فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 114 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیاست های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت :

مقدمه

بعد از رحلت پیامبر (ص)، اختلاف بر سر جانشینی ایشان در سقیفه بنی ساعده منجر به تقسیم مسلمانان به دو فرقه اهل سنت و تشیع شد. گرچه در دوران خلفا به دلیل هوشیاری امام علی (ع)، اختلاف چندانی میان این دو فرقه رخ نداد، اما بعد از شهادت ایشان به دلیل سیاست های اتخاذی از سوی حکام ستمگر بنی امیه علیه شیعیان کم کم دامنه اختلاف میان این دو گروه بیشتر گشت.

سیاست های نامتعادل، ستمگرانه و تبعیض آمیز امویان نسبت به شیعیان و گروه های غیر عرب و نیز عوامل دیگر سبب شد تا عباسیان با ایجاد تشکیلات منظم و سازمان یافته و تبلیغ دعوت به رهبری شخصی شایسته از خاندان نبوت و مخالفت با امویان در نیمه نخست قرن دوم هجری به قدرت رسیدند. عباسیان بیش از پنج قرن (۱۳۲-۶۵۶ ق) با قدرت و ضعف بر سریر خلافت تکیه زدند. آنان غیر از اعراب، مردمان دیگر نژادها از جمله ایرانیان و ترکان را در اداره امور کشور سهیم کردند. ابتدا ایرانیان که در به قدرت رساندن عباسیان نقش اصلی را بر عهده داشتند، نزدیک به یک سده نقش اساسی را در اداره امور سرزمین های پهناور جهان اسلام ایفا کردند. پس از حضور و نفوذ ترکان در دستگاه خلافت عباسی و به حاشیه رانده شدن ایرانیان، جایگاه خلافت نیز به شدت تضعیف شد و سپاهیان ترک، خلفا را زیر نفوذ خویش درآوردند و به عزل و نصب آنان پرداختند. سلسله شیعی مذهب آل بویه پس از تصرف شمال، مرکز و جنوب ایران بر پایتخت خلافت عباسی تسلط یافت (۳۳۴ ق). اینان که اعتقادی به خلفای بغداد نداشتند، با سیطره کامل بر امور، زمین تضعیف بیش از پیش دستگاه خلافت را فراهم کردند. تسلط آل بویه بر بغداد تا سال ۴۴۷ ق. به طول انجامید.

با روی کار آمدن آل بویه، سیاست های اتخاذی سران ایشان شرایط بهتری برای شیعیان در مقایسه با دوره های قبل به وجود آورد. با اینکه در تاریخ تعداد نزاع و درگیریهای ثبت شده میان شیعه و اهل سنت در این دوران نیز قابل توجه است؛ اما این اختلاف به اندازه دوره قبل از ایشان نبود. آل بویه هر چند بر طبق شواهد تاریخی معتبر بر مذهب شیعه بودند؛ اما سیاست های مذهبی این خاندان تا حد زیادی اختلافات را کاهش داده بود. بنابراین اگر از برخی اقدامات، نظیر لعن های آشکار علیه مقدسات اهل سنت که به دستور معزالدوله به سال ۳۵۱ ق در مساجد نوشته شد (ابن جوزی، ۱۳۵۸ ق: ۱۴۰/۱۴؛ ابن کثیر، ۱۴۰۸: ۳۲۷/۵)، چشم پوشی کنیم، اغلب پادشاهان بویهی و حتی معزالدوله نیز درصدد ایجاد آشتی میان مذاهب شیعه و اهل سنت بودند.

البته لازم به ذکر است که حذف اصل رقابت و اختلاف و تنوع فکری از جامعه نه مطلوب و مد نظر آنان و نه اساسا امری ممکن بود. وظیفه رهبران دینی اقتضا داشت که بسترها و راه کارهای مناسب و لازم برای داشتن جامعه ای سالم، هم دل و همراه، هر چند با اجتهادات و معتقدات فقهی و کلامی مختلف فراهم آید.

