---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تأثیرپذیری امام خمینی (ره) از الگوی نظارتی امام علی (ع) بر کارگزاران :

مقدمه

نظارت از بدیهی ترین وظایف یا عناصر برای مدیریت هر سیستم (کازمایر، ۱۳۶۸، ج ۱، ص ۲۱) و به بیان دقیق تر، ابزاری کارآمد برای تطبیق فعالیت های یک مجموعه با اهداف و آرمان های آن است. ازهمین رو، امروزه برای اجرای بهتر و دقیق تر هر طرح، ناظر یا ناظرانی را انتخاب میکنند تا اهداف درنظرگرفته شده، به شکلی مطلوب و در زمانی مناسب محقق شود.

حکومت ها نیز به عنوان اداره کنند جوامع انسانی، با نظارت بر عملکرد افراد در حوزه های گوناگون، به دنبال رسیدن به چشم انداز مطلوب خود هستند. یکی از حوزه های نظارتی حکومت ها حوز «رفتار عوامل حکومتی» است. دولت ها و حکومت های خواهان تکامل و تعالی، برای تحقق دسته ای از اهداف خود، از جمله حفظ و ارتقای سطح رضایتمندی مردم در جهت تثبیت پایه های قدرت، حفظ سلامت بدن دولت و مقابله با فساد اداری و رعایت قوانین، ناگزیر به نظارت بر رفتار و عملکرد کارکنان خود هستند.

در این میان ، نظام مقدس علوی به واسط برخورداری از مبانی محکم اعتقادی- دینی و قرار داشتن امام معصوم در رأس هرم مدیریتی آن، توجه ویژه و مضاعفی به مقول «نظارت بر کارگزاران» دارد. امام خمینی (ره)، بنیانگذار انقلاب اسلامی در جهان امروز، نیز به موضوع «نظارت» توجه جدی داشت و در این امر، از امام علی (ع) تأثیر پذیرفته بود. این نوشتار، دربار الگوی نظارتی امام علی (ع) و تأثیرپذیری امام خمینی (ره)، از آن امام معصوم در امر نظارت بحث میکند. سؤال های اصلی این نوشتار عبارت است از: اجزای الگوی نظارتی امام علی (ع) بر کارگزاران چیست؟ آیا الگوی نظارتی امام علی (ع) بر نگرش امام خمینی (ره)، به موضوع نظارت بر کارگزاران تأثیر گذاشته است؟ نظارت امام علی (ع) بر کارگزاران مبتنی بر چه روش هایی بود؟

لازم به ذکر است که در زمین «نظارت امام علی (ع) بر کارگزاران» و «تأثیرپذیری امام خمینی (ره)، از امیرالمؤمنین (ع)» کتاب و نیز مقالاتی نگاشته شده است ، اما با وجود بررسیهای انجام شده، نگارندگان کتاب یا مقاله ای که مستقلاً «فایل پاورپوینت کامل تأثیرپذیری امام خمینی (ره) از الگوی نظارتی امام علی (ع) بر کارگزاران» را بررسی کرده باشد، نیافتند.

نظارت بر کارگزاران در اندیشه امام علی (ع)

«نظارت» یکی از انواع کنش های امیر مؤمنان (ع) در قبال عوامل حکومتی بود که در جریان آن ، رفتار کارگزاران از سوی آن حضرت، کنترل و ارزیابی میشد. اما آن حضرت در گام نخست، لازم بود برای حکومت نوپای خود مدیرانی صالح انتخاب میکنند. این مطلب علاوه بر قرار داشتن در برنامه های آن حضرت ، خواست معترضان هم بود و در واقع، توجه مردم به امام، برای حذف عاملان فاسدی بود که سال ها بر مردم ظلم روا میداشتند. ازاین رو، حضرت علی (ع) پس از قبول حکومت، با علم به فساد موجود در دولت های قبلی، به ویژه دولت عثمان، پیش از هر چیز، نسبت به پاکسازی بدن دولت اقدام کردند، به گونه ای که بسیاری از کارگزاران دولت قبلی را برکنار کردند (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۷).

اولین نامه ای که امام در این زمینه در روزهای نخست حکومت مرقوم داشتند، برای امیران لشکر فرستاده شد: «تباه شدن پیشینیان شما به این علت بود که مردم را از حق بازداشتند و مردم هم آن را پذیرفته، زیر بار رفتند. و آنها را به باطل (ضلالت و گمراهی) واداشتند و ایشان هم از آن پیروی کردند» (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۴۱۱). سپس امام برای هر ایالت، والی و حکمرانی تعیین نموده، با وجود دقت نظر در انتخاب افراد، به موضع «نظارت» به عنوان اولین عامل مهم در پیش گیری از وقوع جرم توسط آنان، توجه ویژه ای به خرج دادند.

انواع نظارت در دستگاه حکومتی امام علی (ع)

امر مهم «نظارت» در حکومت امام علی (ع)، در یک تقسیم بندی کلی، به دو نوع «نظارت قبل از

مسئولیت سپاری» و «نظارت در حین انجام مسئولیت» تقسیم میشود:

نظارت قبل از مسئولیت سپاری

از دید امام علی (ع)، نظارت بر کارگزاران تنها به زمان مسئولیت سپاری به آنان محدود نمیشود، بلکه نظارت قبل از سپردن مسئولیت ها و گزینش دقیق افراد، حلق تکمیل کننده فرایند نظارت بر کارگزاران در زمان انجام مسئولیت است. از این رو، در حکومت علوی، قبل از سپردن هرگونه مسئولیتی به افراد، اقدامات گزینشی صورت میگرفت. حتی امام علی (ع) برای گماردن فردی در مسئولیت نگهبانی و چوپانی گوسفندان جمع آوری شده به عنوان زکات ، به دقت در انتخاب او، توصیه کرده، فرمودند: «و آنها را به کسی که به او اطمینان نداری یا نسبت به بیت المال مسلمانان دلسوز نیست، مسپار» (همان، ۱۳۸۳، ص ۳۶۰ ).

بنابراین ، به طریق اولی، برای سپردن مسئولیت های مهم به افراد، امام علی (ع) حساسیت های مضاعفی

به خرج میدادند. در ذیل، به چند نمونه اشاره میکنیم:

/الف ) انتخاب فرماندهان سپاه:

امام علی (ع) در مورد انتخاب فرماندهان لشکر و ارتش به مالک اشتر فرمودند: «برای فرمان‏دهی سپاه، کسی را بگمار که خیرخواهی او برای خدا و پیامبر (ص) و امام تو بیشتر، و دامن او پاکتر، و شکیبایی اش برتر باشد. از کسانی باشد که دیر به خشم آیند، و عذرپذیرتر باشد، و بر ناتوان رحمت آورد، و با قدرتمندان با قدرت برخورد کند. درشتی او را به تجاوز نکشاند، و ناتوانی او را از حرکت بازندارد. سپس در خصوص نظامیان، با خانواده های ریشه دار، دارای شخصیت حساب شده، خاندانی پارسا، دارای سوابقی نیکو و درخشان، که دلاور و سلحشور و بخشنده و بلندنظرند، روابط نزدیک برقرار کن. آنان هم بزرگواری را در خود جمع کرده، و نیکیها را در خود گرد آورده اند و رسیدگی به امور کوچکِ آنان را به خاطر رسیدگی به کارهای بزرگشان وامگذار» (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۴۰۸).

این بخش از نامه به وضوح، گویای اهمیت توجه به تعهد و تخصص افراد در واگذاری مسئولیت به آنهاست. در حقیقت، تعهد و تخصص، بال های پرواز کارگزاران به شمار می آید که آنان را تا اوج خدمت به بندگان خداوند میرساند و شکی نیست که در صورت وجود نقصان در این زمینه، مقصود حاصل نمیشود.

