فایل پاورپوینت کامل رفق و مدارای تربیتی در سیره معصومین(علیهم السلام)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رفق و مدارای تربیتی در سیره معصومین(علیهم السلام) :

مقدمه

در سیره تربیتی پیشوایان دینی(علیه السلام) رفق و مدارا با تربیت آموزان از جایگاه والایی برخوردار است. پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) در موارد متعددی به این موضوع اشاره کرده که وی از جانب خداوند موظّف و مامور است با مردم به رفق و مدارا رفتار کند. نظر به اهمیت این موضوع در تربیت اسلامی، سعی بر این بوده تا در این نوشتار در حد توانایی ابعاد و جوانب آن بررسی شود. بدین منظور معنا و تعریف رفق و مدارا، جایگاه، موارد، محدوده و آثار تربیتی آن مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

معنا و تعریف رفق و مدارا

«رفق» چنانکه در کتب لغت آمده در چهار معنا به کار می رود:

. کاری را خوب انجام دادن در مقابل بد انجام دادن کار؛

. نرم خویی در مقابل تند خویی و شدت عمل؛

. میانه روی و اعتدال در انجام کار؛

. محکم کاری و دقت در انجام کار (مجمع البحرین؛ ذیل ماده رفق).

«مدارا» نیز در لغت به معنای ملاطفت و نرمی و ملایمت و احتیاط کردن آمده است (همان، ذیل ماده دری). با توجه به معنای لغوی رفق می توان گفت که این واژه در زبان عربی بدین معنا است که فرد کاری را به زیبایی و نرمی و با استحکام لازم انجام دهد در مقابلِ آن فردی است که کاری را با شدت و خشونت و زشتی انجام می دهد. مؤید این امر این است که این واژه در مقابل «خَرْق» به کار می رود که به معنای انجام کار با شدت و خشونت و زشتی است. مدارا نیز با توجه به معنای لغوی آن عبارت از نرمی و ملایمت در رفتار با دیگران است که گاه برای در امان ماندن از شر مردم و گاه برای بهره مندی از آنان است. این که در کتب لغت آن را به احتیاط نیز تعریف کرده اند، بیانگر همین مطلب است.

با وجود اینکه، این دو واژه از نظر معنا بسیار به یک دیگر نزدیک هستند، موارد کاربرد آنها در زبان عربی تفاوت دارد. رفق عمدتا در مورد موافقان و دوستان و حداکثر در مورد غیر مخالفان به کار می رود؛ در حالی که مدارای احتیاطی بیشتر در مورد مخالفان و دشمنان به کار می رود. استعمالات متعدد این دو واژه در روایات نیز مؤید این مطلب است. به عنوان مثال در روایتی آمده است که «لاَتَحْمِلُوا عَلَی شِیعَتِنَا و ارْفَقُوا بِهِمْ؛ بر شیعیان ما چیزی تحمیل نکند و با آنها با رفق برخورد نمایند» (کافی، ج، ص) و در روایت دیگری آمده است که «و اَمَّا الْمُخالِفُونَ فَیُکَلِّمُهُمْ بِالْمُداراه…؛ با مخالفان به روش مدارا برخورد نمایید» (ری شهری؛ میزان الحکمه ج ص).

در این دو روایت در مورد شیعیان واژه رفق و در مورد مخالفان واژه مدارا به کار رفته است. البته، گاه این دو واژه در معنایی وسیع به کار می روند که هم شامل معنای رفق است و هم شامل معنای مدارا. به عنوان مثال در روایت «اِنَّا اُمِرْنَا مَعَاشِرَ الاَنْبِیاءِ بِمُداراهِ النَّاسِ کَمَا اُمِرْنَا بِاَدَاءِ الْفَرائِضِ؛ ما گروه پیامبران مأمور به مدارای با مردم هستم همانطور که مأمور به انجام واجبات هستیم. » (ری شهری، میزان الحکمه، ج، ص) و روایت«اِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَ مُحَمَّدا فَاَمَرَه بِالصَّبْرِ وَ الرِّفْقِ؛ بدرستی که خداوند عزّوجل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) را برانگیخت و به او را به صبر و رفق امر نمود» (ری شهری، میزان الحکمه، ج، ص). رفق و مدارا در معنایی وسیع و مترادف با یکدیگر به کار رفته است. اما این معنای عام کمتر استعمال شده است و در غالب موارد رفق و مدارا در همان معنایی که قبلاً گفتیم به کار می رود.

