فایل پاورپوینت کامل منش سیاسی فارابی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل منش سیاسی فارابی :

مقدّمه

فارابی آغاز یک راه است در فلسفه اسلامی. فارابی یک شروع در حوزه مباحث بنیادین اسلامی است. فارابی یک مؤسس است. فارابی معلم ثانی است. فارابی راهی را ادامه داد که تقریبا ۱۲۰۰ سال پیش از او توسط افلاطون و ارسطو آغاز شده بود. در حوزه اسلامی هیچ کس پیش از فارابی پای در این راه ننهاده بود. فلسفه یونان را شناخت، با منطق آشنا شد و سپس با مبانی اسلامی، در بغداد پایه گذار فلسفه اسلامی گردید. فارابی چشم حیرت همگان را به سبکی جدید در حوزه مباحث اسلامی خیره کرد؛ فلسفیدن و با فلسفه اندیشیدن را تجسّم بخشید. این مهم، طرحی نو بود. مباحث او در حوزه فلسفه سیاسی هم، پخته و فیلسوفانه است؛ چرا که در ادامه بحث وجود که از هستی آغاز می کند و سپس به هستی اعلی می رسد، نمی تواند بحث از اجتماع بشری، حاکم و حکومت، هدف و غایت جامعه و نظام حاکم بر آن را به میان نیاورد. بحث از حیات سیاسی و وجود سیاسی، خود جزئی از بحث از وجود کلی است. فارابی خمیر مایه فلسفه سیاسی را از یونان و از فیلسوفانی همچون افلاطون و ارسطو گرفت و سپس روح اسلامی را در کالبد آن دمید و مطابق با ارزش های اسلامی و اصول دینی، به ارائه اصول سیاسی و قواعد فلسفه سیاسی اقدام کرد.

این مقاله که در صدد است تا اصول فلسفه سیاسی فارابی را به صورت توصیفی بر شمارد، در ابتدا به ارائه زندگی نامه کوتاهی از فارابی، و بیان تعاریف در زمینه فلسفه سیاسی می پردازد و در ادامه، بحث را با جمع بندی و نتیجه گیری به پایان می رساند.

مروری بر زندگانی فارابی

ابونصر محمدبن محمدبن طرخان بن اوزلوغ در دهکده ای به نام وسیج از توابع شهر فاراب به دنیا آمد. شهر فاراب در ترکستان ماوراءالنهر قرار دارد و یکی از شهرهای خراسان بزرگ محسوب می شود. وی در سال ۲۶۹ ه. ق برابر با ۸۷۳ م. دیده به جهان گشود. فارابی ملّقب به معلم ثانی است. وی در دوران جوانی و در زمان خلافت عباسیان به دارالاسلام یا بغداد رهسپار شد و بیست سال در مکتب بغداد، منطق، صرف و نحو، فلسفه، موسیقی، ریاضیات و سایر علوم عصر خویش را آموخت.

در بغداد بود که بر فلسفه افلاطونی، مشّایی و نو افلاطونی تسلط یافت. بغداد، پس از انتقال خلافت از امویان به عباسیان (۱۳۶۱۵۸ ه.ق)، به شهر با جلال و شکوهی تبدیل شده بود که به زودی مرکز انتقال فلسفه و علم به سایر حوزه های اسلامی شد.

استادِ فارابی، ابو بشر متی بن یونس بود. او منطق دان بزرگی بود. استاد دیگر فارابی یوحنان بن حیلان است که فارابی از وی حکمت آموخت. اندوخته علمی فارابی محصول حشر و نشر با اساتید فن در بغداد بود. او به زبان های ترکی، فارسی و عربی مسلط بود. آثار سیاسی فارابی عبارتند از: تفسیری بر اخلاق نیکوماخوس، التنبیه علی سبیل السعاده، رساله فی السیاسه، تحصیل السعاده، السیاسات المدنیه، مبادی آراء اهل المدینه الفاضله، فصول المدنی فی

۲

الاجتماعات المدنی، جوامع السیاسه، کتاب المله، فلسفه افلاطون، وصایا نعم نفعها، و تلخیص النوامیس و الحروف.

حدود سال ۳۳۰ ه.ق بود که فارابی با قبول دعوت سیف الدوله حمدانی، حاکم شیعی مذهب شهر حلب در سوریه، اواخر عمر خویش را به سوریه مهاجرت کرد. وی در سال ۳۳۷ از سوریه سفری به مصر داشت و دوباره به سوریه برگشت و تا پایان عمر در سوریه بود. وی در سال ۳۳۹ ه. ق برابر با ۹۵۱ م. در سن ۸۰ سالگی چشم از جهان فرو بست و در باب الصغیر دمشق به خاک سپرده شد.^(۱)

تعریف فلسفه سیاسی

ارائه تعریفی دقیق برای مفاهیمی همچون: علم سیاست، تفکر سیاسی، تحلیل سیاسی، مکتب سیاسی، فقه سیاسی، کلام سیاسی، فن سیاسی، فلسفه سیاست، اندیشه سیاسی، فلسفه سیاسی و نیز مفاهیمی دیگر از این دست، نیازمند تحقیقی جامع و مفید و مجال بیشتری است. اما در این بخش از مقاله در صددیم تا اولاً فلسفه را تعریف کنیم، ثانیا سیاست را بشناسیم، ثالثا فلسفه سیاسی را بررسی کنیم و بالاخره، تفاوت آن را با اندیشه سیاسی بیان نماییم.

فلسفه یعنی تلاش برای کسب معرفت جهانشمول (معرفت کلی). به عبارتی دیگر، بحث از احول کلی وجود و بحث از وجود مطلق را فلسفه گویند. «فلسفه چون با کلیات و ارزش ها و احکام کلی سر و کار دارد، می تواند بصیرت کلی به انسان بدهد، و وسعت مشرب و انشراح صدر بیاورد؛ زیرا با پرداختن به فلسفه، ذهن جزئی نگر و روزمره گرا در آفاق گسترده تر سیر می کند.»^(۲)

پس از تعریف اجمالی و کوتاه از فلسفه به تعریف سیاست می پردازیم. سیاست عبارت است از بحث پیرامون حکومت، قدرت و نظام اداره کننده جامعه. هر گونه بیانی که به ماهیت قدرت و حکومت بپردازد و به بررسی نظام اداره کننده جامعه و یا دولت یا ساختار سیاسی بپردازد، سیاست خواهد بود. پس سیاست و بحث سیاسی، دامنه ای بسیار وسیع را در برمی گیرد؛ چرا که قدرت و حکومت تا اقصی نقاط وجود جامعه بشری گسترش دارد؛ اقتصاد سیاسی، تاریخ سیاسی، حقوق سیاسی، مدیریت سیاسی و دیگر حوزه ها (بخصوص اینکه اخیرا بحث ریاضیات سیاسی هم مطرح می شود) همه نمونه هایی از این دست هستند.

حال به عمده ترین بحث این فصل، یعنی تعریف فلسفه سیاسی، می پردازیم؛ و ابتدا تعاریف متعددی از اساتید فن از جمله لئو اشتراوس ارائه خواهیم داد:

الف) فلسفه سیاسی، شاخه ای از فلسفه است که کلمه «فلسفه» بیانگر روش بحث از مقوله سیاست است؛ روشی که هم فراگیر است و هم به ریشه مسئله توجه دارد. از این رو، معرفت به اصول سیاسی را فلسفه سیاسی گویند. به عبارت دیگر، فلسفه سیاسی کوششی است برای فهم ماهیت امور سیاسی. موضوع فلسفه سیاسی با غایت عمل سیاسی یکسان است. فلسفه سیاسی کوششی است برای نشاندن معرفت به ماهیت امور سیاسی به جای گمان درباره آن ها.^(۳)

ب) فلسفه سیاسی یعنی تفکر منظم درباره ماهیت، هدف ها، ساختار و قدرت دولت، از یک سو برای فهم و شناخت واقعی دولت، و از سوی دیگر، برای حفظ و یا تغییر آن. پس فعالیتی فکری و ذهنی است که با هدف پرداختن به مسائل و دشواری های اجتماعی و سیاسی و حل و رفع آن ها صورت می گیرد.^(۴)

