۲- نفی تبلیغ دستگاه تبلیغاتی اموی در خارجی دانستن امام حسین(ع)

برای درک بهتر چگونگی عملکرد اموی ها در برابر امام علی(ع) و شیعیان ایشان و شرایط شام در روزگار حضرت، تأملی در تاسیس رژیم اموی و فعالیت های برجسته آن، بایسته است. خلافت اموی ها از سال ۴۱ق به دست معاویه بن ابی سفیان شکل گرفت (یعقوبی، بی تا: ۲/ ۲۱۶). معاویه خلیفه ای بود که نه مسلمانان او را در مسلک خلفای پیشین می دیدند و نه حتی شهرت نیکی داشت. در واقع، بسیاری از مسلمانان، بیعت با او به عنوان خلیفه را متصور نبودند، چنان که بیعت با او در کوفه با اجبار انجام شد (ابوالفرج اصفهانی، ۱۳۸۵: ۱/ ۴۱). بدون شک، شیعیان و محبّان حضرت علی(ع) از جمله دشمنان اصلیِ معاویه بودند و بدین رو، معاویه و کارگزارانش به شکل های مختلف با این جریان برخورد کردند. از جمله اقدامات نظام اموی، دستور به سبّ حضرت علی(ع) بر منابر (بنگرید به: نویری، ۱۴۲۳: ۲۱/ ۳۵۸) و رواج یافتن این امر بود (ابن عساکر، ۱۴۱۵: ۲۱ / ۷۳) تا از این طریق، برای حذف چهره امام علی(ع) از جامعه تلاش نمایند. جعل حدیث بر ضد حضرت علی(ع) نیز در این راستا بود (بنگرید به: ابن ابی الحدید، ۱۴۰۴: ۴/ ۶۴).

نظام اموی تنها با مبارزان علوی در ستیز نبود، بلکه با هر کس که از نسل علی بن ابی طالب(ع) و از پیروان حضرتش و وفادار به آرمان های نهضت انسانی اسلام بود، به مخاصمه بر می خاست؛ به عنوان نمونه، معاویه در نامه ای خطاب به کارگزارانش چنین نوشت: «هر کس را متهم کردید که از شیعیان است و شاهدی هم درباره او نبود، به قتل برسانید» (سلیم بن قیس هلالی، ۱۴۰۵: ۴۶۰). همچنین برادرش در بصره و کوفه، شیعیان را در هر نقطه ای شناسایی کرد، انواع بلا را بر آنان روا داشت، به طوری که در آن منطقه، شخص مشهوری از شیعه نماند مگر آنکه کشته شد یا به دار آویخته شد و یا فراری شد (همان ۴۵۷- ۴۵۸).

پس از معاویه، فرزندش یزید – که اعمال فاسدِ وی مشهور بود (بلاذری، ۱۴۱۷: ۵/ ۲۹۷)- خود را خلیفه مسلمانان خواند (بنگرید به: ابن قتیبه، ۱۴۱۳: ۱/ ۲۲۴) و مانند پدرش از هر گونه آزار شیعیان حضرت علی(ع) دریغ نورزید که اوج آن فعالیت ها در به شهادت رساندن امام حسین(ع) بود (ابن کثیر، ۱۴۰۸: ۸/ ۲۲۱). یزید برای توجیه اقدام خود، امام حسین(ع) را خارج از دین خواند (قمی، ۱۳۶۸: ۱/ ۹۱) و خاندان وی را به عنوان افراد خارجی در کوفه و شام گرداند.

بدین سان مشخص می شود برخلاف کوفه که زمانی محل زندگی و حکومت حضرت علی(ع) بود (براقی نجفی، ۱۴۲۴: ۱۰۶)، مردم شام دین اسلام را با معاویه شناخته بودند و براساس آموزه های آنها، امام علی(ع) و خاندانش، افرادی خارج از دین به شمار می رفتند و کشتن ایشان نیز از واجبات تلقی می شد! حضرت زینب(ع) با تکلم به قرآن، درصدد نفی این دیدگاه بود و با توجه به نتیجه ای که در تاریخ ذکر شده (به عنوان نمونه بنگرید به: ابن قتیبه، ۱۴۱۳: ۲/ ۶) ایشان در این امر بسیار موفق بود.

۲- جنبه های تجلی آموزه های قرآنی در خطبه های حضرت

حضرت زینب(ع) فردی بلیغ و حکیم بود و ضمن رعایت مقتضای حال مخاطب، پیام خود را به بهترین وجه منتقل می کرد که از نمونه های شاخص آن می توان به خطبه های کوفه و شام اشاره کرد.