در زبان فارسی نیز این دو واژه، بویژه هر گاه با هم به کار روند، معنایی مترادف با یکدیگر را می رسانند. به هر حال، این دو واژه، بر اساس آنچه در زبان عربی و فارسی از آن اراده می شود، در زمینه تعلیم و تربیت بدین معنا به کار می رود که مربی با متربیان به گونه ای رفتار کند که به زیبایی و آسانی، آنان را به سوی اهداف تربیتیِ مورد نظر هدایت کند. اگر مربی چنین عمل کند گفته می شود که با تربیت آموزان خود به رفق و مدارا رفتار کرده است. در روایتی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به حضرت علی(علیه السلام) می فرماید: یا عَلِی! اِنَّ هَذَا الدِّینَ مَتینٌ. فَأَوْغِلْ فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لاَتَبْغَضْ اِلَی نَفْسِکَ عِبَادَهِ رَبِّکَ [ف] اِنَّ الْمُنْبِتَ لاَ ظَهْرا أبْقَی و لاَ أَرضا قَطَعَ. یا علی! این دین، دین استوار و محکمی است. از این رو، با رفق و نرمی در آن سیر کن و عبادت خداوند را برای خودت ناخوشایند مکن که زیاده رو و افراط کار نه مرکب خود را سالم باقی می گذارد و نه راه را طی می کند (الکافی، ج، ص). این روایت به روشنی بیان می کند که عدم رفق در جایی که رفق و مدارا لازم است، علاوه بر آنکه موجب شکست فرد در رسیدن به اهداف خود می شود، وسیله و ابزار وی برای رسیدن به هدف را نیز از میان می برد.

جایگاه رفق و مدارا در سیره معصومین(علیهم السلام)

نمونه های متعددی از سیره معصومین(علیهم السلام) در دست است که بیانگر رفق و مدارای آنان با متربیان است که به اختصار

به چند نمونه اشاره می کنیم:

. یکی از افرادی که در مدینه با پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان مخالف بود و از هر فرصتی برای کارشکنی در امور مسلمانان، البته به صورت مخفیانه، خودداری نمی کرد عبدالله ابن اُبَیّ بود. این فرد، رئیس قبیله خزرج و رهبر منافقان در مدینه بود، با وجود این، زمانی که از دنیا رفت، اطرافیان او از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خواستند که پیراهن خود را در اختیار آنان قرار دهد تا عبدالله ابن اُبَیّ را با آن کفن کنند تا شاید بدان سبب مورد رحمت خدا قرار گیرد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) خواسته آنان رااجابت کرد. برخی از اصحاب به وی اعتراض کردند که چرا با آنکه وی کافر است چنین کردی. آن حضرت فرمود: «پیراهن من مانع عذاب او در آخرت نیست. و من با این کار امید دارم جمع کثیری اسلام بیاورند. » گفته شده که هزار نفر از خزرج زمانی که دیدند عبدالله بن ابی به لباس پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) متوسل شده است اسلام آوردند. (تفسیر نور الثقلین، ج، ص).

. روزی بیرون از مدینه مردی امام زین العابدین(علیه السلام) را دید و به او ناسزا گفت. یاران امام(صلی الله علیه و آله و سلم) به او حمله کردند. امام فرمود: دست بردارید. سپس رو به آن مرد کرد و گفت: آنچه از کارهای ما بر تو پوشیده است بیش از آن است که تو می دانی. آیا نیازی داری تا آن را برآورده سازم؟ مرد شرمنده شد. امام(علیه السلام) لباس خویش را به او بخشید و دستور داد هزار درهم به او بدهند. مرد پس از آن واقعه، همیشه می گفت شهادت می دهم که تو از فرزندان رسول خدایی (کشف الغمه، ج، ص).

موارد رفق و مدارا در سیره تربیتی معصومین(علیهم السلام)

موارد مدارا و رفق در سیره معصومین(علیهم السلام) را می توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: الف) رفق و مدارا با دیگران. ب) رفق و مدارا با خود.

الف) رفق و مدارا با دیگران

. رفق و مدارا در تبیین مسائل دینی

پیشوایان دینی(علیه السلام) هنگامی که می خواستند احکام و شرایع را به مردم آموزش دهند، به اندازه فهمشان با آنان سخن می گفتند و مسائل دینی را به گونه ای که آنان به آسانی دریابند بیان می کردند. خداوند در قرآن می فرماید: «ما هیچ رسولی را جز به زبان قوم خود نفرستادیم تا برای آنان [حقایق را [تبیین کند» (ابراهیم، آیه).

پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز می فرماید: «به ما پیامبران دستور داده شده است که با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن بگوییم» (بحارالانوار، ج، ص)

از امام صادق(علیه السلام) نیز نقل شده است که: «رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) هیچ گاه با مردم به [حسب[ کنه و باطن عقل خویش سخن نگفت (علامه طباطبائی؛ سنن النبی، ). هم چنین نقل شده است که: در جنگ تبوک مردم دچار تشنگی شدند. به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) گفتند: یا رسول الله! کاش دعا می کردی تا خدا ما را سیراب می کند. آن حضرت دعا کرد و آب در بیابان جاری شد. قومی از اعراب بادیه نشین گفتند: ستاره ذراع و ستاره فلان بر ما باران نازل کرد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رو به اصحاب کرده فرمود: می بینید!! خالد گفت: ای رسول خدا! گردنشان را بزنم؟ پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: نه؛ اینان چنین می گویند؛ اما می دانند که خدا باران را نازل کرده است (مستدرک الوسائل، ج ص).

بنابراین، مربی در مقام تربیت، نخستین کاری که باید به انجام آن همت گمارد این است که با تربیت آموزان خود، چنان سخن گوید که به آسانی مراد او را دریابند و این مستلزم آن است که مربی سخن خود را از درجه و مقام درک و فهم خود تا سطح درک و فهم تربیت آموزانش تنزل دهد. به علاوه، گاه مدارا و رفق با متربیان اقتضا می کند که مطالب خاصی با آنان در میان گذاشته شود و از ارائه مطالبی که فراتر از میزان درک و فهم آنان است خودداری شود. چنانکه در سیره معصومین(علیهم السلام) ملاحظه می شود که گاه بعضی از مطالب را با افرادی خاص مطرح می کردند. به عنوان مثال، علامه مجلسی نقل می کند که جابر بن یزید جعفی می گوید: امام باقر(علیه السلام) نود هزار حدیث برای من بیان کرد که هرگز آنها را برای کسی بیان نکرده ام و هیچ گاه نیز بیان نخواهم کرد. وی می گوید به امام باقر(علیه السلام) عرض کردم: فدایت گردم، بار سنگینی بر من نهاده ای؛ چرا که از اسرارتان احادیثی برایم بیان کرده ای که نباید به کسی بیان کنم. بدین سبب، گاه سینه ام به جوشش در می آید تا جایی که حالتی شبیه جنون به من دست می دهد. امام(علیه السلام) فرمود: در این حالت به کوههای اطراف برو، حفره ای بکن، سرت را در آن فرو کن و بگو محمد بن علی به من چنین و چنان گفت (بحار الانوار، ج، ص).

