بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تجلی آیات قرآن در سیره عملی امام محمد باقر (علیه السلام) :

محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب(ع) ، امام پنجم(ع) از ائمه اثنا عشر(ع) و یکی از چهارده معصوم(ع) ، مکنّا به ابو جعفر و ملقب به باقر.

آن حضرت از سوی پدر نو امام حسین(ع) و از سوی مادر نو امام حسن(ع) است. مادرش فاطمه مکنّا به امّ عبد اللّه بانویی جلیل القدر بود. از این رو در مورد امام محمد باقر(ع) گفته اند او علویی بود که از دوی سوی علوی بود و فاطمی بود که از دو سوی فاطمی بود.[۱]

بنابر قول مشهور در روز جمعه اول ماه رجب سال ۵۷ هجری در شهر مدینه متولد شد[۲] و در هفتم ذیحجه سال ۱۱۴ هجری به شهادت رسید و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.[۳] چهار سال از حیات جدّ خود امام حسین(ع) و ۳۷ سال از زندگی پدرش خود امام سجاد(ع) را درک کرد، مدت عمرش ۵۷ سال و مدت امامتش ۱۹ یا ۲۰ سال بود. دوران زندگی اش با حکومت ده تن از خلفای اموی-از معاویه بن ابی سفیان تا هشام بن عبد الملک -و ایام امامتش با حکومت پنج تن از ایشان: ولید بن عبد الملک، سلیمان بن عبد الملک، عمر بن عبد العزیز، یزید بن عبد الملک و هشام بن عبد الملک مقارن بود.

دوران زندگی امام بیشتر در شهر مدینه و به نشر معارف دینی و ارشاد شیعیان و تربیت شاگردان گذشت. به روایت کلینی یک بار در دوران هشام بن عبد الملک، آن حضرت و فرزندش امام جعفر صادق (ع) از مدینه به شام احضار شدند.[۴] یک بار نیز به دعوت عمر بن عبد العزیز به منظور رایزنی برخی مسائل به شام رفت.[۵]

پایه فضل و بزرگواری آن حضرت به جایی رسیده بود که در میان اهل علم و کمال ضرب المثل بود و سرایندگان اشعار بسیاری در ستایش او می سرودند و آثار خود را به نام او مزیّن می داشتند از جمله قرطبی در ستایش آن حضرت می گوید:

یا باقر العلم لأهل التّقی

و خیر من لبیّ علی الاجبل

ای شکافنده علم برای پرهیزکاران و ای بهترین کسی که بر کوه های مکه لبیک گفتی.

علم و دانش

«یرفع اللّه الّذین آمنوا منکم و الّذین أوتوا العلم درجات» (المجادله، ۱۱/۵۸)؛ خداوند از شما آنان را که ایمان آوردند، بالا می برد و آنان که دانش یافته اند، پایه های بالاتر دارند.

«هل یستوی الّذین یعلمون و الّذین لا یعلمون» (الزمر، ۹/۳۹)؛ آیا دانایان و نادانان برابرند.

امام محمد باقر(ع) فرمود: «و ادفع عن نفسک حاضر الشّرّ بحاضر العلم… وقف عند غلبه الهوی باسترشاد العلم»[۶]؛ بدی و شر موجود را با علمی که داری از خود دور کن… و با راهنمایی علم، به هنگام غلب هوای نفس، پایداری بورز.

هم مؤلفان و راویان شیعه و سنی سبب ملقب شدن آن حضرت را به«باقر »دانش فراوان او دانسته اند و غالبا این نامگذاری را از پیامبر اکرم(ص)می دانند که جابر بن عبد الله انصاری از آن حضرت نقل کرده است. در این روایت از زبان پیامبر اکرم (ص)وجه این نامگذاری نقل شده است: «یبقر العلم بقرا»[۷]؛ علم را به کمال و تمام می شکافد. ابن بابویه نیز همین روایت جابر را با اندکی تفاوت با سند از جابر بن یزید جعفی آورده که جابر بن یزید این توضیح را افزوده بوده است: «لأنّه بقر العلم، أی شقّه شقّا»[۸]، زیرا او علم را شکافت. ابن عماد آن حضرت از فقهای مدینه برشمرده که به سبب دانش فراوان و شناختن ریشه و درون آن، او را باقر خوانده اند.[۹]