۲-۱- خطبه حضرت زینب(ع)در کوفه

برای بررسیِ خطبه آن حضرت در کوفه (قمی، ۱۳۸۶ش:۳۵۲)، توجه به فضای حاکم در زمان ورود آن حضرت به شهر مذکور، امری بایسته است. حضرت زینب(ع) در حالی که در مقابل دیدگانش، عزیزترین افراد خاندانش را ناجوانمردانه به شهادت رسانده اند و در جوار سرهای مبارک شهدای کربلا، پای به عرصه شهری نهاده اند که مردمانش با دعوت اولیه از حضرت اباعبدالله(ع) و سپس عدم همراهی ایشان، آن فاجعه را آفریدند و اکنون در حال برپایی جشن در استقبال از اسرا هستند (همان جا).

۲-۱-۱- نکوهش عهدشکنی

حضرت زینب(ع) پس از حمد الهی و ذکر صلوات بر خاندان پیامبر (ص)، در مهم ترین بخش ابتدایی خطبه خویش، بر نکوهش مردم کوفه در عهد شکنی آنها تأکید می فرماید:

(وَ لا تَکونُوا کالَّتی نَقَضَتْ غَزْلَها منْ بعْدِ قُوَّهٍ أَنْکاثاً تَتَّخِذُونَ أَیمانَکمْ دَخَلاً بَینَکمْ…) (نحل/ ۹۲)؛ «همانند آن زن (سبک مغز) نباشید که پشم های تابیده خود را پس از استحکام وا می تابید در حالی که سوگند (و پیمان) خود را وسیله خیانت و فساد قرار می دهید…»

مراد از زن مذکور، فردی از قریش به نام «رایطه بنت سعید » است که در زمان جاهلیت از صبح تا نیم روز، خود و کنیزانش، پشم ها و موهایی را که در اختیار داشتند، می تابیدند و پس از آن دستور می داد همه آنها را واتابند و به همین سبب به عنوان «حمقاء» (زن احمق) در میان عرب معروف شده بود (طبرسی، ۱۳۷۲: ۶/ ۵۸۹).

این آیه، بر دو نکته تاکید دارد: یکی وفای به عهد به عنوان ضامن ثبات اجتماعی و دیگری ضعف شخصیتی به عنوان عاملی برای پایبند نبودن به سوگندها. آیه شریفه در حقیقت بازگشتی به گذشته مردم کوفه و تناقض آشکار موجود در آن دارد، آنجا که با ارسال نامه های پیاپی، ضمن بیعت با امام حسین(ع)، حمایت خود را در برپایی حکومت حق اعلام داشتند و از سوی دیگر هنگام کارزار، با ارعاب و تطمیعی که دستگاه خلافت انجام داد، عهد خود را نادیده گرفته، خیانت را بر بذل جان و مال و جهاد در راه خدا ترجیح دادند.

۲- ۱- ۲- نقش اعمال در تعیین سرنوشت انسان

در بخش های بعدی، حضرت پس از ذکر رذایل اخلاقی مردم کوفه، به سرنوشت بد آنها در دنیا و آخرت که در نتیجه اعمال زشت آنها رقم خواهد خورد، تأکید دارد و این در واقع اشاره ای است به از پیش فرستادن اعمال و نقش آنها در سرنوشت انسان، چنان که در تعدادی از آیات قرآن به آن تاکید شده است (به عنوان بنگرید به: نک: حشر / ۱۸؛ جمعه / ۷؛ نبأ / ۴۰).

۲- ۱-۳- عدم نفی باطل، زمینه ساز ضلالت

سپس ایشان، محتوم بودن عذاب سخت خداوند و جاودانگی در آن را برای مردمِ آن سرزمین بیان می دارد:

(…أَن سَخِطَ اللَّهُ عَلَیهِمْ وَ فِی الْعَذابِ هُمْ خالِدُون) (مائده / ۸۰)؛ «… نتیجه آن (اعمال بد از پیش فرستاده)، خشم خداوند است و آنها در عذاب (الهی) جاودانه خواهند ماند.»

با نگاهی به قسمت ابتدایی این آیه- (تری کثیراً مِنْهُمْ یتَوَلَّوْنَ الَّذینَ کفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ…)- دو نکته مشخص می گردد: یکی، دوست داشتن کافران و دیگری، از پیش فرستادن اعمال که بدان اشاره شد. نتیجه قابل تأمل از این آیه آن است که متنفر بودن از باطل به تنهایی کافی نیست و چنانچه نسبت به نهی آن اقدامی نگردد، باطل به تدریج با قلب و جانِ فرد آمیخته می شود و کار را بدانجا می کشاند که خود آن فرد، به سپاه باطل می پیوندد.

۲-۱-۴- گریه و رنج مداوم، نتیجه کردار کوفیان

سپس حضرت در بخش بعدی خطبه، ضمن ابراز تعجب از گریه های کوفیان، به بیان سزای اعمال آنها می پردازد و با اشاره به آیه (فلْیضْحَکوا قلیلاً وَ لْیبْکوا کثیراً جَزاءً بِما کانُوا یکسِبُونَ) (توبه/ ۸۲) مجازات آنها را از خداوند می خواهد.

عده ای از مفسران بر این عقیده اند که منافقان، مجازات دردناکی در پیش دارند که اگر از آن آگاه شوند، بسیار گریه خواهند کرد و کمتر می خندند؛ گروه دیگری از مفسران بیان می دارند که منافقان هر قدر بخندند با توجه به عمر کوتاه دنیا، خنده آنان کم خواهد بود و در آخرت آن قدر باید گریه کنند که گریه های دنیا در برابر آن ناچیز است. البته با توجه به ظاهر آیه و تعبیرات مشابه آن که در گفته ها و نوشته ها می آید، احتمال اول سازگارتر است. در انتهای آیه نیز می فرماید که این جزای اعمالی است که آنها انجام می دادند (مکارم، ۱۳۷۴ : ۸/ ۶۴).

گریستن مردم کوفه می بایست دائمی باشد؛ زیرا مجازات دردناک در انتظار آنهاست و از سوی دیگر، سرمایه عمر را از دست داده و رسوایی را برای خود خریده اند که این امر از منش منافقانه مردم کوفه سرچشمه می گیرد؛ چنان که حضرت علی(ع) نیز به بی ثباتی کوفیان اشاره فرموده است (احمدی میانجی، ۱۴۲۶: ۲/ ۱۰۸).

۲- ۱- ۵- باور نداشتن به وقوع قیامت، زمینه ساز عهد شکنی

در ادامه، حضرت زینب(ع) لکه ننگینی را که از خیانت به امام حسین(ع) بر دامان مردم کوفه بر جا مانده، یادآور می شود و ضمن بیان فضایل آن امام، آنان را متوجه جرم بزرگشان می گرداند: (… أَلا ساءَ ما یزِرُون) (انعام / ۳۱؛ نحل/ ۲۵)؛ «چه بد باری بر دوش خواهند داشت!».

تأمل در ابتدای دو آیه مذکور، بیانگر دو نکته است:

۱- ایمان به معاد علاوه بر اینکه انسان را برای زندگی جاویدان آماده می کند و او را به تحصیل کمال فرا می خواند، اثر عمیقی در کنترل انسان در برابر گناهان دارد (مکارم، ۱۳۷۴: ۵/ ۲۰۶). بدین رو، کسی که به روز قیامت اعتقادی نداشته باشد، بدون شک در رفتار و گفتار خود، چیزی به جز هوای نفس را معیار قرار نخواهد داد. این امر، در واقعه عهدشکنی کوفیان آشکار است.

۲- سران مشرکان در روز قیامت، هم تمامی بار گناه خود و هم بار گناه آن افرادی را که از راه حق گمراه کرده بودند، بر دوش می کشند (طوسی، بی تا: ۶/ ۳۷۳)؛ یعنی عذاب سران شرک که در برابر امام حسین(ع) عهدشکنی کرده و مردم رابه این امر واداشته اند، دوچندان خواهد بود.

۲- ۱-۶- شباهت کوفیان و یهویان

حضرت زینب(ع) در ادامه خطبه خویش، نفرین های خود را بیش از پیش می سازد و با اشاره به آیه (تبَّتْ یدا أَبی لَهَبٍ وَ تَب) (مسد/ ۱)، بریده بودن دست های کوفیان را از خداوند منّان خواستار می شود؛ همان دستانی که دعوتنامه ها را نوشتند و اظهار حمایت کردند؛ ولی در زمان مقتضی در همراهی حضرت اباعبدالله(ع) به حرکت در نیامدند.

پس از آن، حضرت زینب(ع) با اشاره به آیه (ضُرِبَتْ عَلَیهِمُ الذِّلَّهُ وَ الْمَسْکنَهُ وَ باءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّه…) (بقره/ ۶۱)، به کوفیان یادآور می شود که آنها با آن اعمال ننگین، خود را مستحق غضب خدا کرده اند. این آیه به درخواست قوم بنی اسرائیل از حضرت موسی(ع) اشاره دارد مبنی بر اینکه به جای بیابان نشینی و استفاده از یک نوع غذا، خداوند غذاهای متنوع و استفاده از مواهب شهرنشینی را نصیب آن قوم نماید، در حالی که این درخواست برخلاف خواست الهی بود؛ زیرا بیابان نشینی موجب کمال آنها می گشت و از سوی دیگر، آنها علاقه ای به جهاد با دشمنانی که در شهر بودند، نداشتند. آنها با این افزون خواهی و تنوع طلبی، در مقابل خواست خداوند نافرمانی کردند و با دو عمل خود که بی اعتنایی به آیات الهی و به شهادت رساندن پیامبران الهی (حضرت زکریا و حضرت یحیی(ع)) (بنگرید به: بحرانی، ۱۴۱۶: ۵/ ۱۴) بود، مُهر ذلت و نیازمندی بر پیشانی آنها نواخته شد و خود را مستحق غضب خدا نمودند (بانو امین، ۱۳۶۱، ۱/ ۳۴۷- ۳۴۸).

در این میان، شباهت عجیبی میان مردم کوفه و قوم بنی اسرائیل وجود دارد؛ زیرا کوفیان نیز مرتکب این دو گناه عظیم، البته با تفاوت در مصداق شدند. از سویی آیات الهی را در خصوص قیام برای خدا (سبأ/ ۴۶)، امر به معروف و نهی از منکر (آل عمران / ۱۰۴) و امید به امداد الهی(آل عمران/ ۷) نادیده انگاشتند و از سوی دیگر با حمایت نکردن از حجت خدا بر روی زمین، زمینه به شهادت رساندن ایشان را فراهم کردند؛ بنابراین آنها نیز مستحق غضب الهی و ذلت گردیدند.

۲-۱-۷- نفی ولایت ائمه، متزلزل کننده ارکان هستی

حضرت زینب(ع) در ادامه بر اساس آیه (لَقَدْ جِئْتُمْ شَیئاً إِدًّا * تَکادُ السَّمواتُ یتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا) (مریم / ۸۹- ۹۰) به میزان ناپسندی اعمال مردم کوفه اشاره می فرماید. آیه به سخن بت پرستان اشاره دارد که برای خداوند(نعوذ بالله) فرزندی قائل شده اند. حضرت زینب(ع) نیز اعمال ننگین کوفیان را- که دنیا را بتی برای خود قرار داده اند- همانند زشتی سخن کافران می داند و همان نتیجه ای را که قرآن برای سخن ناپسند کافران بیان می دارد، برای اعمال کوفیان متصور می شود. از آنجا که خداوند، بی نیاز از مختصات و احتیاجات عالم ماده است، عالم هستی که بنایش بر توحید است از آن نسبت ناروای کافران در وحشت و اضطراب فرو می رود؛ به همان نسبت نیز از اعمال کوفیان، لرزه بر ارکان هستی می افتد؛ زیرا نفی امامت نیز موجب می گردد تا توحید در جایگاه حقیقی خود قرار نگیرد؛ چنان که اهل بیت(ع) به این نکته اشاره کرده اند که شاهد مشهور آن، حدیث سلسله الذهب از امام رضا(ع) است (صدوق، ۱۳۷۸: ۲/ ۱۳۵).

آن حضرت در ادامه خطبه خود با بلاغت تمام و بیان جملاتی پر محتوا، پیاپی تازیانه های توبیخ را بر قلوب زنگار زده کوفیان فرود می آورد تا شاید غبار گناه و غفلت کنار رود و حقیقت امور آشکار گردد. بر اثر همین خطبه است که کوفه منقلب می گردد و صدای شیون و ناله بر گستره شهر طنین انداز می شود (قمی، ۱۳۸۶: ۳۵۴).

۲- ۲- بررسی خطبه حضرت زینب(ع) در شام

مجلسی که یزید به مناسبت توهم موفقیت بزرگ خود در شهر شام بر پا کرده بود، حکایت قابل تأمل تری دارد؛ زیرا همان طور که اشاره شد، در آن سرزمین، پس از سال ها فرمانروایی معاویه و برنامه های گوناگون وی در تخریب جایگاه و وجهه حضرت علی(ع)و خاندان گرامی ایشان، غرابت عجیبی بر فضا حاکم بود؛ از سوی دیگر حضور سران کشور(سردمداران بنی امیه) و نمایندگان ملل خارجی نیز بر اهمیت مجلس افزوده بود.

مجلس شام با گفتار و کردار ناپسندِ شخص یزید آغاز شد، آنجا که با اشعاری کفرآمیز، ندا برآورد: ای کاش اجداد مشرکم که در جنگ بدر به دست پیامبر و یارانش کشته ش