این پژوهش بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که: با توجه به عملکرد و ماهیت حکومت آل بویه، سیاست های امرای این خاندان در جهت ایجاد وحدت میان شیعه و اهل سنت چه بوده است؟

ضرورت موضوع

بیشتر کتاب ها و مقاله ها بحث درگیری و نزاع و اختلاف میان شیعه و اهل سنت در عصر آل بویه را پررنگ نشان داده اند. منابع به عمد و یا شاید به جهت جزئی بودن همگرایی و وحدت میان شیعه و اهل سنت در این عصر و نقش آل بویه در ایجاد این اتحاد و کاستن از اختلافات با سیاست های زیرکانه و ملوکانه ای که تاریخ شیعه و اهل سنت به آن اذعان دارد غفلت نموده اند. از این رو این تحقیق ضروری به نظر میرسد که این بخش از تاریخ آل بویه را که بی شک یکی از درخشان ترین دوره های تمدن اسلامی محسوب میشود مورد مداقه قرار دهد تا رمز و راز حکومت آل بویه و دوام آن با وجود جمعیت زیاد سنیان در کنار اقلیت شیعیان و همچنین گرایش به شیعیان را که مدت نسبتا مدیدی هم بوده است را معرفی کند.

پیشینه تحقیق

پروین ترکمنی آذر در مقاله «آل بویه، عباسیان و تشیع»، به مقوله سیاست آل بویه در جهت حفظ ۲۳ خلافت عباسی برای تحکیم قدرت پرداخته است. همچنین عباس پناهی در مقاله «روابط مذهبی آل بویه با خلافت عباسی»، از تسامح مذهبی آل بویه نسبت به اهل سنت اندکی بحث نموده است.

مقاله های مشابه نیز در این زمینه موجود است اما هیچکدام به صورت مستقل و جدی به مبحث نقش آل بویه در تحکیم وحدت میان شیعه و اهل سنت نپرداخته است. این مقاله بر آن است که با واکاوی متون تاریخی مربوط به عصر آل بویه و نظریات مؤرخان، نقش آل بویه را به عنوان یک حکومت شیعی در همگرایی با اهل سنت بیشتر مورد بررسی قرار دهد و این که آل بویه با اتخاذ چنین تدابیری توانسته بودند از فروپاشی انسجام حداکثری، علی رغم جامعه اهل سنت غالب آن روز جلوگیری به عمل آورند.

مذهب آل بویه

علی رغم اینکه برخی اصرار دارند که در باره عقاید مذهبی آل بویه نمیتوان به روشنی اظهار نظر نمود (سجادی، ۱۳۶۸: ۶۴۰ /۱) و اینکه مؤرخان میگویند در قرن چهارم هجری مردم نواحی دیلم، شیعه و بیشتر مردم ناحیه گیل، سنی مذهب بوده اند (مقدسی، ۱۳۶۱: ۳۶۷)، اما به استناد برخی منابع به نظر میرسد بویهیان شیعه مذهب بوده اند (طوسی، ۱۳۴۷: ۱؛ امین، ۱۴۱۸: ۶۶/۱؛ مدرس تبریزی، ۱۳۶۹: ۳۶۰/۲).

از نظر جغرافیایی خاستگاه آل بویه، طبرستان دیلم بوده است. مردم این ناحیه به وسیل علویانی چون حسن بن زید و محمد بن زید با اسلام آشنا شدند. بنابراین گرایش آنان به تشیع امری کاملا طبیعی است. گذشته از نام های حکومتگران آل بویه که تشیع آنان را نشان میدهد (جعفریان، ۱۳۷۵: ۳۶۲)

شواهد بسیار چون احیای شعائر شیعه (ابن جوزی، ۱۳۵۸ ق: ۱۵۰/۱۴)، داشتن وزرای شیعه (ثعالبی، ۱۳۷۵ ق: ۱۵۹/۱) و رابطه آنان با خاندان و علمای شیعه (شوشتری، ۱۳۷۷: ۴۵۶/۱) این مسئله را تأیید میکند.