زمان امام محمد باقر(ع) یعنی دهه های آخر قرن اول و دهه های اول و دوم قرن دوم هجری، زمان ظهور فقهای بزرگ مخصوصا در مدینه بود. در این دوران، مسلمانان که از فتوحات خارجی و جنگ های داخلی تا حدودی فراغت یافته بودند، از اطراف و اکناف سرزمین های اسلامی برای فراگرفتن احکام الهی و فقه اسلامی به مدینه که شهر رسول الله(ص)و اصحاب و تابعان ایشان بود، روی می نهادند، فقها و محدثان بزرگی از جمله سعید بن مسیّب-م. ۹۴ ق-، عروه بن زبیر -م. ۹۴ ق-، خارجه بن زید بن ثابت-م. ۹۹ ق-، ربیعه الرأی-م. ۱۳۶ ق-در این شهر جمع بودند. به خصوص که منع کتابت حدیث در زمان عمر بن عبد العزیز لغو شده بود. در این دوران شکوفایی فقه و حدیث بود که دانش و معرفت امام محمد باقر(ع) و نیز فرزند او امام جعفر صادق(ع) بر همگان آشکار شد و اصول و مبانی کلام و فقه و سایر معارف دینی شیعه که این دو امام بیش از همه مبیّن آن بودند، تدوین و توسط راویان و شاگردان ایشان به عالم پراکنده شد. بسیاری از مجتهدان و مؤسسان مذاهب فقهی دیگر از این دو امام فیض برده اند. به همین جهت رایج شدن لقب باقر برای امام پنجم(ع) که لقبی کاملا علمی است، بسیار پرمعنی است. نسایی از محدثان بزرگ اهل سنت آن حضرت را از فقهای بزرگ تابعین در مدینه شمرده است.[۱۰] و به گفته او همه حافظان حدیث در استناد و احتجاج به قول آن حضرت اتفاق دارند. ذهبی او را جامع مقام علم و عمل و بزرگی و شایسته مقام خلافت دانسته است.[۱۱]

شیخ مفید دربار جایگاه علمی آن حضرت می نویسد: بازماندگان صحابه و بزرگان تابعان و رؤسای فقهای مسلمانان از آن حضرت در مسایل دینی روایت کرده اند. به نوشته او: امام(ع) اخبار پیشینیان و پیامبران را روایت می کرد. مردم از او در باب مغازی و سیرت و سنت رسول الله (ص) حدیث می آموختند و در مناسک حج، که از پیامبر نقل می کرد، بر او اعتماد داشتند و از ایشان تفسیر قرآن برمی نوشتند.[۱۲]

عبد اللّه بن عطاء مکّی می گوید: دانشمندان را در هیچ مجلسی کوچکتر از آن ندیده ام که در محضر ابو جعفر دیده ام. من حکم بن عتیبه از فقهای بزرگ کوفه را در پیشگاه او به سان شاگردی نزد استاد دیدم.[۱۳]

جابر بن یید جعفی وقتی از امام محمد باقر(ع) حدیثی را روایت می کرد، می گفت: و حدیث کرد مرا، وصی اوصیا و میراث دار دانش پیامبران، محمد پسر علی بن حسین بن علی که درود خدا بر آنان بود.[۱۴] ابو نعیم، ذهبی و ابن شهر آشوب؛ شماری از محدثان و فقها را به عنوان راویان امام محمد باقر(ع) نام برده اند. در کتاب های رجالی شیعه، نام های راویان امام باقر(ع) ثبت شده و از جمله شیخ طوسی آنها را بر اساس حروف تهجّی ذکر کرده که بالغ بر ۴۶۶ تن می شود.[۱۵] البته با تتبّع در اسانید روایت ممکن است بر شماری بیش از این دست یافت.