ج) فلسفه سیاسی یعنی صورت خاصی از اندیشه سیاسی. متفکری که همّ خود را صرف فلسفه سیاسی می کند، اولاً به هدف کشف حقایق حاکم بر سیاست به تأمّل می نشیند؛ ثانیا حیات سیاسی را صورتی از حیات فلسفی می داند. بالاخره اینکه، فلسفه سیاسی در پی کشف حقیقت است.^(۵)

د) فلسفه سیاسی بازتاب رخدادهای اجتماعی سیاسی است که کوشیده آن ها را تبیین، توجیه و تفسیر کند و نیز تغییر دهد، به دشواری های و معضلات ویژه هر دوره پاسخ دهد یا راه حل بیابد. رشد و گسترش فلسفه سیاسی به عنوان نتیجه رخدادهای سیاسی اجتماعی و بازتاب آن ها در ذهن پر پندار متفکران، دانایان و دارندگان قوه تصور قوی است. تصویرهای گوناگون در زمان های متفاوت از جهان خارج، فلسفه های سیاسی گوناگونی به بار می آورد. فلسفه سیاسی عصر جدید و سده نوزدهم در برگیرنده اندیشه های سکولاریسم، ناسیونالیسم و دموکراسی است.^(۶)

ه.) آسان ترین و غیر بحث انگیزترین راه تعریف فلسفه سیاسی آن است که بگوییم فلسفه سیاسی همان چیزی است که موضوع مشترک یک سلسله کتاب های مشهور مثل جمهوریت افلاطون، سیاست ارسطو، شهریار ماکیاول، لویاتان هابز، رساله هایی درباره حکومت مدنی لاک، قرارداد اجتماعی روسو، فلسفه حق هگل، مانیفست کمونیست و رساله در باب آزادی استوارت میل است.^(۷)

و) اصول حاکم بر سیاست را در فلسفه سیاسی می آورند. به عبارت دیگر، تلاش برای کشف زندگی سیاسی را فلسفه سیاسی گویند؛ مسائلی همچون ضرورت حکومت، حاکم کیست، بهترین الگوی حکومت، ارتباط مردم و حاکم، عدالت، آزادی، برابری، حق جویی و فضیلت خواهی، مسائل فلسفه سیاسی هستند. فلسفه سیاسی هر جامعه مبتنی بر نظام ارزشی آن است. فلسفه سیاسی،

۳

توجیه کننده نظام سیاسی و مبنای حقانیت هر نظام سیاسی است. فلسفه سیاسی متکفل توجیه نظام سیاسی و اقناع افکار شهروندان است.^(۸)

ز) فلسفه سیاسی را باید با هستی شناسی آغاز کرد تا هستی قدرت و حکومت در ارتباط با هستی های دیگر مورد بررسی قرار گیرد. سؤال های اساسی در فلسفه سیاسی عبارتند از: آیا حکومت وجود دارد؟ اساسا حکومت چیست؟ علت وجود حکومت چیست؟ قلمرو حکومت تا کجاست؟ استقرار و استمرار حکومت به چیست؟ انواع حکومت کدامند؟^(۹)

پس از ارائه تعاریفی چند از فلسفه سیاسی، در جمع بندی به ارائه یک تعریف جامع می پردازیم: فلسفه سیاسی یعنی سیاست را به چشم فلسفی دیدن؛ یا پرداختن به سیاست با توجه به جایگاه آن در کل ساختار وجود؛ دنبال پاسخی برای پرسش های بنیادین علم سیاست بودن؛ فلسفه سیاسی همان کشف اصول و حقایق و قواعد حیات سیاسی است.

فلسفه سیاسی، یافتن پاسخ برای پرسش هایی است که با مرور زمان و تغییر حکومت ها هرگز کهنه نمی شوند و دچار روزمره گی نمی گردند ؛ مثلاً، ضروت حکومت، رابطه مردم و حاکم، هدف و غایت سیاست، انواع حکومت، حق و تکلیف در سیاست، آزادی، عدالت و فضیلت مسائلی هستند که فلسفه سیاسی متکفل پرداختن به آن هاست. برای پاسخ به چنین سؤالاتی بوده که مکاتب گوناگونی پدید آمده اند؛ مکاتبی همچون آنارشیسم، پارلمانتیسم، لیبرالیسم، کمونیسم، سوسیالیسم و صدها مکتب دیگر که بر اساس نگاه فلسفی خود به انسان، جهان و سیاست پدید آمده اند.

تفاوت فلسفه سیاسی با اندیشه سیاسی

در پایان بحث از تعاریف فلسفه سیاسی، به تفاوت فلسفه سیاسی با اندیشه سیاسی اشاره می کنیم: اندیشه سیاسی خاص تر از فلسفه سیاسی است؛ یعنی هر اندیشه سیاسی می تواند فلسفه سیاسی باشد، اما هر فلسفه سیاسی، اندیشه سیاسی نیست.

«اندیشه سیاسی تأمّل درباره آراء سیاسی، یا ارائه تفسیری از آن هاست و میان معرفت یقینی و گمان تفاوتی نمی گذارد، اما فلسفه سیاسی کوششی آگاهانه است برای نشاندن معرفت نسبت به اصول سیاسی به جای گمان درباره آن ها. فیلسوف سیاسی فقط وابسته به حقیقت و در پی آن است، اما اندیشمند سیاسی ممکن است مجذوب نظام سیاسی خاص و سیاستی خاص باشد.»^(۱۰)

خلاصه این که، اندیشه سیاسی بر گرفته از یک فلسفه سیاسی و نظام ارزشی خاصی است و فلسفه سیاسی تلاش مستمری است در طول تاریخ از سوی فیلسوفان سیاسی برای دستیابی به حقیقت قواعد و اصول کلی سیاست.

اصول فلسفه سیاسی فارابی

برای بررسی فلسفه سیاسی فارابی، چند اصل بنیادین در حوزه سیاست را، که فارابی بدان ها معتقد بوده است و بنای فلسفه سیاسی خود را بر این پایه ها قرار داده مطرح، و به توضیح کوتاهی در باب هر یک بسنده می کنیم.

اصول فلسفه سیاسی فارابی عبارتند از:

۱. ضرورت زندگی اجتماعی انسان؛

۲. ضرورت وجود حکومت برای جامعه؛

۳. حکومت ایده آل در مدینه فاضله؛

۴. ضرورت حاکمیت رئیس حکیم در مدینه فاضله؛

۵. ضرورت تعاون در مدینه فاضله؛

۶. فضیلت و سعادت به عنوان هدف و غایت سیاسی در جامعه؛

۷. مدن غیر فاضله و مردمان آن ها.

اصل اول: ضرورت زندگی اجتماعی انسان

فارابی معتقد است که حیوانات و گیاهان به چند گونه زندگی می کنند. برخی به حوایج و ضروریات لازم زندگی و بقای خود نمی رسند، مگر بواسطه گرد آمدن در گروه های جمعی. برخی دیگر، اگر چه منفرد زندگی می کنند و به ضروریات بقای خود می رسند، اما رسیدن به زندگی برتر، منوط به زیستن گروهی است. دسته سوم آن هایی هستند که صرفا منفرد و تنها زندگی می کنند و به ضروریات زندگی و زندگی برتر، از طریق زیست انفرادی می رسند. دسته اخیر هرگاه زندگی اجتماعی تشکیل دهند و گروهی زندگی کنند، هرگز مانع دیگری نیستند؛ هر چند

۴

برخی از این ها که به صورت تنها زیست می کردند، در صورت اجتماع، مانع بهره دیگری می شوند و برای دیگران در زندگی گروهی ایجاد مزاحمت می کنند.

از این روی، برخی از حیوانات، مانند حیوانات دریایی، همیشه جدا زندگی می کنند، برخی هنگام تولید مثل جدا هستند و در بقیه امور، زندگی گروهی دارند، دسته ای همچون مورچگان و زنبور عسل پیوسته زندگی گروهی دارند و بالاخره، گروهی تنها در چریدن و پرواز با هم زندگی می کنند؛ مثل پرندگان.^(۱۱)

انسان از جمله موجوداتی است که به طور مطلق نه به حوایج اولیه و ضروری زندگی خود می رسد و نه به حالات برتر و افضل حیات، مگر اینکه زندگی گروهی و اجتماعی در مکان واحد و در پیوستگی با گروه های بسیار داشته باشد.