یکی از بحث های مهم درباره تشیع آل بویه، نوع گرایش شیعی آنان است. اینکه آل بویه زیدی مذهب بوده اند یا امامی مذهب. زیدی مذهب بودن آل بویه با توجه به خاستگاه آنان که ابتدا مردم آنجا با علویان زیدی مذهب آشنا شده و اسلام را از حوزه اندیشه ای آنان گرفته بودند، کاملا طبیعی است. از آنجا که آل بویه در بیعت با ناصر کبیر، معروف به اطروش و پس از آن حسن بن قاسم معروف به داعی بوده اند، به نظر میرسد این بحث تا حدودی به روشن شدن گرایش مذهبی آن دو ارتباط دارد؛

اگرچه درباره زیدی بودن داعی اختلافی به چشم نمیخورد، اما در مورد اطروش چنین نیست. ابن زهره در تأیید زیدی بودن ناصر کبیر گوید: احمد فرزند ناصر کبیر که امامی مذهب بوده، پدرش را به جهت داشتن مذهب زیدی در اشعارش مورد نکوهش قرار داده است. با این حال نجاشی بر امامی بودن اطروش تصریح کرده است (نجاشی، ۱۴۰۷: ۵۷). نظر علامه حلی (علامه حلی، ۱۳۸۱ ق: ۲۱۵) و شیخ آقا بزرگ تهرانی (آقا بزرگ طهرانی، ۱۴۰۳: ۳۰۸/۲) نیز با نظر نجاشی موافقت کامل دارد. با این حال زیدی بودن ناصر کبیر با توجه به گسترش این مذهب در طبرستان و به خصوص نکوهش پسرش احمد که خود امامی مذهب بوده، همچنان به قوت خود باقی است و در مرحله نخست زیدی بودن آل بویه را تأیید میکند (برای نمونه نک : ابن اثیر، ۱۳۷۱: ۳۱۵/۱۰). عده ای از علما بر امامی بودن آل بویه تصریح کرده اند؛ از جمله عبدالجلیل رازی (عبدالجلیل رازی، ۱۳۵۸: ۴۵)، ابن جوزی (ابن جوزی، ۱۳۵۸ ق: ۱۵۷ /۱۵)، ابن کثیر (ابن کثیر، ۱۴۰۸: ۳۲۸/۱۱) و ابن تغری بردی (ابن تغری بردی، بی تا: ۳۰۷/۲). از محققان معاصر عده ای مانند اشپولر به امامی بودن آل بویه تصریح کرده اند.

اشپولر میگوید: آل بویه از ابتدای امر، شیعه دوازده امامی بوده اند و تا آخر نیز به عقیده خود وفادار ماندند (اشپولر، ۱۳۶۹: ۳۶۳/۱). نظری دیگر این که آل بویه با توجه به سابق مذهب زیدیه در طبرستان، ابتدا مذهب زیدی داشتند، ولی بعدا به مذهب امامی گرایش پیدا کرده اند (شیبی، ۱۳۷۴: ۴۱؛ نیز نک: گروهی از نویسندگان، ۱۳۹۰: ۵۶-۷۰).

تساهل و تسامح آل بویه

در ابتدا این سؤال مطرح است که آیا آل بویه در دوران حکومت خود به خصوص در اوایل تصدی قدرت و نیز در دوره عضدالدوله بر آن بودند تا جریان های اعتقادی مخالف با شیعه را سرکوب کنند و از اختلافات مذهبی به سود خود بهره گیرند؟ شواهد تاریخی نشان میدهد آل بویه چنین نبوده اند و ۲۵ در این خصوص تسامح و تساهل داشته اند (مختار العبادی، بی تا: ۶۶۱-۶۶۷). مؤرخان رفتار آنان را با مذاهب اهل تسنن مورد تأیید و تحسین قرار داده اند. به گفته لینپول، فرمانروایان بویهی با دیدی احترام آمیز به عقاید دیگران مینگریستند و با سعه صدر و غیرمستبدانه رفتار میکردند و از سماحت نظر و انعطاف پذیری بیشتری برخوردار بودند (لین پول، ۱۳۱۳: ۶۲۱).