آنچه از امام محمد باقر(ع) رایت شده در هم زمینه های علوم اسلامی است؛ اعم از تفسیر و علوم قرآنی، فقه، کلام، اخلاق، تاریخ، سیره و مسائل نظام آفرینش که گاهی برخی از شاگردان آن حضرت آنها را به صورت کتاب مستقلی تدوین کرده اند.

امام محمد باقر (ع) به عنوان عالمی که دانش خود را از طریق پدرانش پیامبر اکرم(ص) دریافته و حلقه های درسی بزرگی را در مدینه تشکیل می داد؛ چهار هدف عمده را پی می گرفت:

۱- عرضه دیدگاه های اسلامی در همه زمینه ها، به خصوص دربار پرسش هایی که دانشمندان سایر ادیان مطرح می کردند. بنا به نقل شیخ مفید، امام(ع) با هریک از پیروان عقاید گوناگون که بر او وارد می شدند؛ مناظره می فرمودند و مردم مسائل بسیاری را در علم کلام از او فرامی گرفتند.[۱۶]

۲- روشنگری نسبت به اشتباهات و انحرافات فقهی و کلامی و تفسیری و تاریخی و اخلاقی که یا وابستگان حکومت اموی آن را پدید آورده بودند و یا از عدم اتصال به سنت نبوی ناشی می شد.

۳- گشایش ابوابی از معرفت دینی که حاکمان آن روز جامعه اسلامی از طرح آنها جلوگیری کرده بودند و آگاهی مردم از آنها سلط نظام حاکم سیاسی را متزلزل می کرد.

۴- گزینش و پرورش گروهی از دانشمندان اسلامی بر مبنای دیدگاه های امام محمد باقر(ع) و گسیل کردن آنان به شهرهای بزرگ اسلامی به منظور ارائه درست نظریات آن حضرت و در نتیجه خنثی کردن تبلیغات درازمدت امویات در معرفی اهل بیت پیامبر(ص) و نیز نفی گرایش های غلوآمیز برخی از پیروان اهل بیت، برخورد صریح و قاطع با غالبان و اظهار بیزاری از سران آنان.

امام محمد باقر(ع) برای دستیابی به این هدف ها و نیز اجرای مقاصد دیگری که بر خود فرض می دید، گذشته از برپایی حلقه های متعدد درس عمومی و خصوصی به مناظره با دانشمندان برجسته شهرهای اسلامی و پیشوایان فکری فرق مهم آن روزگار و عالمان سایر ادیان و برخی مدعیان راهبری معنوی مردم عنایت خاصی داشت هم چنین از مراسم حج برای گفتگو با مسلمانان مناطق مختلف اسلامی بهره فراوان می گرفت.[۱۷]

بنا به نقل شیخ مفید، سالی هشام بن عبد الملک به حج رفت و در حالی که به غلامش سالم تکیه داده بود وارد مسجد الحرام شد. امام را دید که در مسجد نشسته به غلامش گفت: این همان مردی است که عراقی ها واله علم و دانش اویند. غلام گفت: آری!

هشام گفت نزد او برو و از او بپرس فردای قیامت که مردم در صحن پرسش قرار گرفته اند و هنوز به حسابشان رسیدگی نشده و به سزای اعمال خود نرسیده اند چه می خورند و چه می آشامند؟حضرت پاسخ داد آنان در زمینی که چون گرده نان پاکیزه ای است محشور می شوند و در روی آن نهرهایی جاری است تا از حساب خود فارغ نشده اند به قدر مایحتاج می خورند و می آشامند.

