فایل پاورپوینت کامل علل شکل گیری نفاق در جامعه دینی و پیامدهای آن در بیان حضرت زهرا (س)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل علل شکل گیری نفاق در جامعه دینی و پیامدهای آن در بیان حضرت زهرا (س) :

۱- مقدمه

بیماری اخلاقی نفاق، درد همیشگی انسان ها و ملت ها بوده است و منافق خاری خلیده در جان گروه ها و اجتماعات بشری می باشد. زشتی این بیماری و اثرهای زیانبارش در جوامع بشری و بیش از آن در روان و جان مبتلای به آن، منشأ نکوهش آن در قرآن و سیره معصومان: شده است. حضرت فاطمه (س) از نزدیک شاهد حوادث صدر اسلام بود و خود نیز در برخی از آنها نقش اساسی و حساس داشت. از جمله این حوادث و جریانات، پدیده نفاق بود که بعد از رحلت پیامبر علناً آشکار شد، عده ای فرصت طلب بعد از رحلت پیامبر مدعی جانشینی آن حضرت شدند، ریاست جامعه اسلامی را به دست گرفتند و باعث بروز پیامدهایی ناگوار بر امت اسلامی و مسلمانان شدند. فاطمه (س) که با بینش عمیق خود آینده جامعه اسلامی را به عیان در آین آن رویدادها می دید، در جمع مهاجران و انصار سخنانی ایراد کرد و نسبت به علل بروز چنین حادثه هایی و پیامدهای آن هشدار داد. این مقاله می کوشد به بررسی بخشی از این موضع گیری ها و نظرها و اقدامات ایشان در خصوص موضوعات مطرح شده بپردازد.

۲- تعریف نفاق و منافق

۲-۱- نفاق و منافق در لغت

ماده «ن، ف، ق» در لغت عرب برای دو معنای اصلی و چندین معنای فرعی به کار رفته است. دو معنای اصلی آن، یکی «تمام و فنا شدن» و معنای دوم «پوشیده و پنهان داشتن» است (جوهری، اسماعیل)، ۴/۱۵۶۰؛ زبیدی ۲۶ /۴۳۱؛ ابن فارس ۵/۴۵۴؛ فیروزآبادی، ۱۳۱۸ق، ذیل نفق). این معنا معنای دوم از واژ «نافقاء » گرفته شده؛ و آن یکی از لانه های موش دو پا است که آن را مخفی نگه می دارد و لان دیگر را آشکار می سازد، که در صورت وحشت و خطر، از یکی می گریزد و در دیگری پنهان می شود (ابن منظور ۶/۴۵۰۹). سپس این معنا مورد استفاده قرار گرفته و تونل و راه زیرزمینی را «نفق» گفته اند. برخی نیز احتمال داده اند که این دو معنا، به یک دیگر بازگشته، یک ریشه دارند (ابن فارس ۵/۴۵۵). به گفته برخی از زبان شناسان؛ عرب ماده و هیئت های گوناگون «نفق » را برای انسان به کار نمی برد و تنها پس از کاربرد قرآنی آن، معنای این واژه در ادبیات عرب توسعه یافت (فیروز آبادی، ۱/۱۱۹۵- ماد نفق). راغب نیز نفاق را وارد شدن در دین از سویی، و بیرون رفتن از آن از سوی دیگر می داند (راغب اصفهانی، ۱/۸۱۹- ماد نفق).

۲-۲- نفاق و منافق در اصطلاح

نفاق به معنای تظاهر به اسلام و پنهان داشتن کفر است. با این تعبیر، منافق شخصی است دو روی و دو چهره؛ که به اسلام تظاهر می کند ولی کافری است که کفرش را مخفی داشته و ایمان ظاهری اش را با زبان علنی می سازد. خداوند می فرماید: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یقولُ آَمنَّا باللَّهِ وَ بِالْیوْمِ الْآَخِرِ وَ مَا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ » (بقره /۸) (و برخی از مردم می گویند ما به خدا و روز باز پسین ایمان آورده ایم ولی گروندگان [راستین] نیستند ). در سور توبه نیز فرموده است: «وَ یحْلِفُونَ بِاللّهِ إِنَّهُمْ لَمِنکمْ وَ ما هم مِّنکمْ وَ لَکنَّهُمْ قَوْمٌ یفْرَقُونَ» (توبه/۵۶) (و به خدا سوگند یاد می کنند که آنان قطعا از شمایند در حالی که از شما نیستند لیکن آنان گروهی هستند که می ترسند). نفاق در معنای اصطلاحی خود در مقابل «تقیه» قرار می گیرد، چرا که نفاق یعنی تظاهر به ایمان و مخفی داشتن کفر، در حالی که تقیه بر تظاهر به کفر و پنهان نمودن ایمان اطلاق می گردد (فیروز آبادی ۱/۱۱۹۶، ماد نفق ).

۳- نفاق و منافقان در قرآن

در قرآن کریم، در آیات متعددی، از نفاق و منافقان یاد شده است، از جمله در آیات ۱۴۱تا ۱۴۳ سور نساء که آنان را بدین ترتیب توصیف می کند: فرصت طلب که هر زمان خود را به یک گروه می بندد، خدعه گر و ریاکار، بی خبر و دور از یاد خدا، سرگردان و گمراه.

در این آیات، می بینیم خداوند منافقان را نه از دشمنان خارجی که در خط کفر هستند معرفی نموده، و نه از مؤمنان، اینان هدفی جز ریاست و جاه و مقام در سر ندارند و با دستیابی به مقصد خود، ناچار چهر واقعی دین و مکتب را هر چند به تدریج باشد، تابع خواست خود خواهند کرد، و از دین هر چه به ریاست آنان لطمه وارد نمی کرد گرفته و آنچه را که مانع راهشان است سرکوب می کنند.

۴- علل و انگیزه ها ی نفاق از دیدگاه فاطمه (س)

۴-۱- رحلت پیامبر

فاطمه (س) به رحلت پیامبر (ص) اشاره می کند و به بیان حوادثی می پردازد که بعد از رحلت پیامبر اتفاق افتاد. ایشان (س) می فرمایند:

«فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّه لِنبِیهِ دَارَ أَنْبِیائِهِ وَ مَأْوَی أَصْفِیائِهِ ظَهَرَ فِیکمْ حسَکه النفَاقِ سمَلَ جلْبَابُ الدِّین وَ نَطَقَ کاظِمُ الْغاوِینَ وَ نبَغَ خَامِلُ الْأَقَلِّینَ وَ هَدَرَ فَنِیقُ الْمُبْطِلِینَ – فَخَطَر فِی عَرَصَاتِکمْ وَ أَطْلَعَ الشَّیطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ هاتِفاً بِکمْ فأَلْفَاکمْ لِدَعوَتِهِ مسْتَجِیبِینَ وَ لِلْعِزَّ فِیهِ مُلَاحِظِینَ… ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا إِلَّا رَیث أَن تسْکنَ نفْرَتُهَا وَ یسلَسَ قیادُهَا ثُمَّ أَخَذْتُمْ تُورُونَ وَقْدَتَهَا وَ تُهَیجُونَ جَمْرَتَهَا وَ تَسْتَجِیبُونَ لِهُتَافِ الشَّیطَانِ الْغَوِیّ وَ إِطْفَاءِ أَنْوَارِ الدِّینِ الْجَلِیّ وَ إِهْمَالِ سُنَنِ النَّبِیّ الصَّفِیّ تَشْرَبُونَ حَسْواً فِی ارْتِغَاءٍ وَ تَمْشُونَ لِأَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ فِی الْخمْرَ وَ الضَّرَاءِ و نَصبِرُ مِنکُم عَلَی مِثلِ حَزِّ المَدَی وَ وَخزِ السِّنانِ فی الحَشَا» (ابن طیفور، ص۲۵ و نیز: جوهری(احمد)، ص۱۴۳؛ مغربی ۳/۳۵؛ ابن طیفور، ص۲۵؛ طبری آملی، ص۱۵، ابن مردویه، ص۲۰۲؛ طبرسی۱/۱۰۱؛ ابن ابی الحدید۱۶/۲۵۰؛ ابن طاووس، ص۲۶۴؛ اربلی۱/۴۸۷؛ ابن دمشقی۱/۱۵۹؛ شامی، ص۴۷۱ )

هنگامی که خداوند برای پیامبرش، خان انبیاء و منزلگه اصفیا را برگزید، خار و خاشاک نفاق که در دل ها بود، آشکار شد. لباس دین پوسیده شد و گمراهانِ ساکت زبان گشودند. فرومایگانِ گمنام باقدر و منزلت شدند و اهل باطل به صدا درآمدند و در خانه ها و قلمرو شما به تکاپو پرداختند. شیطان سَرِ خویش را از مخفی گاه خود بیرون آورد و شما را به سوی خود فراخواند و شما را به دعوت خود پذیرا یافت و دید که برای اینکه فریب او را بخورید آماده اید… سپس درنگ نکردید مگر به مقدار آرام شدن فتنه و جای گرفتن قلاده آن، که شروع نمودید در برافروختن شعله ها ی فتنه و برانگیختن هیزم های آن، و ندای شیطان مکار را اجابت کردید و شروع به خاموش کردن انوار دینی روشن و بی اعتنایی به سنتهای پیامبر برگزیده نمودید به ظاهر طرفداری از دین می نمایید در حالیکه در باطن به نفع خود عمل می کنید، و نسبت به اهل بیت و فرزندانش با حیله و نیرنگ رفتار می کنید. ما در مقابل اذیت های شما صبر می کنیم مانند صبر کسی که با چاقوهای بزرگ و پهن اعضایش را قطعه قطعه کنند و تیزی نیزه را در بدنش فرو برند!

۴-۲- سستی و بی تفاوتی یاران پیامبر (ص)

فاطمه (س) در قسمت دیگر بر سر بی تفاوتان و سست عنصران فریاد می زند که چرا در برابر حق بی تفاوتید؟ در این باره فرمود: «یا مَعْشَرَ النَّقِیبَه وَ أَعْضَادَ الْمِلَّه وَ حَضَنَه الْإِسلَامِ مَا هَذِهِ الْغَمِیزَه فِی حَقِّی وَ السِّنَه عَنْ ظُلَامَتِی؟ أَ مَا کانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) أَبی یَقُولُ الْمَرْءُ یُحْفَظُ فِی وُلْدِهِ؟» (ابن طیفور، ص۲۹ و نیز: طبرسی ۱/۱۰۲؛ تبریزی انصاری، ص۶۵۶؛ بحرانی اصفهانی ۱۱/۶۷۲؛ نقدی، ص۲۹۷؛ قیومی، ص ۲۳۴)

ای گروه بزرگان و ای بازوان توانای ملّت، و ای نگهداران دین، این چه رفتار سست و سبکی است که ظالمانه در حقّ من روا داشته اید؟ مگر پدرم؛ رسول خدا (ص) نفرموده بود: «مراعات هر شخصی در احترام به فرزندان اوست»؟

۴-۳- بی ایمانی و پیمان شکنی

بدیهی ست ایمان ظاهری ارزشی ندارد و تظاهر به اسلام و ایمان بدون ایمان قلبی درونی، دورویی و نفاق است، یکی از علل انحراف مردم و کودتاگران سقیفه، بی ایمانی و پیمان شکنی یا عدم تداوم ایمان و استقامت بود. در این باره فاطمه (س) فرمود: «فَأَنَّی حُزْتُمْ بَعْدَ الْبَیانِ وَ أَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْإِعْلَانِ وَ نَکَصْتُمْ بَعْدَ الْإِقْدَامِ وَ أَشْرَکتُمْ بَعْدَ الْإِیمَانِ بُؤْساً لِقَوْمٍ نَکَثُوا أَیمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِم » (ابن طیفور، ص۳۰ و نیز: طبرسی ۱/۱۰۲؛ بحرانی اصفهانی ۱۱/۶۷۲؛ تبریزی انصاری، ص۶۵۶؛ نقدی، ص۲۹۷؛ قیومی، ص ۲۳۴) (پس چرا بعد از بیان ایمان و اقرار به آن، حیران و مضطرب شدید و پس از آن همه همکاری با اسلام و یاری و کمک خود را پنهان می دارید؟ و چرا بعد از آن پیشقدم بودن ها عقب نشستید؟ و چرا بعد از ایمان مشرک شدید؟ چه بد قوم و گروهی هستند کسانیکه بعد از عهد و پیمان سوگندهایشان را می شکنند).

۴-۴- ماجرای سقیفه بنی ساعده

در این باره داستان ها یی در تاریخ آمده، که از ذکر جزئیات آن خودداری می شود، ولی اجمالاً آنچه که اتفاق افتاد و بیشتر مورخین نقل کرده اند، این است که: بعد از رحلت رسول اکرم (ص) در حالی که هنوز علی (ع) مشغول غسل دادن پیغمبر بود، ابتدا جمعی از انصار از طایفه خزرج در سقیف بنی ساعده جمع شدند تا جانشینی پیغمبر را در قبیله خودشان متمرکز کنند. وقتی طایفه اوس متوجه شدند، آن ها هم آمدند. خبر به مهاجرین که رسید و چند نفر از آنان هم به جمع انصار پیوستند، کار به جایی رسید که با یکدیگر کتک کاری کردند و به روی هم شمشیر کشیدند. سرانجام مهاجرین غالب شدند. اوس و خزرج نیز چون با هم رقابت داشتند و هیچکدام زیر بار دیگری نمی رفتند، با آنان بیعت کردند (ابن هشام ۴/۱۰۷۳؛ ابن قتیبه ۱/۱۳؛ ابن حنبل ۱/۵۵؛ بخاری ۳/۱۰۲؛ یعقوبی ۲/۱۲۳؛ طبری ۲/۴۴۳؛ ابن عساکر ۱۷/۵۵؛ ابن اثیر ۵/۱۸۹؛ ابن کثیر ۵/۲۶۶؛ ابن خلدون ۲/۲۹۴ ).

می خواهیم بدانیم که چرا کار اصحاب پیغمبر به اینجا کشید که عهدشان را فراموش کردند؟

فاطمه (س) خطبه فدک درباره علت این رویداد می فرماید: «ابْتِدَاراً زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَه» برای این کار عجولانه چنین دلیل آوردید که «می ترسیم با رحلت پیامبر فتنه ای بین مسلمانان ایجاد شود» حضرت در اینجا هماهنگ با آیه سوره توبه می فرماید: «أَلا فِی الْفتْنَه سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَه بِالْکافِرِینَ» (توبه: ۴۹ ).

همچنین در کلامی دیگر خطاب به ام سلمه، با بیان گوشه ای دیگر از ماجراهای پشت پرده کودتای سقیفه، و عوامل و اسباب پنهان این توطئه را برملا می سازد. حضرت در پاسخ به ام سلمه که احوال دختر پیامبر خدا را پرسید می فرماید: «أَصْبَحْتُ بَینَ کَمَدٍ وَ کَربٍ، فُقِدَ النَّبِیِّ (ص) وَ ظُلِمَ الْوَصِیِّ وَ [هُتِکَ ] وَاللَّهِ حُجُبُهُ أَصْبَحَتْ إِمَامَتُهُ مُقْتَصَّهً عَلَی غَیرِ مَا شَرَعَ اللَّهُ فِی التَّنْزِیلِ وَ سَنَّهَا النَّبِیُّ فِی التَّأوِیلِ وَ لَکِنَّهَا أَحْقَادٌ بَدْرِیهٌ وَ تِرَاتٌ أُحُدِیّهٌ کانَتْ عَلَیهَا قُلُوبُ النِّفَاقِ مُکتَمِنَهً لِإِمْکانِ الْوُشَاهِ، فَلَمَّا استُهْدِفَ الْأَمرُ أَرْسلَتْ عَلَینَا شَآبِیبَ الْآثَارِ مِنْ مَخِیلَه الشِّقَاقِ، فَیقْطَعُ وَتَرَ الْإِیمَانِ مِنْ قِسِیِّ صُدُورِهَا وَ لَیسَ علَی ما وَعَدَ اللَّهُ مِنْ حِفْظِ الرِّسَالَه وَ کِفَالَه الْمُؤْمِنِینَ أَحْرَزُوا عَائِدَتَهُمْ غُرُورَ الدُّنْیا بَعْدَ انتِصَارٍ مِمَّنْ فَتَکَ بِآبَائِهِمْ فِی مَوَاطِنِ الْکُرُوبِ وَ مَنَازِلِ الشَّهَادَاتِ» (ابن شهرآشوب ۲/۲۰۵؛ دیلمی، ص۳۱۹؛ مجلسی۴۳/۱۵۶؛ تبریزی انصاری، ص۸۴۹؛ رحمانی همدانی، ص۷۴۵؛ شاهرودی ۶/۱۴۵)

صبح کردم در حالی که میان غم و اندوه بودم، پیامبر (ص) از دست رفت و وصی او مظلوم واقع شد! به خدا قسم گویا چادر از سرش کشیده شده است؛ آنکه امامش به گونه ای مظلوم شود که نه طبق دستور خدا با او عمل شود و نه طبق وصیت پیامبر. آنچه (این قوم) با علی (ص) کردند، تنها با کینه های جنگ بدر و اُحد سازگاری داشت که در دل های منافقان تا به حال پنهان بود و هر لحظه احتمال این فتنه می رفت و اکنون که پیامبر خدا (ص) از دنیا رفته، آن کینه ها علنی شده اند و چه مصیبت ها که از بدبختی خودشان بر سر ما می آورند! آنان رشت عهد و پیمان خود را (با پیامبر) گسیختند و چه بد موضعی در برابر وعده الهی بر حفظ رسالت و سرپرستی مؤمنان نشان دادند! و چه بد فریب دنیای فانی را خوردند. پس از پیروزی اسلام و مسلمین، دوباره از امیرالمؤمنین اعراض نمودند؛ چرا که علی دلیرانه پدران و اجداد مشرک و کافرشان را در عرصه ها ی مختلف جنگ و دلیری به هلاکت رسانده است).

۵- پیامد نفاق در کلام فاطمه (س)

فاطمه (س) با علم و دانش خدادادی و با نگرشی ژرف به امور و بصیرت الهی، آینده جامعه مسلمانان را در صورت وقوع فتنه به عیان مشاهده می کرد، او به حق در این باره می فرماید: حضرت (س) نتایج کنار زدن امام علی(ع) را این گونه بیان می کند:

«وَیحَهُمْ أَنَّی زَعْزَعُوهَا عَنْ رَوَاسِی الرِّسَالَهِ وَ قَوَاعِدِ النُّبُوَّهِ وَ الدَّلَالَهِ وَ مَهْبِطِ الرُّوحِ الْأَمِینِ وَ الطَّبِینِ بِأُمُورِ الدُّنْیا وَ الدِّینِ أَلا ذلِک هوَ الْخسْرانُ الْمُبِینُ… وَیحَهُمْ أَ فَمَنْ یهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحقُّ أَن یتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلَّا أَن یُهْدی فَمَا لَکمْ کَیفَ تَحْکُمُونَ”(یونس/۳۵) أَمَا لَعَمْرِی لَقَدْ لَقِحَتْ فَنَظِرَه رَیثَمَا تُنْتَجُ ثُمَّ احْتَلَبُوا مِلْءَ الْقَعْبِ دَماً عبِیطاً وَ ذعافاً مبیدا هُنَالِکَ یُخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ وَ یُعْرَفُ الْباطِلُونَ غبَ ما أُسسَ الْأَوَّلُون ثُمَّ طِیبُوا عنْ دُنیاکمْ أَنْفُساً وَ اطْمَأَنُّوا لِلْفِتْنَ جَاشاً وَ أَبْشِرُوا بِسَیفٍ صَارِمٍ وَ سَطْوَ مُعْتَدٍ غَاشِمٍ وَ بِهَرْجٍ شَامِلٍ وَ اسْتِبْدَادٍ مِنَ الظَّالِمِینَ یَدَع فَیئَکُمْ زَهیداً وَ جَمْعَکمْ حَصِیداً فَیا حَسْرَتَی لَکمْ وَ أَنَّی بِکُمْ وَ قَدْ عَمِیَتْ عَلَیکُمْ أَ نُلْزِمُکمُوها وَ أَنتُمْ لَها کَارِهُون» (ابن طیفور، ص۳۲و۳۳ و نیز: جوهری(احمد)، ص۱۱۸؛ صدوق، ص۳۵۵؛ طوسی، ص۳۷۶؛ طبری آملی، ص۱۲۹؛ طبرسی ۱/۱۰۹؛ ابن ابی الحدید ۱۶/۲۳۴؛ شامی، ص۴۸۳؛ اربلی ۱/۴۹۳)

آگاه باشید که به جانم سوگند این حکومتی که اینها درست کرده اند، تازه آبستن شده است، پس صبر کنید و در انتظار بمانید تا ببینید چه ثمره ای به بار می آورد، پس از آن به اندازه کاسه ها ی بزرگ، (به جای شیر) خون تازه بدوشید و (به جای شیر) از آن سمّ مُهلک بدوشید، آنگاه است که اهل باطل زیان می کنند و آیندگان از نتیجه آنچه پیشینیان پایه گذارده اند آگاه می شوند (اکنون که به مراد خود رسیدید ). خوش باشید برای دنیای خود، و قلبتان مطمئن باشد برای فتنه ها یی که خواهد آمد و قدرت متجاوزی که حداکثر ظلم و تعدّی را روا می دارد، (و بشارت باد شما را) به هرج و مرجی که فراگیر است و همه جا را شامل، و بشارت باد شما را) به استبدادی از ظالمان که مقدار کمی از بیت المال را باقی می گذارد، به گونه ای که کسی در آن رغبت نمی کند که جمع شما را درو کرده و نابود می نماید. پس حسرت و اندوه بر شما باد! و به کدامین سو هستید؟ راه حق و رحمت خدا بر شما گم شده است، آیا ما شما را وادار کنیم بر رحمت خدا (و صراط مستقیم)، حال آنکه خودتان کراهت دارید؟

۶- انتقاد شدید نس