نکته دیگر اینکه آیا تساهل و تسامحی که در دولت آل بویه بوده است، مدیون تفکرات شیعی آن هاست یا مناسبات سیاسی آن ها به دلیل ادامه حکومت خویش، آنان را به چنین امری واداشته است؟

به عقیده پاره ای از اهل سنت، خاصه اهل حدیث و حنبلیان و کسانی مانند محمد عبدالرحمن، هر فتنه ای که در تاریخ اسلام ظاهر شده، موجد آن یکی از شیعیان بوده است (محمد عبدالرحمن، ۲۰۰۷: ۱۵)؛ ولی آیا واقعا چنین بوده است؟ یا شیعه در مقابل این حوادث موضعی تدافعی داشته است؟ به نظر میرسد هم چنان که تسامح و تعصب با یکدیگر ناسازگارند، تسامح و عقلانیت فردی می تواند با هم جمع شود و آن چنان آرامش و طمأنینه ای به دارنده آن می دهد که می تواند سخت ترین حملات را تحمل کند و با عقلانیت آن را پاسخ دهد. برآشفتن در جایی است که عقلانیت کاربردی ندارد. به هر حال، تسامح و تساهل حکومت آل بویه را به رویکرد شیعی این خاندان نسبت می دهند. چنان که کرمر گفته است تشیع بیش از تسنن نشان داده است که در برابر جریان های فکری تاب تحمل دارد (کرمر، ۱۳۷۵: ۷۴). در واقع بسیاری، این تسامح شیعی را نهفته در ذات اسلام می دانند؛ زیرا وقتی قرآن با فریادی رسا اظهار می دارد: «فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه» (زمر: ۱۸)، شعار قرآنی دیگر نیز معنا پیدا میکند: «ان الدین عند الله الاسلام» (آل عمران: ۱۹).

این مسئله حکایت از اعتماد به نفس و سخن گفتن از موضع قدرت دارد؛ زیرا این اطمینان از فکر و عقیده ای است که می تواند به همه مذاهب دیگر، از جمله یهود، نصاری و مجوس اجازه عرض اندام دهد و به آن ها بگوید شما آزادانه می توانید به دین خود باشید، اما فتنه نکنید؛ به عبارت روشن تر، روح اسلام شیعی، حکایت از پذیرش حق و تبعیت از حقانیت دارد و به اعتقاد شیعه، مرام آنان حمایت از منطق، گفتگو، پیروی از خرد و عقلانیت است و نیازی به خشونت ندارد؛ برعکس مخالفان آن ها چون موضع حقانیت را نمیپذیرند، به خشونت متوسل می شوند.

در عهد آل بویه، حنابله نسبت به تشیع واکنش شدید داشتند. «وعاظ حنبلی مردم را به توبه و پیمودن راه پاک و بیآلایش اجداد پرهیزگارشان دعوت میکردند. حملات آن ها به شیعیان سرچشمه اصلی ناآرامی در شهر بغداد بود و سرانجام با تلقین حنابله، مذهب اهل سنت به حاکمیت بازگشت و به میان پرده تشیع پایان داده شد» (ابن کثیر، ۱۴۰۸: ۶۷۴/۷). اهل سنت و پیروان آن که با آمدن آل بویه به شدت ناراحت بودند، درصدد بازگشت به دوران سیطره کامل اهل تسنن برآمدند؛ برای مثال ابن نقیب از علمای تسنن وقتی خبر مرگ شیخ مفید به او می رسد، آنچنان خوشحال می شود که سجده شکر به جا می آورد و اظهار می دارد: از این پس هر وقت مرگ وی فرارسد، او را باکی نیست (همان).

وحدت و زندگی مسالمت آمیز عموم مردم (اعم از ادیان و مذاهب مختلف) سیاست مذهبی مبنی بر تساهل، نه تنها شامل مذاهب اسلامی میشد، بلکه اقلیت های دینی غیر مسلمانان نیز در میان عموم از شأن و منزلتی برخوردار بودند. غیر مسلمانان در انجام مراسم مذهبیشان آزاد بودند و مسیحیان در بیمارستان ها و نیز مدارس فلسفی، علوم، ریاضیات و نجوم بدون آنکه مجبور باشند تقیه کنند، به کار مشغول بودند و نیز در ساختار اداری حکومت مشغول فعالیت بودند مثل نصر بن هارون وزیر مسیحی کاتب ریاضیدان در دربار عضدالدوله بوده است. مسیحیان در چندین محله بغداد متمرکز بودند که کلیساها و صومعه های آنان برقرار بود. آن ها عهده دار مکتب فکری یونانی بودند و به کار ترجمه و طبابت اشتغال داشتند. علاوه بر یهودیان و مسیحیان، صائبین نیز از احترام برخوردار بودند (زرین کوب، ۱۳۸۲: ۳۵).

باور مسلمانان به زندگی مسالمت آمیز و وحدت از اندیشه های ناب اسلامی سر چشمه گرفته است.

چون همزیستی مسالمت آمیز یا همزیستی مذهبی، فکر اصیل اسلامی است که آیات متعددی از قرآن کریم به صورت های گوناگون با تأکید و صراحت کامل بدان سفارش کرده است. از نظر قرآن کریم جنگ مذهبی و ستیز به سبب اختلاف عقیده به صورتی که پاره ای از مذاهب دیگر نشان میدهد (مانند جنگ های صلیبی مسیحیت) معنا ندارد. کینه توزی و دشمنی با پیروان ادیان دیگر در این دوره ممنوع بوده است. قرآن کریم نیز برای تأمین همزیستی مسالمت آمیز راه های گوناگونی را سفارش کرده است و با توجه به برخی از آیات قرآن این امر مسلم است که پذیرش اعتقادات دینی به اجبار نیست و در این خصوص حتما باید رضایت و اختیار وجود داشته باشد چرا که در غیر این صورت ۲۷ ایمان، قلبی نخواهد بود. در این زمینه میتوان به آیه ۲۵۶ سوره بقره اشاره کرد که میفرماید در دین اکراه روا نیست چرا که راه رشد و تعالی از راه ظلمت و گمراهی مشخص گردیده است. همچنین در آیات ۹۹ سوره یونس، ۲۹ سوره کهف و ۱۰۷ سوره انعام به خوبی نشان داده شده که شیوه دعوت اسلام شیوه ای کاملا عقلانی و به دور از هرگونه تحمیل گری و اجبار و کاملا مسالمت آمیز است و روش های سختگیرانه تبلیغ در اسلام جایی ندارد.

با عنایت به شیوه تبلیغی اسلام، خصومت های مذهبی از میان رخت بربست. حتی دولت آل بویه مانع وعظ و خطابه واعظانی میشد که سخنانشان منجر به اختلاف میگردید و حتی علویان صاحب نفوذ که اختلافات مذهبی را تشدید میکردند، به فارس تبعید شدند. عضدالدوله برای آشتی مذهبی در کشور کوشش هایی انجام داد از جمله برای یکی کردن خاندان هاشمی و آل بویه از راه مزاوجت توجه نشان داد (کرمر، ۱۳۷۵: ۸۱). همین طور ابوبکر باقلانی متکلم سنی و اشعری مذهب را برای تعلیم پسرش به شیراز دعوت کرد. هم چنین برخی گزارش ها حاکی از این است که از طرف عضدالدوله برای جلب توجه اهل سنت، بعضی از اعمال و عقاید اهل سنت به شیعه تحمیل میشد و به همین لحاظ، شیعیان قم و کوفه را تهدید کرد اگر «صلاه التراویح» که بدعت است (حر عاملی، ۱۴۱۶: ۱۹۱ /۵) و اهل سنت در شب های ماه رمضان میخوانند را به جا نیاورند با آنان چون کفار رفتار خواهد شد.