هشام دوباره به غلام گفت از او بپرس آن روز با آن همه گرفتاری که از همه طرف آنان را گرفتار و احاطه کرده چگونه به یاد خوردن و آشامیدن می افتند؟امام فرمود: جهنمی ها با آنکه در میان شعله های آتش می سوزند، خوردن و آشامیدن را فراموش نمی کنند و درخواست آب و رزقی که خداوند ارزانی فرموده می نمایند و این آیه را از سوره اعراف دلیل آورده که خداوند از گفته جهنمی ها نقل می کند. مردم جهنم از بهشتی ها درخواست می نمایند: «أفیضوا علینا من الماء أو ممّا رزقکم اللّه» (الاعراف، ۵۰/۷)؛ شربت آبی یا چیز دیگر از آنچه خدا به شما ارزانی داشته به ما کرم کنید. هشام مغلوب شد و دیگر سخنی نگفت.[۱۸]

امام محمد باقر (ع) درباره دانشمندی که مردم از او سود می برند، می فرمود: «عالم ینتفع بعلمه افضل من سبعین الف عابد »[۱۹]؛ این دانشمند بهتر از هفتاد هزار عابد است.

صبر

«و جزاهم بما صبروا و جنّه و حریرا» (الانسان، ۱۲/۷۶)؛ و پاداش آن صبر کامل بر ایشان باغ بهشت و لباس حریر بهشتی لطف فرمود.

«و لنجزینّ الّذین صبروا أجرهم بأحسن… » (النحل، ۹۶/۱۶)؛ البته اجری که به صابران بدهیم بهتر از عملی است که آنان به جا آورده اند.

«و تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصّبر» (العصر، ۳/۱۰۳)؛ و به درستی و راستی در دین یکدیگر را سفارش کردند.

با مراجعه به متون اسلامی می توان بحث صبر را از سه زاویه مطرح نمود: صبر بر طاعت، صبر بر معصیت و صبر بر مصیبت. بدون تردید صبر در هر سه حوزه با مرارت و رنج همراه است اما نتایجی دارد که بسیار شیرین و لذت بخش است. صبر در هر سه حوزه عبادت محسوب می شود و استعانت به صبر مقدمه طاعت و یا ترک معصیت است.

امام محمد باقر(ع) در برابر مصائب تسلیم بود و همواره می ترسید که مبادا نعمت های خداوند را ناسپاسی کرده باشد. زمانی یکی از افراد خانواده او-فرزندش-بیمار شد. امام(ع) بسیار ناراحت و افسرده و بی قرار شد. اصحاب گفتند اگر پیشامدی رخ دهد، با وضع بدی روبه رو خواهیم شد. چیزی نگذشت که صدای ناله و فریاد از خانه بلند شد و فرزند امام(ع) درگذشت. امام(ع) که از بیماری او بسیار ناراحت بود، بعد از مرگ هرگز اظهار عجز نکرد و فرمود: «آنچه را دوست می داریم از خداوند می خواهیم، اما وقتی آنچه برای ما ناگوار است. روی دهد، نسبت به آنچه خدا برای ما پسندیده است، مخالفت نمی کنیم».

ایشان هم چنین فرمود: «هرکس فرزند یا فرزندانی از او فوت شود و وی داغ مصیبت آنان را به حساب خداوند و خواست او بگذارد و صبر و بردباری پیشه کند، آن فرزندان به خواست خداوند بین او و آتش دوزخ حجاب خواهند شد».[۲۰] و فرمود: «آنکه در مصیبت صبر کند و کلم استرجاع را بر زبان آورد و خداوند را در مصیبت بستاید و به کار الهی راضی و دلخوش بوده، اجر و پاداش او به خداوند حتمی است. اما اگر کسی این گونه عمل نکند قضای الهی بر او جاری خواهد شد و او نکوهیده است و خداوند اجر و پاداش او را تباه خواهد ساخت».[۲۱]