ب. انتخاب قاضی:

امام علی (ع) دربار انتخاب قاضی، شرایطی را مقرر میدارند که نوعی نظارت بر عملکرد وی قبل از سپردن مسئولیت به اوست (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۴۱۰) «از میان مردم، برترین فرد نزد خود را برای قضاوت انتخاب کن؛ کسانی که مراجع فراوان ، آنها را به ستوه نیاورد، و برخورد مخالفان با یکدیگر او را خشمناک نسازد، بر اشتباهاتش پافشاری نکند، و بازگشت به حق پس از آگاهی، برایش دشوار نباشد، طمع را از دل ریشه کن کند، و در شناخت مطالب، با تحقیقی اندک رضایت ندهد و در شبهات از همه با احتیاط تر عمل کند و در یافتن دلیل، اصرارش بیش از همه باشد و در مراجع پیاپی شاکیان خسته نشود. در کشف امور از همه شکیباتر و پس از آشکار شدن حقیقت، در فصل خصومت از همه بُرنده تر باشد؛ کسی که ستایش فراوان او را فریب ندهد و چرب زبانی او را منحرف نسازد و چنین کسانی بسیار اندکند. در دستوراتی که (در خصوص نحو انتخاب قاضی) دادم نیک بنگر که همانا این دین در دست بدکاران اسیر گشته بود؛ با نام دین، هواپرستی می کردند و دنیای خود را به دست می آوردند» (همان، ص ۴۱۰ ).

ج. شرایط انتخاب کارگزاران حکومت:

در جای دیگری از این نامه، امام (ع) در خصوص انتخاب کارگزاران حکومت می فرمایند: «در امور کارمندانت بیندیش و پس از آزمایش به کارشان بگمار، و با میل شخصی و بدون مشورت با دیگران آنان را به کارهای مختلف وادار نکن؛ زیرا نوعی ستمگری و خیانت است . کارگزاران دولتی را از میان مردمی باتجربه و باحیا، از خاندان های پاکیزه و باتقوا، که در مسلمانی سابق درخشانی دارند، انتخاب کن؛ زیرا اخلاق آنان گرامیتر، و آبرویشان محفوظ تر، و طمع و روزیشان کمتر، و آینده نگری آنان بیشتر است» (همان ).

امام (ع) معیار انتخاب را «اختبار» (آزمایش ) قرار داده و مالک را از اینکه معیار رابطه ها به جای ضابطه حاکم گردد، به شدت برحذر میدارد (مکارم شیرازی، ۱۳۹۱، ج ۱۱، ص ۱۹). بنابراین، استخدام افراد باید ضابطه مند باشد تا زبده ترین و توانمندترین افراد به کار گماشته شوند.

از بیانات گذشته، روشن شد که در اندیش علوی، داشتن اصالت خانوادگی (البیوتات الصالحه ) به عنوان محیطی که افراد در آن رشد و نمو یافته اند، از جایگاه والایی برخوردار است. علاوه بر این، امیرالمؤمنین (ع) در نامه ای به منذر بن جارود عبدی، ملاک انتخاب او به عنوان فرماندار را سابق ارزشمند پدر وی عنوان کرده، می فرمایند: «شایستگی پدرت مرا نسبت به تو خوشبین کرد» (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۴۳۶). هرچند منذر حُسن اعتماد حضرت را پاس نداشت و بی لیاقتی خود را نشان داد، اما این جمله سندی متقن بر لزوم توجه به سوابق خانوادگی در فراگرد گزینش افراد است. همچنین عبارت امام در نامه به حاکم بحرین «فَخَف الله ! إَّنکِ من عَشِیرَه ذَاتِ صَلاَح ، فکُنْ عِندَ صَاِلحِ الظَنِّ بک» (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۲۰۱) مؤید دیگری بر این تأکید است که در انتصاب افراد، باید در ریش خانوادگی آنان مداقه و بررسی کرد.

حضرت همچنین نسبت به خطر انتخاب کارگزارانی که با زیرکی ظاهری، خیانت پیشه میکنند، هشدار میدهند: «مبادا در گزینش آنان، بر تیزهوشی و اطمینان شخصی و خوش باوری خود تکیه کنی؛ زیرا افراد زیرک با ظاهرسازی و خوش خدمتی، نظر زمام داران را به خود جلب میکنند که در پس این ظاهرسازی، نه خیرخواهی وجود دارد و نه امانتداری». (نهج البلاغه ، ۱۳۸۳، ص ۴۱۲). این سخن، تأکیدی است بر این نکته که در گزینش کارگزاران، نباید به ظواهر اکتفا کرد، بلکه باید با نگاهی عمیق و دقیق، لایه های زیرین شخصیتی آنان را بررسی کرد و آنگاه مطابق توانمندی افراد، به آنان مسئولیتی سپرد.

در واقع، مطلوب حکومت علوی این است که مسئولیت ها به کسانی داده شود که در کنار توانمندی تخصصی، شرایط عمومی تصدی هر منصبی را دارا باشند. امیرالمومنین (ع)، به کارگیری انسان های نالایق و دون در مناصب دولتی را مای تباهی و زوال دولت ها میداند: «زَوَالُ الدُّوَلِ باصْطِنَاعِ السِّفَل» (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ص ۳۴۳).

شرایط عمومی انتخاب کارگزاران

امام کسانی را شایست به دوش گرفتن ردای خدمت میدانند که واجد شرایط عمومی لازم باشند. این شرایط عبارتند از:

– اصالت خانوادگی:

یکی از مهم ترین نکات در فرایند گزینش از منظر حضرت علی (ع)، موضوع اصالت خانوادگی است. دارا بودن دودمانی صالح و دارای سابقه درخشان در اسلام یکی از شاخصه های اصالت خانوادگی است که حضرت علی (ع) بر آنها تأکید ورزیده اند.

– با تجربه بودن:

دارا بودن تجربه و مهارت یکی دیگر از ملاکهای عمومی انتخاب افراد برای فعالیت در مسئولیت هاست. از رهگذر این عنصر مهم، از وقوع بسیاری از خطاها جلوگیری میشود و کسی راه های رفت نابایسته را برای بار دیگر نمیپیماید.

– با حیا بودن:

حضرت علی (ع) در کنار «با تجربه بودن»، ویژگی «حیا» را به عنوان ملاکی برای گزینش افراد مطرح کردند تا لزوم توجه به دو عنصر «تعهد» و «تخصص» را در موضوع گزینش متذکر گردند: «وَ تَوَخَّ مِنهُمْ أهْلَ الَّتجْرِبَهِ وَ اْلحَیَاءِ» (نهج البلاغه ، ۱۳۸۳، ص ۴۱۰). از منظر مولای متقیان (ع)، توجه به شرایط عمومی در کنار مهارت های تخصصی، زمینه را برای نظارت مطلوب بر کارگزاران فراهم میسازد. به بیان دقیق تر، دقت در مرحل گزینش افراد، گام نخستین در مسیر نظارت بر کارگزاران است که نظارت در حین انجام مسئولیت را هم تا حدی تسهیل می کند.

نظارت در حین انجام مسئولیت

دومین نوع نظارت در حکومت امام علی (ع)، «نظارت مستمر در حین انجام مسئولیت» است که روش های گوناگونی را دربر میگیرد. یکی از این روش ها نظارت غیرمحسوس است. بجاست توجه داشته باشیم که

۱۰مرتبه از ۱۲ مرتبه کاربرد عبارت «بلغنی» در نهج البلاغه، مربوط به کارگزاران بوده و عبارات «َبلَغَنی أّنّک» (نامه ۳)، «َبلَغَنی عنک» (نامه های ۴۱-۴۳-۶۳) و «َفإنَّ عینی کتب إلیَّ» (نام ۳۳) هر کدام یک مرتبه در خصوص کارگزاران کاربرد داشته است که جایگاه والای نظارت در نگاه مدیریتی حضرت علی (ع) را نشان میدهد. موارد ذیل نشانگر نظارت امام (ع) بر کارگزاران در حین انجام مأموریت است:

الف. نامه مولای متقیان به حاکم بحرین:

این نامه سندی متقن و جالب توجه از نظارت حضرت امیر (ع) بر احوالات کارگزاران است که دقت و هوشیاری کامل آن حضرت در کنترل رفتار آنان را نشان میدهد: «آن کس که امانت را خوار شمارد و در خیانت رغبت کند و خود و دین خود را منزه ندارد در دنیا به خود زیان رسانده، و آنچه پس از دنیا در پیش دارد تلخ تر و پایدارتر و بدبخت کننده تر و طولانی‏تر است. پس از خدا بترس ؛ زیرا تو از طایفه ای شایسته هستی . پس چنان باش که درباره ات گمان نیک میرود، و اگر آن خبری که در بار تو به من رسیده، راست باشد (توبه کن و) به شایستگی بازگرد و عقید مرا دربار خود دگرگون مساز، و خراج خود را کاملاً وصول کن. سپس به من بنویس تا – اگر خدا بخواهد – فرمانم به تو ابلاغ شود» (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۲۰۱ ).

ب. نظارت آن حضرت بر احوالات یکی از کارگزاران:

امام در نامه ای ضمن انتقاد از این موضوع، مرقوم فرمودند: «خبر یافته ام که تو بُخور میسوزانی و بسیار روغن میزنی و خوراک رنگارنگ فراوان میخوری و بر منبر همچون راست گویان درست کار سخن میگویی و چون فرود میآیی کارهای حلال شمارندگان را انجام میدهی. پس اگر واقع مطلب همین است، خود را زیان رسانده ای و در معرض گوشمال من قرار داده ای. وای بر تو که بگویی: بزرگی و کبریا روپوش من است و هر کس بخواهد آن دو را از من برباید بر او خشم می‏گیرم! مانعی ندارد که روغن بزنی و خوشگذران باشی؛ زیرا آن توصی پیامبر خداست . اما تو را چه بر آن داشته است که مردم بر تو گواهی دهند به جز آنچه میگویی، آن هم بالای منبر؟» (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۲۰۲).

نمون ذکرشده نمایانگر عمق نظارت امام علی (ع) بر احوال کارگزاران و پرهیز از اکتفا به لایه های سطحی نظارت است و اشراف اطلاعاتی ایشان را به اثبات میرساند.

ج. نامه های امام به حاکم فارس:

اشراف اطلاعاتی امام حتی محتوای نامه های سرّی را نیز در بر میگرفت. شاهد این مدعا نامه ای است که طی آن ، حضرت علی (ع) اطلاع یابی خود از نامه نگاری معاویه با زیاد بن ابیه را یادآور شده اند: «اطلاع یافتم که معاویه برایت نامه ای نوشته است تا عقلت را بلغزاند و اراده ات را سست کند. از او بترس که شیطان است!» (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۳۹۲). مولای متقیان با نگارش این نامه، موضوع نظارت نامحسوس را به کارگزار خود گوشزد و حجت را بر او تمام کردند تا مبادا دست از پا خطا کند و به اقدامی خلاف شرع و شئونات کارگزاران ، دست بزند.

نمون بعدی از نظارت علوی را میتوان در نام دیگر حضرت به همین کارگزار مشاهده کرد. در این نامه آمده است : «فرستاده ام خبری شگفت به من داد؛ گفت : که تو میان خود و او گفته ای که کردها تو را برانگیخته اند تا بسیاری از خراج را بر خود شکسته ای و به او گفته ای که امیر مؤمنان را بدان خبر مده. ای زیاد، به خدا سوگند! همانا تو دروغ گویی و هر آینه اگر خراجت را نفرستی چنان بر تو فشار آورم که تو را تهیدست و سنگین بار سازد، جز آنکه آنچه را از خراج نقض کرده ای در عهده گیری» (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۱۲۰ ).

د. نامه به یکی دیگر از کارگزاران:

آنچه عمق این نظارت را مسلم میسازد، اشار آن حضرت به جزئیات احوال و رفتار کارگزاران است که فرصت حاشا و طفره رفتن را از فرد سلب میکند. برای مثال، ایشان در خصوص تخلفات یکی از کارگزاران ، به تک تک حالات وی اشاره فرموده، مرقوم داشتند: «عجبا! عجبا! چگونه هوای نفس برای تو خود را می آراید که تو از بیت المال کمتر از حقت برداشته ای! آیا تو جز یک مرد مسلمانی؟ آیا تو با پیشین اهل بدر آشنایی داری؟ آنان بیش از حق واجبشان را دریافت نمیکردند. همین قدر برای تو بس که مکه را وطن گزیده ای و با شکم سیر جا خوش کرده ای و از چیزهای تاز طائف و مکه و مدینه هر چه چشمت بیفتد و هوای نفست بکشد میخری، و در مقابل، مال دیگران را میدهی» (ابن جوزی، ۱۴۱۸ق، ج ۱، ص ۱۴۰).