از گفته های ابن جوزی این گونه برداشت میشود زمانی که معزالدوله وارد بغداد شد سه تن از قاریان قرآن را که در آن زمان از لحاظ حسن قرائت بینظیر بودند، به نام های: ابوالحسن بن الرفاء، ابوعبدالله بن الدجاجی و ابوعبدالله بن البهلول معین نمود تا برای اهل سنت به نوبت نماز تراویح بخوانند (ابن جوزی، ۱۳۵۸ ق: ۲۲۸/۷) در حالی که نماز تراویح از آداب اهل سنت و در شب های ماه مبارک رمضان و احیانا شب های دیگر است.

به طور کلی با توجه به مناسبات حسنه اهل سنت و شیعیان، در نزاع ها و زدوخوردهایی که در روزهای عاشورا و عید غدیر و یا مواقع دیگر میان اهل سنت و شیعه رخ میداد، حکومت مداخله ای نداشت و خود را بیطرف نشان میداد و پیوسته برای برطرف شدن اختلافات کوشش میکرد. با همت خود مردم، دشمنیها از میان رفت و دو فرقه به اتفاق یکدیگر در زیارتگاه ها و مساجد حاضر می شدند.

از جمله در سال ۴۴۲ ق. در اول ماه ذیحجه مردم در نظرگرفتند به زیارت قبر امام حسین علیه السلام در کربلا و مرقد امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف بروند. مردم محله نهرالدجاج در بغداد و محله کرخ، با پرچم های رنگارنگ بیرون آمدند. اهل سنت و شیعه در کنار یکدیگر به طرف مسجد جامع حرکت کردند. در آنجا اهالی محله باب الشام و کوچه دارالرقیق با پرچم های خود به ایشان رسیدند. آنگاه همه با هم در حالی که علم ها در جلو ایشان حرکت داده میشد، برگشتند. عبور همه از محله کرخ بود، مردم آن ناحیه در جلو ایشان، پول نثار کردند. اهل سنت و ترکان با هم به زیارت رفتند و چنین کاری تا آن زمان سابقه نداشت. این چنین شیعه و اهل سنت با هم آشتی و توافق کرده بودند. در نتیجه این توافق، شیعه در حرم کاظمین در اذان «حی علی خیرالعمل» و مؤذنان اهل تسنن در مسجد عتیق و مسجد بزازان (در اذان صبح) جمله «الصلاه خیر من النوم» گفتند. هر دو فرقه با یکدیگر آمیزش و رفت و آمد کردند و به اتفاق به زیارت قبر امام حسین و حضرت علی علیهما السلام رفتند (ابن جوزی، ۱۳۵۸ ق: ۱۴۵/۸-۱۴۶).

مهم ترین دلایل این طرز تفکر در میان عموم مردم را باید در رویکرد شیعی طبقه حاکم و متفکران برجسته این عصر که نگرشی مثبت به میراث فرهنگی سایر تمدن ها داشتند، دانست. سیاست تساهل گرایانه و عدم تعصبات مذهبی، از شدت درگیری ها میکاست. در سایه همین رویکرد، صاحب بن عباد، قاضی عبدالجبار معتزلی را به ری دعوت کرد که نتیجه آن رشد عقل گرایی و تبدیل شدن ری به مرکز اعتزال در ایران عصر بویهی بود. قاضی، خود شافعی بود و در میان شاگردانش؛ امامیان، زیدیان و حنفیان دیده می شدند. گفته میشود که ابن عباد، مبلغان معتزلی را به میان حنفیان شهر می – فرستاد (مقدسی، ۱۳۶۱: ۳۹۵/۲) تا از اندیشه های اعتزالی آن ها تأثیر پذیرند و بدین ترتیب آن ها را به تبادلات فکری تشویق میکرد. شیعیان به خصوص امامی مذهبان، از این فرصت و فضای باز اجتماعی و سیاسی که ایجاد شده بود، بیش از سایرین استفاده کردند. برگزاری مراسم عزاداری برای اباعبدالله علیه السلام و منقبت خوانیها و نیز تحول در امور اجتماعی چون نقابت از جمله آن بود. عملکرد آل بویه در زمینه منصب نقابت و به