یکی از والاترین نمودهای صبر، در شهادت در راه خداوند جلوه می یابد. انسانی که اموال و انفس را امانت می خواند، آرامش و رضایتش در گرو رضای الهی خواهد بود و آنگاه که دینش را در خطر ببیند به راحتی قادر است از تمامی لذات دنیوی و دلبستگی های آن دل کنده در میدان جنگ و جهاد با دشمنان حق، با تمام وجود پذیرای شهادت باشد. کسی که با این نگرش در مصائب از خود صبر نشان می دهد، به همین مقام و مرتبه دست یافته است. شاید رمز این مطلب که اجر صبر و شهادت در راه خدا را یکی دانسته اند، در این حقیقت نهفته باشد. امام محمد باقر(ع) می فرمایند: «من بلی من شیعتنا ببلاء فصبر کتب الله عز و جل له مثل اجر الف شهید»[۲۲]؛ یعنی: هریک از شیعیان ما که به بلایی گرفتار شود ولی شکیبایی و استفامت ورزد، خداوند متعال پاداش هزار شهید در نامه عمل او نویسد. مراد حدیث این است: کسی که در کوران حوادث و سختی های کمرشکن روزگار، اعتقادات صحیحش را از دست ندهد و به خدا و دین و آیین الهی معترض نشود، و به نحو احسن ایمان و دینش را حفظ نماید، اگر چنین باشد پاداش هزار شهید هم برای او زیاد نخواهد بود.

صبر در مصائب صبری جمیل است به طوری که زیبنده مؤمنین و از گنج های ایمان معرفی می شود. و برای آن به منزل سری است برای بدن. به عبارت دیگر حقیقت ایمان در پرتو صبر است که تجلی می یابد و باارزش می شود و مؤمن باید بر اهمیت این مطلب وقوف کامل یابد. امام محمد باقر(ع) می فرمایند: «اربع من کنوز البرّ: کتمان الحاجه و کتمان الصّدقه و کتمان الوجع و کتمان المصیبه»[۲۳]؛ چهار چیزند که گنج نیکویی محسوب می شوند: نهان داشتن حاجت، نهان داشتن صدقه، نهان داشتن درد و نهان داشتن مصیبت.

صبر در مصائب و سختی ها چنان مهم است که آن را نشانه ایمان خوانده اند و بهترین بندگان را شکیباترین آنان دانسته اند و اصولا کمال ایمان و حقیقت آن را در صبر دیده اند.

امام محمد باقر(ع) می فرمایند: «الکمال کل الکمال: التّفقّه فی الدّین و الصبر علی النائبه و تقدیر المعیشه»[۲۴]؛ کمال، و تمامی کمال، تفقه و بصیرت پیدا کردن در دین، و صبر کردن در مصیبت، و اندازه داری مخارج زندگی است.

هم چنین امام محمد باقر(ع) یکی از مصادیق صبر را صبر بر فقر و مصائب دنیا می شمردند.[۲۵]

زهد

«لکیلا تأسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم» (الحدید، ۲۳/۵۷)؛ تا بر آنچه از دست شما رفته اند اندوهگین نشوید و به سبب آنچه به شما داده است، شادمان نگردید.

امام باقر (ع) را از زاهدان بزرگ عالم اسلام خوانده اند. ابو نعیم اصفهانی با عبارت: «الحاضر الذاکر، الخاشع الصابر»از ایشان یاد کرده است.[۲۶] عطار نیشابوری کتاب تذکره الاولیاء خود را با یاد این امام بزرگوار خاتمه داده و به پیروی از هجویری از آن حضرت با عناوین حجت اهل معاملت، برهان ارباب مشاهدت، امام اولاد نبی، گزیده نسل علی و صحاب باطن و ظاهر، تعبیر کرده است.[۲۷]

امام(ع) علاوه بر زهد عملی، بیاناتی در تفسیر الفاظی چون عبادت، محبت، غنا، تقوا، توکل و دنیا دارد که راهگشای کسانی بوده که دین را از وجه معنوی و عرفانی می نگریستند. به گفته ابن حجر هیتمی،[۲۸] امام محمد باقر(ع) در ترسیم مقامات عارفان و بیان حقایق عرفانی سخنانی دارد که زبان از وصف آن عاجز است.

روزی حضرت به جابر فرمود که: «شب را اندوهناک به صبح رساندم». جابر علت را پرسید؟امام فرمود: