فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی :

اشاره

در شماره های قبلی، درباره غفلت به عنوان منشأ سقوط انسان بحث شد و گفته شد که به حسب آنچه از آیات شریفه قرآن استفاده می شود و اعتبارات عقلی هم آن را تأیید می کند، منشأ سقوط انسان و مانع ترقّی او «غفلت» است. محور غفلت هم خود انسان است. درباره چیزهایی که مقوّم وجود انسان و سیر تکامل او هستند نیز توضیحاتی ذکر گردید. اکنون دنباله مباحث

:

توجه به خود؛ موجب تکامل

وقتی غفلت از خود و مقوّمات وجودی خود منشأ غفلت از خدا و مانع تکامل انسان باشد، علاجش هم توجه است. قرآن کریم می فرماید: «یَا ایُّها الّذینَ آمنوا عَلیکم انفسَکم لایَضُرُّکم مَن ضَلَّ اذا اهتدیتم.» (مائده: ۱۰۵) خطاب به مؤمنین می فرماید: بر شما باد به خودتان! اگر دیگران گمراه شدند، ولی شما هدایت شدید، گم راهی آن ها به هدایت شما ضرری نمی زند. در ذیل این آیه شریفه، علاّمه طباطبایی بحث مفصّل و ذی قیمتی را در جلد ششم تفسیر المیزان درباره معرفت نفس و مراتبی که دارد مطرح نموده اند و این که معرفت نفس به معرفت حقیقی الهی می انجامد

.

صرف نظر از بحث های دقیقی که ایشان در آنجا مطرح کرده اند، این جمله ای که می فرماید: «بر خودتان باد به وجود خودتان!» (توجه به ذات خودتان داشته باشید

)

می تواند متضمّن چند مرتبه از توجه باشد که می توان بعضی از این ها را ظاهر آیه و بعضی را بطونش تلقّی کرد. از این که می فرماید: اگر شما هدایت شدید گم راهی دیگران به شما ضرر نمی زند این معنا به ذهن متبادر می شود که وقتی انسان در شرایط خاصی، توجهش معطوف به جامعه، به دیگران و به محیط شود، از خودش غافل می شود

.

نمونه ساده اش این است که برای همه ما کما بیش اتفاق می افتد که با یک کسی که معاشرت داریم، چه در داخل خانواده و چه در محیط کار و مدرسه، گاهی توجه ما به عیوب طرف مقابلمان جلب می شود و با انگیزه های نفسانی همراه با وسوسه های شیطانی سعی می کنیم عیب های او را جست وجو کنیم و از حسن هایش غافل می شویم. اگر درباره او از ما سؤال کنند، اول چیزی که به ذهنمان می رسد عیب های اوست. این حالت اگر ادامه پیدا کند، ملکه عیب جویی در انسان پیدا می شود و غالبا این ملکه با نوعی از خود راضی بودن و خودپسندی همراه است. وقتی انسان دایم متوجه عیوب دیگران باشد، دیگر عیب خودش را نمی بیند؛ گویی اصلاً خودش عیبی ندارد

.

این یکی از مواردی است که سفارش می شود به جای این که به دیگران بپردازید، به خودتان بپردازید. کسی که متوجه عیوب خودش باشد و از خودش انتقاد کند، این توجه به خود، او را از عیب جویی دیگران باز می دارد. این مرحله ای از توجه به نفس در مقام یافتن عیوب است که عیب خود را پیدا کنیم، نه عیب دیگران را. اگر دنبال این باشیم که عیب های خودمان را پیدا کنیم و آن ها را اصلاح نماییم، دیگر فرصت این را پیدا نمی کنیم که به عیب جویی دیگران بپردازیم. ولی توجه به نفس در پرداختن به خود، تنها این نیست؛ شاید بتوان گفت: این معنای ظاهری آیه است، اما اگر دقت شود مطالب عمیق تری از آن استفاده می شود که همان گونه که عرض کردم در تفسیرالمیزان به بعضی از آن ها توجه شده است. وقتی می فرماید: «لایَضُّرکم مَن ضَلَّ اِذا اهتدَیتم»، معلوم می شود که پای هدایت و ضلالت در پیش است. می فرماید: وقتی شما هدایت شوید، گم راهی دیگران به شما ضرری نمی زند؛ به خودتان بپردازید. معلوم می شود این پرداختن به خود راهی است برای هدایت شدن. از همین جا، ایشان این مطلب را استفاده می کند که معرفت نفس طریق معرفه الله است، و توجه به خود راهی است برای توجه به خدا. و بحث های ذی قیمتی را آنجا مطرح می کند

.

خودفراموشی؛ عامل سقوط

یکی از نکته هایی که در همین جا می توان به آن توجه کرد و آن را یکی از مراتب معانی این آیه شمرد، این موضوع است که تجربه کرده ایم در زندگی مان گاهی حالتی پیش می آید مستغرق در محیط خود و حوادث بیرونی می شویم و دنبال لذت هایی می گردیم که از بیرون عاید می شوند و اصلاً یادمان می رود که خودمان که هستیم و کجا هستیم و دنبال چه می گردیم. گویا خودمان را بکلی فراموش کرده ایم، بخصوص بعضی حالاتی که به نام «لهو» نامیده می شود و سرگرمی های تند. در آن حالت، انسان اصلاً یادش می رود که خودش هست. از این گونه حالات (لهو) در شرع مذمّت شده و بعضی مراتبش تحریم شده است

.

این حالت خودفراموشی از خود بیگانگی به وجود می آورد. علامتش هم این است که از این که آدم یاد خودش باشد، ناراحت است. تنها که می شود مثلاً فرصتی پیدا می کند تا مقداری به خودش توجه کند که من چه هستم، که هستم؟ چه کار باید بکنم؟ کجا باید بروم؟ این تازه اول وحشت و نگرانی است. گویا از خودش وحشت دارد. با این که برای انسان، خودش از همه چیز عزیزتر است (الله الله فی اَعزِّ الانفسِ علیکم

)^(۱)

ولی گاهی طوری می شود که انسان از خودش بدش می آید، از خودش وحشت دارد. چنین حالتی وقتی برای آدمی زاد پیدا می شود که به پرداختن به بیرون از خود عادت کرده باشد، و این زمینه بسیاری از رذایل و سقوط را در مسیر انسانیت پیش می آورد. انسان موجودی است آگاه و این آگاهی عین علم و عین ذات اوست؛ یعنی همان ذات انسانی اش، همان روح انسانی اش اگر این حالت را از دست بدهد، به تدریج، از انسانیت خارج می شود و دچار نوعی از خود بیگانگی می گردد

.

البته غربی ها مبحث «از خود بیگانگی» را به صورت های گوناگونی مطرح کرده اند، ولی در اسلام و در معارف اسلامی و اهل بیت علیهم السلام به صورت بسیار عمیق تری مطرح شده است. اگر این توجه به خود به صورت صحیحی انجام بگیرد و تقویت شود، به آنجا می انجامد که انسان این حقیقت را می یابد که «مَن عَرفَ نَفسه فقَد عرَف ربَّه

.»^(۲)

ما این را به صورت یک مطلب تعبّدی می پذیریم؛ چون در روایات زیادی هم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و هم از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است و توجیهاتی هم برای آن مطلب ذکر می کنیم که اگر کسی معرفت حقیقی به روح خودش پیدا کند که نفس ما همان روح ماست و بدن به منزله لباسی است برای انسان و حقیقت نفسش را مشاهده کند، خواهد دید که «مَن عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرفَ ربَّه»، نه این که هرکس خود را بشناسد راهی برای معرفت خدا یافته است؛ کسی که خود را شناخت حقیقتا خدا را شناخت. این دو تا معرفت توأمان هستند

.

این هم یک معنای بسیار دقیقی است که در آیه مزبور وجود دارد و معانی دیگری هم می توان برای آن در نظر گرفت که ما در مقام تفسیر آن نیستیم. فقط به مناسبت این که ریشه سقوط های انسان لغزش های او و غفلت است، عرض می کنم که محور این غفلت خود انسان است؛ غفلت از حقیقت انسانیت، از هویّت انسانی خود. این منشأ همه مفاسد می شود. وقتی انسان به هویّت انسانی خودش توجه کند، ارتباط وجودی خود را با کسی که هر لحظه به او هستی می بخشد می شناسد، بعد می بیند و می یابد، درک می کند که نمی تواند وجود او منفک و مستقل و منعزل از اراده الهی باشد. این ها چیزهایی است که ما شنیده ایم و خوانده ایم یا دیگران گفته اند؛ به هر حال، مفاهیمی هستند که از سطح درک ما بالاترند. ولی برای این که انسان بکلی غفلت از خود پیدا نکند و مستغرق در بیگانگان نشود و به یک معنا «از خود بیگانه» نشود، لازم است دقایقی را در شبانه روز اختصاص دهد به این که قدری به خودش توجه کند؛ من چی هستم؟ که هستم؟ کجا هستم؟ دنبال چه می گردم؟ و چون توجه به خود مستلزم توجه به کسی است که وجود را به او افاضه می کند، لازمه اش توجه به خداست

.

یاد خدا؛ مانع غفلت انسان

همه ما می دانیم یکی از مطالبی که در قرآن کریم و در روایات و سیره ائمّه اطهار علیهم السلام زیاد مورد عنایت بوده، «یاد خدا» است. ولی برای خیلی ها این سؤال مطرح می شود: صرف این که انسان یاد خدا باشد، این چه نقشی می تواند در تکامل انسان در رسیدن به سعادت انسان ایفا کند؟ این سؤال کمابیش برای همه پیش می آید

.

این قدر سفارش می کنند که به یاد خدا باشید، به یاد خدا بودن چه کاری برای ما صورت می دهد؟ معمولاً در پاسخ این سؤال، گفته می شود: وقتی انسان به یاد خدا هست، گناه نمی کند، بیش تر به وظایفش توجه می کند. البته همین طور هم هست. یکی از عواملی که مانع گناه انسان می شود این است که توجه کند به این که به فرمایش امام راحل قدس سره در محضر خداست. وقتی توجه کند که خدا حاضر است و او را می بیند، این توجه و این یاد خدا مانع می شود از این که گناه کند؛ موجب می شود که در مقام انجام وظایف و تکالیفش برآید. این فایده ای که بر یاد خدا مترتب می شود، مثل فایده ای است که از جویدن غذا بر تقویت فک مترتب می شود؛ وقتی آدم غذا می خورد، غذا را می جود، فکش هم حرکت می کند. این ورزشی است برای فک. ماهیچه های فک تقویت می شوند. اما آیا آدم غذا می خورد تا فکش تقویت شود؟ نه، بلکه این از فواید غذا خوردن است. وقتی ما اصل فایده چیزی را درست نشناسیم، باید با همین چیزها ما را تشویق کنند که کاری را انجام دهیم. حقیقت مسأله خیلی بالاتر از این هاست. فایده یاد خدا خیلی بیش از این است که مانع گناه شود. البته برای مثل بنده ای که مبتلا به گناه باشم و حریف نفس و شیطان نمی شوم