فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت :

پیشگفتار

نگاه فقها و انتظار آنان از فقه یکسان نیست . برخی به فقه از زاویه فردی نگریسته و تنها رسالت آن را در تشخیص وظایف شرعی افراد مکلف در حوزه زندگی فردی دانسته اند .

گروهی دیگر افزون بر رسالت فوق برای فقه، آن را منبع و مرجع تعیین قواعد و برنامه زندگی انسانها در قلمرو اجتماع و قوانین اداره حکومت منطبق با اسلام می دانند . حضرت امام خمینی (قدس سره) که از صاحب نظران در این نظریه هستند، می فرمایند:

«حکومت در نظر مجتهد واقعی، فلسفه عملی تمامی فقه، در تمامی زوایای زندگی بشریت است، حکومت نشان دهنده جنبه عملی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی و سیاسی و نظامی و فرهنگی است . فقه، تئوری واقعی و کامل اداره انسان و اجتماع، از گهواره تا گور است .» ^(۲)

پرواضح است که کارکرد اجتهاد و شیوه استنباط احکام و انتظار از دین و فقه، بر اساس هر یک از این دو نوع تفکر، دچار تغییرات بنیادی خواهد شد و در جای جای کتابهای فقهی اثر آن نمایان خواهد شد; به عنوان نمونه، حضرت امام بر اساس همین تفکر، نظام جمهوری اسلامی را پایه گذاری کرد و در اهمیت آن فرمود:

«حفظ نظام از اهم واجبات است .»

شاگردان مکتب ایشان نیز عمق و آثار و برکات آن را به خوبی درک و تبلیغ کرده، به مرحله اجرا گذاشته اند .

از جمله، استاد شهید، حضرت آیت الله حاج شیخ مرتضی مطهری (طاب ثراه)، که عمر و جان خویش را در این راه فدا کرد، در به ثمر رساندن این تفکر نقش اساسی داشته است . ایشان با رویکردی مثبت بر مقاصد الشریعه در اجتهاد احکام، در نوشته و گفته های خویش، اصول و قواعدی را حاکم بر فقه دانسته و اجتهاد بدون توجه به آنها را ناقص شمرده است . از جمله، عدالت اجتماعی در ابعاد گوناگون را می توان نام برد .

این نوشته، که به درخواست مسؤولان مجله وزین «حکومت اسلامی » قلمی می گردد، در پی آن است تا با بررسی برخی از آثار مکتوب، بخشی از تفکر ایشان را در مقوله تعامل میان «فایل پاورپوینت کامل فقه و عدالت اجتماعی » نمایان سازد .

پیش از آغاز بحث، یادآوری نکاتی مفید و ضروری است .

۱ . این نوشته بیشتر جنبه گزارشی دارد و برای استفاده بیشتر مخاطبان، به نوشته های استاد توجه بیشتر شده و به جهت طولانی نشدن از نقد و تحلیل و قلم فرسایی های معمول صرف نظر شده است .

۲ . استاد هر چند نوشته ای تحت عنوان عدل الهی دارد و عدل الهی را از منظر دانش کلام بررسی کرده است، با این وصف، مباحث مربوط به عدالت اجتماعی، در نوشته های ایشان پراکنده است .

۳ . سعی و تلاش شده عبارات استاد به گونه ای گزینش گردد که پیام نوشته، به گونه کامل رسانده شود . از این رو، در پاره ای از موارد ناچار عبارت طولانی شده است .

مفهوم عدالت

از مباحث لازم و تاثیرگذار، که معرکه آرا نیز می باشد، مفهوم عدل است . پیش از آغاز پژوهش در این مطلب، باید توجه داشت این واژه، مترادف زیادی نیز دارد که در فرهنگ اسلامی; از جمله قرآن و احادیث به کار گرفته شده است، هر چند با دقتهای علمی، مفهوم هر یک از آنها با همدیگر تفاوتهایی دارد; مانند قسط، قصد، وسط، میزان و انصاف .

در هر صورت، برای رسیدن به نتیجه مطلوب، بررسی مفهوم عدالت، امری است ضروری . و از سوی دیگر، در نوشته ها، از عدل، تفسیرهای گوناگون شده است که برخی از آنها نادرست است و همین امر، شبهات و اشکالات فراوانی را در پی داشته که پاسخ همه آنها عبارت است از تفسیر و تبیین معنای صحیح عدالت .

استاد شهید در نوشته های خود، به مناسبت های فراوان در باره مفهوم و معنای عدالت بحث کرده اند و به نقش مهم تفسیر صحیح آن نیز توجه داده اند .

در این بخش، جهت طولانی نشدن نوشته، یکی از این موارد که جامعتر است، گزارش می شود، ایشان نیز همانند دیگر صاحب نظران، احتمالاتی را در مفهوم عدل روا داشته و از میان معانی گوناگون، چهار معنا و مورد استعمال را به تفصیل مورد بحث قرار داده و بر این باورند تا مفهوم عدل روشن نشود هر کوشش دیگری مصون از اشتباه نیست . در این باره می نویسند:

«چهار معنی و یا چهار مورد استعمال برای این کلمه آورده اند: الف – موزون بودن … یک اجتماع اگر بخواهد باقی و برقرار بماند، بایدمتعادل باشد; یعنی هر چیزی در آن به قدر لازم (نه به قدر مساوی) وجود داشته باشد … جهان، موزون و متعادل است، اگر موزون و متعادل نبود، برپا نمی ماند . نظم و حساب و جریان معین و مشخصی نداشت . در قرآن کریم آمده است: «و السماء رفعها و وضع المیزان » ; ^(۳) همان طور که مفسران گفته اند، مقصود این است که در ساختمان جهان رعایت تعادل شده است . در هر چیز، از هر چیز، از هر ماده ای به قدر لازم استفاده شده است . در حدیث نبوی آمده است: «بالعدل قامت السماوات و الارض » ; ^(۴) همانا آسمان و زمین با عدل برپاست . نقطه مقابل عدل، به این معنا، بی تناسبی است نه ظلم .» ^(۵)

شهید مطهری در باره معنای دوم، که در پاسخ بسیاری از اشکالات نقش آفرین است، می نویسد:

«ب – معنای دوم عدل، تساوی و نفی هر گونه تبعیض است . گاهی که می گویند: فلانی عادل است، منظور این است که هیچ گونه تفاوتی میان افراد قائل نمی شود، بنابراین، عدل یعنی مساوات . این تعریف نیازمند به توضیح است، اگر مقصود این باشد که عدالت ایجاب می کند که هیچ گونه استحقاقی رعایت نگردد و به همه چیز و همه کس به یک چشم نظر شود، این عدالت، عین ظلم است . اگر اعطای بالسویه عدل باشد، منع بالسویه هم عدل خواهد بود . جمله عامیانه معروف «ظلم بالسویه عدل است » از چنین نظری پیدا شده است و اما اگر مقصود این باشد که عدالت یعنی رعایت تساوی در زمینه استحقاق های متساوی، البته معنای درستی است . عدل ایجاب می کند این چنین مساواتی را و این چنین مساوات، از لوازم عدل است ولی در این صورت بازگشت این معنا، به معنای سومی است که ذکر خواهد شد .» ^(۶)

معنای سوم عدالت که از نظر استاد، در قانون گذاری باید مورد توجه قرار گیرد، عبارت است از:

«ج – رعایت حقوق افراد و عطا کردن به هر ذی حق، حق او را . و ظلم عبارت است از پامال کردن حقوق و تجاوز و تصرف در حقوق دیگران . معنای حقیقی عدالت اجتماعی بشری; یعنی عدالتی که در قانون بشری باید رعایت شود و افراد بشر باید آن را محترم بشمارند … این عدالت متکی بر دو چیز است: ۱ . حقوق و اولویتها; یعنی افراد بشر نسبت به یکدیگر و مقایسه با یکدیگر، نوعی حقوق و اولویت پیدا می کنند; مثلا کسی که با کار خود محصولی تولید می کند; طبعا نوعی اولویت نسبت به آن محصول پیدا می کند و منشا این اولویت کار و فعالیت اوست … ۲ . خصوصیت ذاتی بشر; انسان طوری آفریده شده است که در کارهای خود الزاما نوعی اندیشه، که آنها را اندیشه اعتباری می نامیم استخدام می کند … این است مفهوم عدالت بشری که وجدان هر فرد آن را تایید می کند و نقطه مقابلش را، که ظلم نامیده می شود، محکوم می سازد . مولوی در اشعار معروف خود می گوید: عدل چه بود وضع اندر موضعش

ظلم چه بود وضع در نا موضعش » ^(۷)

معنای چهارم عدالت، که لایق ذات پروردگار است و به عنوان یک صفت کمال برای ذات احدیت اثبات می شود، از نظر استاد شهید عبارت است از:

«د – رعایت استحقاقها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود یا کمال وجود دارد … عدل الهی در نظام تکوین طبق این نظریه; یعنی هر موجودی، هر درجه از وجود و کمال وجود که استحقاق و امکان آن را دارد، دریافت می کند و ظلم; یعنی منع فیض و امساک جود از وجودی که استحقاق دارد .» ^(۸)

قلمرو

بی گمان اصل مترقی عدل، از حیاتی ترین اصول و قواعد اسلامی، بلکه بشری است; زیرا افزون بر آیات و روایات فراوان، عقل مستقل بر ضرورت و اهمیت آن تاکید دارد و از سوی دیگر، بر تمامی معارف دینی; اعم از اصول اعتقادی و احکام تشریعی و مقولات اخلاقی سایه افکنده است; از این رو، استاد شهید بر این باور است که مقوله عدالت، همانند خون است که در تمامی اجزا و پیکره اسلام جریان دارد . ایشان در این باره می فرماید:

«اگر قوانین اسلامی را از این جهت (یعنی از بعد حاکم بودن و قابلیت انعطاف و تطابق با محیط و زمان) تقسیم کنیم، چهار دسته است: پاره ای از قوانین مربوط به رابطه انسان با خداست که اسمش «عبادت » است … دسته دوم، دستورهایی است که مربوط ست به رابطه انسان با خودش، که اصطلاحا «اخلاق » نامیده می شود; اینکه انسان خودش برای خودش چگونه باید باشد . اخلاق شخصی و فردی انسان چگونه باید باشد . انسان خودش را چگونه باید بسازد و به عبارت دیگر غرایزش را چگونه تنظیم کند؟ نوع سوم، مربوط است به ارتباط انسان با طبیعت; یعنی ارتباط انسان نه با خودش و نه با خدا، بلکه با خلق خدا، آن هم غیر از انسانهای دیگر; اینکه رابطه انسان با زمین، با گیاهها و با حیوانات چگونه و بر چه اساسی باید باشد . قسم چهارم، که از همه مهم تر و بیشتر مورد توجه و دستخوش تغییر و تحول است . رابطه انسان با انسان است; یعنی قوانینی که مربوط است به روابط انسانها با یکدیگر که خیلی تغییر می کند، چون جامعه متغیر و متحول است … قوانین عبارت است از حقوق، تکالیف; یعنی بایدها و وظایفی که افراد نسبت به یکدیگر دارند .» ^(۹)

استاد بر این باور است که اصل عدالت، بر هر یک از آموزه ها و معارف دینی; از جمله در تشریع احکام فقهی و شیوه استنباط آنها اثر مستقیم دارد . ایشان در این باره می فرماید:

«عدل در قرآن، آنجا که به توحید یا معاد مربوط می شود، به نگرش انسان به هستی و آفرینش شکل خاص می دهد و به عبارت دیگر، نوعی جهان بینی است; آنجا که به نبوت و تشریع و قانون مربوط می شود، یک مقیاس و معیار قانون شناسی است و به عبارت دیگر، جای پایی است برای عقل که در ردیف کتاب و سنت قرار گیرد و جزو منابع فقه و استنباط بشمار آید . آنجا که به امامت و رهبری مربوط می شود یک شایستگی است . آنجا که پای اخلاق به میان می آید آرمانی انسانی است و آنجا که به اجتماع کشیده می شود یک مسؤولیت است .» ^(۱۰)

به نظر استاد شهید نه تنها تمامی معارف و آموزه های دینی، متاثر از عدل است، بلکه معیار شناخت صحیح جهان، قوانین و حاکمان و راه صحیح اجرای مسؤولیتها نیز رعایت عدالت است . ایشان می فرماید:

«(اصل عدالت)، مساله ای که در قرآن تا این پایه بدان اهمیت داده شده که هم جهان بینی است و هم معیار شناخت قانون و هم ملاک شایستگی زعامت و رهبری و هم آرمانی انسانی و هم مسؤولیتی اجتماعی مسلمین .» ^(۱۱)

ایشان در مقام تبیین جایگاه و قلمرو عدالت در رابطه با معارف اسلام، به ویژه اعتقادات، یکی از برتریهای کلام شیعی را توجه بر این مقوله دانسته و ریشه بیشتر امتیازات فکری شیعه را نیز همین امر دانسته است . استاد می فرماید:

«شیعه همچنانکه در فروع احکام استقلال داشت، در اصول و مسائل کلامی، فلسفی و به اصطلاح در معارف اسلامی نیز کاملا مستقل بود . در مکتب کلامی فلسفی شیعه مسائل عدل و توحید مطرح و عمیق ترین نظریات ابراز گردید . در چهار مساله معروف; یعنی عدل، عقل، استطاعت و حکمت جانب معتزله حمایت شد و به همین جهت شیعه جزو عدلیه به شمار آمد ولی در مکتب شیعه، مفهوم هر یک از این چهارتا، با آنچه معتزله به آن معتقد بود، تفاوتهای داشت … در این مکتب اصل عدل، به مفهوم جامع خود تایید شد، بدون آنکه کوچکترین ضربه ای به توحید افعالی یا توحید ذاتی وارد آید، عدل در کنار توحید قرار گرفت و به حق گفته شد که: «العدل و التوحید علویان و الجبر و التشبیه امویان » در این مکتب، اصالت عدل و حرمت عقل و شخصیت آزاد و مختار انسان و نظام حکیمانه جهان اثبات شد .» ^(۱۲)

از نگاه استاد شهید، افزون بر اینکه عدالت به عنوان یک اصل و قاعده در جهان بینی و جهان شناسی و معیاری بر شناخت حاکم شایسته از ناشایسته به کار می رود، در مقام اجرا و عمل سبب شده تا اسلام را در جایگاه یک انقلاب رهایی بخش و یک مکتب برخوردار از حکومت برای اداره جامعه نشانده است . وی می فرماید:

«اسلام اگر تنها به شکل یک آیین اخلاقی و مکتب پند و نصیحت بروز می کرد قادر بود که آن اتحاد (رباخور و ربادهنده) را قائل باشد، لیکن به صورت یک مکتب و یک انقلاب اجتماعی ظهور کرد و ناهمواری هایی را صاف کرد .» ^(۱۳)

در جای دیگر، عدالت را یک وظیفه اجتماعی در تمامی عرصه های زندگی و حقی همگانی معرفی کرده و فرموده است:

«به هر حال، عدالت تنها یک حسنه اخلاقی و یک فاضله روحی نیست که از نظر فردی خوب است این که آدم عادل باشد مثل این که خوب است اهل رضا و تسلیم باشد، خوب است … عدالت معنای وسیع تری است، شامل حقوق اجتماعی است و یک اصل اجتماعی بزرگ اسلامی است و اسلام به آن فوق العاده اهمیت داده و آن را یک وظیفه اجتماعی بزرگ می داند . علی بن ابی طالب علیه السلام شهید راه عدالت شد . علی ^(۱۴) نه تنها خودش عادل بود، بلکه مردی عدالت خواه بود …»

مقوله عدالت از مباحث کلیدی و زیربنایی به شمار می آید . از این رو، نگاه عمیق به آن، مستلزم کند و کاو در ابعاد و جهات مختلف آن است; مانند مفهوم و ماهیت، اقسام، علل تحقق و آثار و نتایج اجرای عدالت . در این باره می نویسد:

«بحث در باب عدالت، به طور کلی، در سه قسمت است: یکی معنی و مفهوم عدالت و اینکه عدالت چیست، عدالت اجتماعی چیست، عدالت روحی فردی چیست و حتی عدالت بدنی و مزاجی که در همه مرکبات هست چیست . به اصطلاح، بحث ماهوی کرده و مطلب ماهو را بیان می کنیم و چون عدالت عبارت است از: «اعطاء کل ذی حق حقه » در همین جا بحث حق پیش می آید که حق چیست و حقوق از کجا انتزاع می شود؟ آیا خود حق قراردادی است یا طبیعی و آیا در اسلام حق صرفا قراردادی است (نظیر حقیقت از نظر سوفسطائیان) یا طبیعی است (نظیر حقیقت در نظر فلسفه واقع بین) . بحث دوم، در باره علل و موجبات عدل است که موقوف است به سه چیز; یکی بودن قوانین و مقررات عادلانه و دیگری اجرا و تنفیذ آنها علی السواء و یکی شعور مردم به حقوق خود که «لا یدرک الحق الا بالجد .» ^(۱۵) بحث سوم، در انواع عدل است، که عدل تنها نفی امتیازات نژادی و طبقاتی نیست، در موضوع ثروت هم هست . بحث چهارم ^(۱۶) ، در آثار عدل است که اگر باشد سعادت و آرامش و اتحاد و پیشرفت اجتماعی و سلامت روانی عمومی پیدا می شود و اگر به هم خورد، در عوض عقده ها و جنایات اخلاقی و آشفتگی های زیاد پیدا می شود … در ضمن باید دانست که حق ثابت است و قابل تغییر و تبدیل نیست، مثل دین است که اعم از اینکه مدیون بدهد یا ندهد او ثابت است، لهذا مولی فرمود: «فان الحق القدیم لا یبطله شی ء» ^(۱۷) اما عدل اعطا و رساندن حق است به ذی حق نظیر کاری که خون می کند و غذا به همه بدن می رساند، به شکل عادلانه … پس عدالت مرحله اجرایی حق است .» ^(۱۸)

استاد شهید، بر این باور است که بسیاری از آیات، در ارتباط با عدل است و در این رابطه، آیات فراوانی را نیز گزارش می کند و در یک تقسیم بندی این آیات را به چهار دسته اساسی تقسیم می کند، ایشان می نویسد:

«آیات قرآن (عدل) چهار قسمت است; عدل تکوینی، عدل تشریعی، عدل اجتماعی و عدل اخلاقی .»

آنگاه پس از اینکه آیات بسیاری در ارتباط با هر یک از این اقسام نقل می کند، در باره اقسام متعدد عدالت اجتماعی اینگونه می نویسد:

«آنچه در قرآن در زمینه عدل اجتماعی آمده چهار قسمت است: ۱ . عدل خانوادگی، آیات دیگری که در باره نفی مضاره و تضییق بر اهل آمده، نیز دلیل این مطلب است . ۲ . عدل قضایی، نساء: ۶۲; مائده: ۴۵; مائده: ۸ و نساء: ۱۳۵ (شهادت) . ۳ . عدل اصطلاحی اجتماعی، نمل: ۷۶ و آل عمران: ۲۱ . ۳ . عدل سیاسی: نساء: ۶۰; مائده: ۴۸ و مائده: ۲ و ۸ (شنآن قوم، مخالف سیاسی) ایضا حجرات: اجازه قسط و بر نسبت به غیر محارب » ^(۱۹)

«بیشترین آیات مربوط به عدل و در باره عدل جمعی و گروهی است; اعم از خانوادگی سیاسی قضایی اجتماعی تا آنجا که این بنده به تقریب بدست آورده، در حدود ۱۶ آیه در این زمینه است .» ^(۲۰)

جایگاه عدالت در نظام تشریع

عدالت، اصلی است دارای ابعاد و حیثیتهای گوناگون و از این جهت در علوم مختلف، مورد بحث و تحقیق قرار گرفته است .

از جمله دانش هایی که اصل عدالت در آن، از جایگاه والایی برخوردار است و در بسیاری از مباحث آن نقش آفرین و محور قرار گرفته، دانش فقه است .

مقوله عدالت در فقه، از جهات مختلف مورد توجه قرار گرفته است; از جمله اینکه احکام فقهی دائرمدار مصالح و مفاسد است، همین مطلب یکی از تفاوتهای اساسی فقه شیعی از فقه اشاعره به شمار آمده و در بسیاری از مباحث نیز تاثیرگذار بوده است . این مطلب هر چند جداگانه و به تفصیل در دانش فقه و اصول، کند و کاو نشده است و بسیاری از مطالب آن همچنان نیاز به تحقیق دارد، با این وصف، به شکل پراکنده در دانش اصول و فقه اشاراتی به این امر گردیده و اصل مطلب پذیرفته شده است که در انجام احکام و دستورات فقهی، مصالح و مفاسدی هست هر چند در چگونگی آن و نحوه آگاهی و دست یابی به آنها جای بحث های زیادی است که از حوصله این نوشته خارج است . استاد شهید، در نوشته های مختلف و موارد گوناگون، تعامل میان عدالت و احکام فرعی را مورد توجه قرار داده است; از جمله نقش عدالت در نظام فقهی، ملاکات احکام، مقیاس و قاعده بودن عدالت برای استنباط، و ملاک برتری فقه شیعه بر دیگر مکاتب فقهی اشاره کرده است . ایشان پس از اشاره به نظر فقهای اهل سنت به اعتبار قیاس و تبیین نظر فقهای شیعه در معتبر نبودن قیاس و اینکه جهت اجتهاد و استنباط احکام حاجتی به قیاس نیست می فرماید:

«علیهذا، اصل عدل و اصل تبعیت احکام، از مصالح و مفاسد نفس الامری و بالطبع اصل حسن و قبح عقلی و اصل حجیت عقل به عنوان زیربنای فقه اسلامی شیعی معتبر شناخته شد و بالاخره اصل عدل جای خویش را در فقه اسلامی بازیافت .» ^(۲۱)

ایشان نه تنها برای اصل عدل در فقه شیعه جایگاه اساسی قائل بود، نقش آن را در فقه اهل سنت نیز غیر قابل انکار می دانست . از این رو، پس از تقسیم فقهای اهل سنت به اهل حدیث (فقهای مدینه) و فقهای اهل رای و قیاس (فقهای عراق) در توصیف آنها آورده است:

«اهل رای و قیاس معتقد بودند که عدالت و مصلحت می تواند راهنمای خوبی برای فقیه باشد، اینجا بود که فقیه خود را موظف می دید در باره آنچه مقتضای عدالت است و آنچه مصلحت اقتضا می کند بیندیشد; اصطلاحاتی، از قبیل استحسان یا استصلاح از همین جا پیدا شد .» ^(۲۲)

همو در موارد دیگر، جایگاه عدل را در نظام تشریعی تا آنجا والا می داند که افزون بر معیار و شاقول بودن عدل برای سنجش احکام، عادلانه بودن احکام شرعی را جزو آموزه های دینی و به تعبیر بهتر، عدالت را مقیاس دین دانسته است . وی در این باره نوشته است:

«اصل عدالت از مقیاس های اسلام است که باید دید چه چیز بر او منطبق می شود . عدالت در سلسله علل احکام است، نه در سلسله معلولات، نه این است که آنچه دین گفت عدل است، بلکه آنچه عدل است دین می گوید این معنای مقیاس بودن عدالت است برای دین . پس باید بحث کرد که آیا دین مقیاس عدالت است و یا عدالت مقیاس دین . مقدسی اقتضا می کند که بگوییم دین مقیاس عدالت است اما حقیقت این طور نیست … در جاهلیت، دین را مقیاس عدالت و حسن و قبح می دانستند; لذا در سوره اعراف ^(۲۳) از آنها نقل می کند که هر کار زشتی را به حساب دین می گذاشتند و قرآن می گوید بگو خدا امر به فحشا نمی کند .» ^(۲۴)

ایشان در جای دیگر از غفلت فقها از اصل مترقی عدالت در نظام اجتهاد و استنباط اظهار تاسف کرده، می نویسد:

«اصل عدالت اجتماعی با همه اهمیت آن، در فقه ما مورد غفلت واقع شده است، و در حالی که از آیاتی چون «بالوالدین ^(۲۵) احسانا» و «اوفوا بالعقود» ^(۲۶) عموماتی در فقه به دست آمده است ولی با این همه تاکیدی که در قرآن کریم بر روی مساله عدالت اجتماعی دارد معهذا یک قاعده و اصل عام در فقه از آن استنباط نشده و این مطالب سبب رکود تفکر اجتماعی فقهای ما گردیده است .» ^(۲۷)

ایشان در همین رابطه افزون بر دانش کلام، عدالت را در فقه اصل حاکم و زیربنای مباحث فقهی دانسته و در اهمیت آن می فرماید:

«ریشه مساله عدل را در جهان اسلام تنها در علم کلام و در میان متکلمان نباید جستجو کرد، ریشه ای هم در جای دیگر دارد و آن فقه اسلامی است .»

استاد شهید در این رابطه که نظام تشریع و اجتهاد در احکام فقهی دایرمدار مصالح و مفاسد است; اعم از مصلحت و مفسده مرتبط با فرد مکلف در احکام فردی و شخصی و یا مصلحت و مفسده های اجتماعی و نوعی مرتبط با جامعه در احکام اجتماعی، سیاسی و حکومتی، فرموده اند:

«یکی از مسائلی که از صدر اسلام در میان مسلمین مطرح بوده، این است که در این دین دستوری که تعبد محض باشد; یعنی خالی از هر مصلحت و حکمتی و صرفا یک دستور اختراعی محض باشد وجود ندارد .» ^(۲۸)

ایشان در مقام تبیین پیوند و ارتباط وثیق میان اصل عدالت و احکام فقهی می فرماید:

«علمای اسلام می گویند هر دستوری از دستورات اسلام، چه واجب، چه مستحب، چه حرام و چه مکروه حتما به خاطر یک مصلحت یا دفع یک مفسده است و به همین جهت خاصیت حکیمانه ای را دارد . اسلام گزاف حرف نمی زند، این پیوندی که میان عقل و دین اسلام هست، در مورد هیچ دینی وجود ندارد .» ^(۲۹)

در جای دیگر، جایگاه عدل را در فقه شیعه زیربنایی و آن را ملاک برتری مکتب فقهی شیعه دانسته است:

«فقه و اجتهاد شیعه; مانند کلام و فلسفه، راه مستقلی طی کرده است . در فقه شیعه اصل تبعیت احکام از مصالح و مفاسد نفس الامری و قاعده ملازمه حکم عقل و شرع مورد تایید قرار گرفت و حق عقل در اجتهاد محفوظ ماند اما رای و قیاس بیش از آنچه در میان گروه اهل حدیث از اهل تسنن مورد تخطئه واقع شده بود، در میان شیعه مورد تخطئه قرار گرفت … علیهذا اصل عدل و اصل تبعیت احکام از مصالح و مفاسد نفس الامری و بالطبع اصل حسن و قبح عقلی و اصل حجیت عقل به عنوان زیربنای فقه اسلامی شیعی معتبر شناخته شد و بالاخره اصل عدل جای خویش را در فقه اسلامی بازیافت .» ^(۳۰)

ایشان از جمله مصیبتهای بزرگ و غیر قابل جبران را که فقه شیعه و سنی گرفتار آن شده، انکار اصل عدل و حسن و قبح عقلی می داند که سر از اخباری گری در آورد و پیامدهای منفی را به دنبال داشت . ایشان می فرماید:

«اینکه بحث عدل را پیش آوردیم برای این بود که تاثیر بحث عدل را در تفسیر اصل عدالت اجتماعی بیان کرده باشیم و دیگر اینکه انکار اصل عدل و تاثیر این انکار کم و بیش در افکار مانع شد که فلسفه اجتماعی اسلام رشد کند و بر مبنای عقلی و علمی قرار بگیرد و راهنمای فقه قرار بگیرد، فقهی به وجود آمد غیر متناسب با سایر اصول اسلام و بدون اصول و مبانی و بدون فلسفه اجتماعی، اگر حریت و آزادی فکر باقی بود و موضوع تفوق اصحاب سنت بر اهل عدل پیش نمی آمد و بر شیعه هم مصیبت اخبارگری نرسیده بود، ما حالا فلسفه اجتماعی مدونی داشتیم و فقه ما بر این اصل بنا شده بود و دچار تضادها و بن بست های کنونی نبودیم .» ^(۳۱)

شیوه های پشتیبانی از عدالت

از جمله مباحث مفید و ضروری، بررسی راه های تامین عدالت در جامعه است . استاد شهید به این امر مهم توجه داشته و در لابلای نوشته ها و گفته ها، بدان اشاراتی داشته است . ایشان بر این باور است تنها تشریع قوانین بر اساس عدل و انصاف کافی نیست، بلکه تبیین راه کارهای اجرایی آن نیز مهم است . از این رو، افزون بر تشریع قوانین، نصب حاکم و مدیر عدالت خواه را نیز لازم می داند . در این باره می فرمایند:

«از آنچه در باره اقدامات اسلام در تامین عدالت اجتماعی گفته شد، معلوم گردید که اقدامات اسلام در این زمینه در دو قسمت است; یکی در قسمت قانونی و ایجاد امکانات مساوی قانونی برای همه; زیرا اسلام مالکیت آزادی حق اشتغال مقامات قضایی و حکومتی و نظامی و دینی و حق تعلیم و تعلم و کسب هنر و صنعت و انتخاب شغل و حرفه را برای همه، علی السویه، قرار داده است و مانند اجتماعات اریستوکراسی، تبعیض و تفاوتی از این نظر قائل نشده است . کار و انجام وظیفه خدمت به اجتماع را هم بدون استثنا بر همه لازم و واجب شمرده است … پس تکلیف شامل همه علی السویه است چه تکالیف عبادی و چه غیر عبادی و همچنین در مجازات نیز فرقی و تفاوتی قائل نشده است، پس اسلام، هم از لحاظ حقوق برای همه امکانات مساوی قائل شده است و هم از لحاظ تکالیف همه را مکلف کرده است و هم از لحاظ مجازات همه را در یک صف قرار داده است و اما از لحاظ اجرا کافی است که زمانی را که رسول خدا متصدی امور بوده و همچنین زمان خلافت علی علیه السلام را … ، خواهیم دید که اسلام تا چه اندازه عدالت اجتماعی را اجرا کرده است .» ^(۳۲)

در جای دیگر، در ارتباط با عوامل تامین عدالت اجتماعی در جامعه اسلامی، بر این عقیده است که مهم ترین بعد عدالت مربوط می شود به اجرای آن در جامعه و روابط میان انسانها با همدیگر، از این رو، در آیات و روایات و سیره ائمه علیهم السلام نیز بر این جهت تاکید و اهتمام بیشتر دیده می شود و این امر از ویژگیهای قابل تحسین اسلام است . استاد می فرماید:

«در اجتماع نیز مانند روح و بدن باید تعادل برقرار باشد، از لحاظ همه حقوق و مواهب و از لحاظ وظایف و حقوق و از لحاظ کار و حق اگر نه ناهمواری پیدا می شود; مثلا مناصب باید علی السویه تقسیم شود، بر خلاف آنچه در زمان عثمان پیدا شد که میان خویشاوندان عثمان تقسیم شد، احترامات باید مساوی باشد، لهذا پیغمبر صلی صلی الله علیه و آله حلقه می نشست و اجازه نمی داد جلو پایش بلند شوند، چون مخصوص او بود، به تبع ایرانیان که برای رؤسای خود این طور عمل می کردند و لهذا پیغمبر فرمود: «ان الله یکره من عبده ان یراه متمیزا بین