چنان که پیداست، تذکرات حضرت علی (ع) در این باب، تنها به یک نمونه محدود نمی شود و ایشان بر حسب نقش هدایتگری خود، بارها به نظارت توجه کرده اند تا به نوعی، سلامت اداری را در میان عوامل حکومت علوی تقویت کنند.

ه. نظارت بر عملکرد یزید بن حجیه:

ماجرای نظارت بر عملکرد یزیدبن حجیه، کسری خراج و دست گیری وی نمون دیگری از این قبیل است که در تاریخ به آن اشاره شده است: «علی بن ابیطالب، یزید بن حجیه بن عامر بن بنی تمِیم الله بن ثعلبه را به امارت ری و دستبی منصوب کرد. او از خراج [برای خود] برداشت. پس او را فراخواند و زندانی کرد» (بلاذری، ۱۹۹۶، ج ۲، ص ۴۵۹).

و. نامه به یزیدبن قیس ارحبی:

امیرالمؤمنین (ع) با نظارت بر عملکردهای کارگزاران خود، با رویکرد پیش گیرانه، خطاب به یزید بن قیس ارحبی مرقوم داشتند: «در فرستادن خراجت دیر کردی و نمیدانم تو را چه بر آن داشته است، جز اینکه من تو را به پرهیزگاری خدا وصیت میکنم و از اینکه با خیانت کردن به مسلمانان اجر خود را ضایع کنی و جهاد خود را باطل سازی بیم میدهم. پس خدا را پرهیزگار باش و خود را از حرام دور بدار و برای من بر خود راهی قرار مده، تا ناچار نگردم تو را عقوبت کنم. مسلمانان را عزیز بدار و بر ذمّیان ستم مکن و در آنچه خدا به تو داده است، سرای آخرت را بجوی. بهر خویش را از دنیا فراموش مکن و چنان که خدا با تو نیکی کرده است، نیکی کن و تبه کاری در زمین را مجوی. همانا خدا تبه کاران را دوست نمیدارد» (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۲۰۱).

حضرت در این نامه، کارگزار خود را به رعایت تقوای الهی دعوت میکنند تا او را از لغزش های تباه کننده دور سازند. به راستی، کدام سرمایه بالاتر از تقوا؟ و کدام سپر محکم تر از پرهیزکاری؟ در مکتب سیاسی علوی، تقوا سرلوح هم برنامه ها و رکن رکین ادار حکومت، قضاوت، جنگاوری، تنظیم دخل و خرج دولت و تدوین برنامه اقتصادی است که باید مدنظر کارگزاران قرار بگیرد تا آنان را از تخلف باز دارد و مرتکبان تخلف را چراغی روشنگر باشد که راه های توبه و جبران را به ایشان بنمایاند.

ز. نامه امام به مصقله بن هبیره شیبانی:

مصقله بن هبیره شیبانی کارگزار حکومت علوی در «اردشیرخُرّه» بود که از خیانت وی به بیت المال سخن رفته بود. امام (ع) در نامه ای به وی نوشتند: «خبر کاری از تو به من رسیده است که اگر چنان کرده باشی، خدای خود را خشمگین ساخته ای و امام خویش را به غصب آورده ای: غنایم مسلمانان را، که با نیزه ها و اسب های مجاهدان به دست آمده و خون های ایشان بر سر آن ریخته است، میان نور چشمان از اعراب قوم خود تقسیم کرده ای… آگاه باش که حقّ مسلمانانی که نزد تو و ما به سر می برند، از این غنیمت یکسان است. آنان برای گرفتن حق خود نزد من می آیند و آن را می گیرند و باز می گردند» (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۳۹۲).