فارابی در کتاب السیاسه المدنیه می نویسد: «و الانسان من الانواع التی لایمکن ان یتم لها الضروری من امورها و لاتنال الافضل من احوالها الا باجتماع جماعات منها کثیره فی مسکن واحد.»^(۱۲)

پس اصل اصیل در فلسفه سیاسی فارابی این است که انسان ها باید زندگی اجتماعی داشته باشند. از دیدگاه فارابی، نه تنها انسان در سایه زندگی جمعی به نحو مطلوب تری امرار معاش می کند و نه تنها به کمالات زندگی و زندگی برتر از طریق آن نایل می شود، حتی ضروریات زندگی خویش را هم تنها در زندگی اجتماعی به دست خواهد آورد؛ یعنی ضروریاتی که در صورت فقدان آن ها، انسان ها نابود می شوند.

در بحث از یک اصل دیگر فلسفه سیاسی افلاطون، یعنی هدف و غایت مدینه فاضله، بیشتر توضیح خواهیم داد که انسان اگر بخواهد به کمال وجودی خود برسد، چاره ای ندارد جز اینکه زندگی اجتماعی و جمعی داشته باشد.

اصل دوم: ضرورت وجود حکومت برای جامعه

مردم در جامعه بر دو دسته اند: عده ای رئیس اند و عده ای مرئوس. دسته دوم هم ممکن است ریاست بر گروهی دیگر را دارا باشند، در عین حال که در خدمت مافوق خود هستند؛ تا اینکه این سلسله به نقطه ای ختم می شود که عده ای صرفا خادمند و در رأس این ساختار عده ای قرار دارند که صرفا مخدومند.

جامعه برای آنکه بتواند به هدف خود برسد باید دارای چنین ساختار و نظامی باشد که هر یک از افراد و هر دسته، گروه دیگری را در راه وصول به هدف راهنمایی کنند. البته روشن است که چنین اعتقادی از فارابی در فلسفه سیاسی، برگرفته از باور او در فلسفه می باشد که به نظام تصاعدی و تنازلی وجود معتقد است. فارابی وجود را از وجود اعلی، در مرتبه بعدی صادر اول، سپس وجود مادون که نفس همراه با ماده و در نهایت، ماده صرف که همان هیولی است منتهی می داند. چنان که در تصاعد وجودی هم ابتدا مفارقت از ماده و سپس ممزوجیت با موجود اعلی را به صورت رتبه ای لحاظ می کند.

از دیدگاه فارابی همچنان که زندگی اجتماعی انسان ضروری است، وجود دستگاه سیاسی راهبر هم ضروری است. فارابی وقتی در کتاب احصاءالعلوم به علم مدنی می رسد، آن را چنین تعریف می کند: «اما العلم المدنی فانه یفحص: عن اصناف الافعال و السِیَر الارادیه، و عن الملکات و الاخلاق و السجایا و الشِّیَم التی عنها تکون تلک الافعال و السیر، و عن الغایات التی لاجلها تفعل و کیف ینبغی ان تکون موجوده فی الانسان و کیف الوجه فی ترتیبها فیه علی النحو الذی ینبغی ان یکون وجودها فیه و الوجه فی حفظها علیه.»^(۱۳)

علم مدنی یا علم حکومتداری، علمی است که از اصناف افعال و سنت های ارادی در جامعه بحث می کند و همچنین بحث از ملکات و اخلاق و صفات ستودنی و نکوهیده که منشأ افعال و سنت ها، همین ملکات و صفات هستند را بر عهده دارد. علم حکومت به بررسی این ها می پردازد تا راهی بجوید که صفات و ملکات پسندیده باقی باشد و حفظ گردد و غایت سیاسی را هم، همین علم بررسی می کند.

پس از اثبات اصل ضرورت زندگی اجتماعی انسان، اصل حکومت و ضرورت آن مطرح می شود و فارابی به بحث از مدینه و رئیس آن پرداخته است.

اصل سوم: حکومت ایده آل در مدینه فاضله

از دیدگاه فارابی، اجتماع انسان ها به چند صورت ممکن است؛ برخی اجتماعات ناقص اند و برخی کامل. اجتماع کامل، شامل اجتماع عظمی، وسطی و صغری می شود. اجتماع عظمی عبارت است از تعاون و همکاری امت های بسیار با یکدیگر؛ نظیر همکاری تمدن ها یا دست کم م