. رفق و مدارا در برگزار کردن نمازهای جمعه و جماعت

پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نمازهای جماعت را به اختصار می خواند و دیگران را نیز به همین امر توصیه می فرمود. انس بن مالک می گوید: «پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نماز [جماعت] را به اختصار و کامل برگزار می کرد» (صحیح البخاری، ج، ص). هم چنین در روایت دیگری از آن حضرت(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است که فرمود:

من هنگامی که می خواهم نماز را به پا دارم، قصد می کنم نماز را طولانی کنم. اما صدای کودکی را می شنوم بدین سبب، نماز را سریع می خوانم تا مادر کودک دچار مشقت نشود (صحیح البخاری، ج، ص).

در روایت دیگری نیز آمده است که: مردی به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) گفت: ای رسول خدا! از بس فلانی نماز را طول می دهد به سختی نماز را می خوانم. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) آن روز با حالتی بسیار عصبانی در موعظه ای فرمود: ای مردم! شما دیگر مردمان را فراری می دهید. هر کس با مردم نماز می خواند باید نماز را مختصر برگزار کند که در میان آنان مریض و ناتوان و کسی هست که به دنبال کاری است (صحیح البخاری، ج، ص ). پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) علاوه بر نمازهای جماعت، نمازهای جمعه و خطبه های آن را نیز به اختصار برگزار می کرد. مراجعه به خطبه های جمعه ای که از ایشان نقل شده است مؤید این مدعا است (بحارالانوار، ج، ص ).

. رفق و مدارا در تربیت عبادی کودکان

در سیره تربیتی پیشوایان دینی(علیه السلام) به اختلافِ سنی افراد توجه خاصی شده است. آنان بین بزرگسالان و کودکان تفاوت بسیاری قائل شده اند و از هر یک متناسب با سنشان انتظار داشته اند. امام زین العابدین(علیه السلام) به کودکان دستور می داد نماز مغرب و عشاء را با هم و نماز ظهر و عصر را نیز با هم بخوانند. به ایشان می گفتند: نماز را در وقت نمی خوانند. آن حضرت می فرمود: بهتر از این است که بخوابند و نماز نخوانند (مستدرک الوسائل، ج، ص). باید توجه داشت که در زمان معصومین(علیهم السلام) نمازها در پنج وقت: صبح، ظهر، عصر، مغرب و شام خوانده می شد و نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا را نه در یک وقت، بلکه جدا جدا می خواندند. اما امام(علیه السلام) به کودکان که هنوز به سن تکلیف نرسیده بودند ولی نماز می خواندند که در بحث تربیت عبادی به نکته تربیتی این مطلب اشاره خواهیم کرد اجازه می دادند که نمازهای ظهر و عصر و نمازهای مغرب و عشا را با هم بخوانند تا نماز خواندن بر آنها مشکل و غیرقابل تحمل نشود. این امر، در واقع، نوعی رفق و مدارا با این قبیل افراد است. هم چنین در روایت دیگری آمده است که امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ما کودکانمان را در هفت سالگی به روزه گرفتن، به اندازه ای که توان آن را دارند تا نصف روز، بیشتر یا کمتر، دستور می دهیم. هرگاه تشنگی یا گرسنگی بر آنها غلبه کرد افطار می کنند تا به روزه عادت کنند. شما کودکانتان را در نُه سالگی به روزه گرفتن، به هر اندازه که می توانند، امر کنید. هرگاه تشنگی بر آنها غلبه کرد، افطار کنند (طباطبایی، سنن النبی، ص). در این روایت نیز امام(علیه السلام) در آموزش روزه گرفتن به کودکان به رفق و مدارا با آنها رفتار می کند و به دیگران نیز دستور می دهد چنان عمل کنند. در مقابل، معصومین(علیهم السلام) از افراد مسن تر انتظارات بیشتری دارند. از کسی که عمری را در اسلام گذرانده است، انتظار دارد اعمال خود را با رعایت تمام با بیشتر مستحبات انجام دهد. به عنوان مثال، می توان به قضیه اتفاق افتاده میان امام صادق(علیه السلام) و حماد که یک