ح. نامه امام به قدام بن عجلان:

نمون دیگر نامه امام به قدامه بن عجلان، عامل آن حضرت در منطق «کسکر» است (دینوری، ۱۳۶۸، ص ۲۱). در این نامه آمده است: «پس از حمد خداوند، آنچه از مال خداوند نزد توست، ارسال کن ؛ زیرا آن برای مسلمانان، «فیء» است و سهم تو از آن، بیش تر از دیگری نیست. ای پسر امّ قدامه، گمان مکن که مال کسکر همچون مالی است که از پدر و مادرت به ارث برده ای! پس در ارسال آن و تقدیم داشتن به ما عجله کن !» (بلاذری، ۱۹۹۶، ج ۲، ص ۱۶۰).

این خاصیت نظارت اخلاق مداران حضرت علی (ع) بر کارگزاران است که در اقدامی پیش دستانه و پیش گیرانه، با گماردن مخبران و ناظران مخفی، پس از تجزیه و تحلیل گزارش ها و اطمینان از صحت و سقم آنها، عوامل حکومتی را از ارتکاب جرایم بر حذر میداشتند، تا در صورت بروز تخلف، حجت بر کارگزاران تمام شده باشد. البته این موضوع شامل هم عوامل حکومتی فارغ از میزان قرابت و صمیمیت با آن حضرت و همچنین زهد یا جایگاه علمی آنان میشد.

توصیه امام علی (ع) به مسئولان اصلی حکومت

حضرت علی (ع) علاوه بر نظارت مستمر خود بر کارگزاران ، آنان را نیز به نظارت بر امور نیروهای تحت امر خود توصیه میکردند. برای مثال، حضرت علی (ع) در نامه ای به مالک بن کعب، یکی از فرمان داران خود، دستور میدهند شخصی را به جای خویش بگذارند و خود با شماری از یارانش به سواد عراق برود و در بار عملکرد کارگزاران حضرت بین دجله و عذیب تحقیق کند و آن حضرت را از نتیجه مطلع سازد. در بخشی از آن نامه آمده است: «در حوز خدمت خود، کسی را جانشین بگذار و با گروهی از کسان خود بیرون رو تا به منطق سواد عراق بگذری و در میان دجله و عذیب، از کارمندان و کارگزاران من پرسش و جست وجو کن و در روش آنها بنگر. پس به به قباذات (نام منطقه ای است ) بازگرد و همراهی با آنان را بر عهده گیر و فرمان خدا را در آنچه از این سرزمین ها بر عهد تو نهاده است ، به کار بگیر و بدان که کار هر انسانی به حساب او گذاشته و بدان پاداش داده میشود» (یعقوبی، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۲۰۴).

حضرت همچنین در نامه به مالک اشتر بر به کارگیری نیروهای اطلاعاتی برای نظارت بر عملکرد کارگزاران تأکید و به ذکر اوصاف نیروهای اطلاعاتی هم اشاره کردند که باید راستگو و وفاپیشه باشند: «بر آنان جاسوسانی راستگو و وفاپیشه بگمار» (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۴۱۰). امام علی (ع) در ادام پیامد مثبت این کار را یادآور شده ، و فرمودند: «مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کارهای آنان، سبب امانت داری و مهربانی آنان با رعیت میشود» (همان ).

آن حضرت در باب نصب ناظران و گزارشگران مخفی مرقوم میدارند: «از گماردن بازرسانی مشهور به امانت داری و حق گویی غافل مشو، تا خدمات آنان (کارگزاران ) را ثبت و گزارش کنند، و آنان نیز از اطلاع داشتن تو بر خدماتشان مطمئن گردند (ابن شعبه حرانی، ۱۳۸۸، ص ۲۰۳ ). در ادام همین توصیه ها، باز تأکید میکنند: «از همکاران، سخت مراقبت کن و اگر یکی از آنها دست به خیانت زد و گزارش جاسوسان تو آن خیانت را تأیید کرد به همین مقدار گواهی قناعت کن و او را با تازیانه کیفر ده و اموالی را که در اختیار دارد از او باز پس گیر. سپس او را خوار دار و خیانت کار بشمار و طوق بدنامی به گردنش بیفکن (نهج البلاغه، ۱۳۸۳، ص ۴۱۰).

نکته ای که ذکر آن ضروری مینماید این است که استفاده از ناظران مخفی، سیر رسول خدا بوده است. از حضرت امام رضا (ع) در این خصوص روایت شده است: «پیامبر هنگامی که