فایل پاورپوینت کامل مطالعه سیره امام جواد (ع) در زمینه کسب و کار

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مطالعه سیره امام جواد (ع) در زمینه کسب و کار :

مقدمه

رهبر معظم انقلاب براساس یک سنت نهادینه شده، سال ها را به مناسبتی اختصاص می دهند و شعاری را مطرح می فرمایند که لازم است در آن ها دقت و تأمل نموده و از محدود و منحصر کردن این مضامین به شعارهایی مختص سال های خاص پرهیز نمود. این مضامین از قضا در زندگی ما بسیار موثرند و نمود آشکاری دارند؛ برخی از آن ها حاکی از اعتقادات قلبی ما هستند (مانند سال پیامبر اعظم (ص)) و برخی حاوی روش و جهت زندگی ما. اکنون در چهارمین دهه انقلاب اسلامی هستیم که به فرموده رهبر معظم انقلاب، دهه پیشرفت و عدالت است. این دهه با شعار «اصلاح الگوی مصرف» آغاز شد و سپس با شعار «همت مضاعف، کار مضاعف» مورد تاکید قرارگرفت. هر دو موضوع در زیست فردی و اجتماعی انسان و به تعبیری در سبک و سلوک زندگی وی بسیارمهم و اثرگذار وتعیین کننده اند. بی تردید، هیچ انسان سلیم النفس وعاقلی از زیاده روی و افراط (و همچنین تفریط) احساس خوشایندی ندارد و به همین ترتیب با خمودگی و اتلاف وقت و ضایع کردن عمر هم موافق نیست. رسیدن از وضعیتی به وضعیت بهتر و والاتر و به عبارتی دست یابی به موفقیت و پیروزی، خواسته و آرزوی چنین انسانی است و بدیهی است که موفقیت (وضعیت بهتر) صرفاً به مفهوم برخورداری مادی هر چه بیش تر نیست، بلکه همان است که در کلام معصوم (ع) چنین تعبیر شده که مؤمن اگر دو روزش یک سان باشد، زیان کرده است. چنین تعبیری در واقع بیان ضرورت پویایی در زندگی و پرهیز از خمودگی و یاس و سستی است.

سه دهه گذشته برای ایران و ایرانیان بسیار مهم و سرنوشت ساز بوده و چندان اغراق آمیز نیست اگر بگوییم این سه دهه، چکیده تاریخ چند هزارساله آن است. یک انقلاب بنیادی و بی بدیل که امواج آن جهان را تحت تأثیر قرار داده، برپایی یک نظام کاملًا مردمی و عمیقاً دینی استوار، که جهان مشابه آن را تجربه نکرده بود، مقاومتی مثال زدنی در یک جنگ تحمیلی تمام عیارنظامی که شرق وغرب را به تسلیم واداشت، یک درگیری فرهنگی گسترده، جهش های شگفت انگیز به سوی قله های دانش و دست یابی به فناوری های خاص و نادر، و ده ها مورد دیگرکه مشابه آن ها در طول تاریخ چندهزارساله تجربه شده بودند و برخی نیز بدیل تاریخی نداشتند، همگی این موفقیت ها با تلاش، کار و کوشش فراوان در این سه دهه در ایران رخ نمودند. این در حالی بوده است که بعد از انقلاب اسلامی، مردم و جمهوری اسلامی، دست به گریبان مشکلات و مسائل و کاستی ها و ناکامی هایی بودند که در اثر بی لیاقتی و خیانت حکومت های پیشین عارض شده بود. ضمن آن که دشمنان خارجی این مرز و بوم و این نظام بی بدیل، حتی یک لحظه و یک امکان جزیی را هم برای ضربه زدن به آن از دست ندادند و نخواهند داد.

در این چشم انداز است که باید مفهوم سه مقوله «اصلاح الگوی مصرف»، «همت برتر» و «کار مضاعف» را درک کرده و به عرصه عمل بیاوریم و آن را به سال های «جهاد اقتصادی» و «تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی» و «حماسه سیاسی، حماسه اقتصادی» و «اقتصاد و فرهنگ باعزم ملی و مدیریت جهادی» پیوند زنیم، تا دستاوردهای سه دهه مقاومت افزوده گردد و خواست تغییر و تحویل به وضعیتی بهتر تحقق پیدا کند و به عبارتی در جهت توسعه و پیشرفت گامی برداشته شود.

در جهان امروز، مخصوصاً با تحولات اخیر کشورهای اسلامی، دشمنان تلاش خود را برای ضربه زدن به انقلاب اسلامی افزون خواهند کرد و البته در سال های گذشته هم در این زمینه کم کار نکرده اند. مهم ترین هدف آن ها هم این است که نشان دهند یک حکومت دینی در اداره جامعه و پیشرفت دادن آن موفق نیست و رسیدن به قله های ترقی و موفقیت تنها درتوان مدیریت غیردینی است. این در واقع رقابت سنگین دوگفتمان متضاد است: یک گفتمان دنیامدار و در مقابل، یک گفتمان معنویت گرا.

اهمیت پیام های رهبرمعظم انقلاب در شش سال پیاپی در دهه چهارم انقلاب اسلامی دقیقاً با توجه به وجود چنین رقابتی است. امروز ایران پرچمدار معنویت و زیست معنوی در جهان است و همان گونه که در مقاطعی از تاریخ، جوامع و امت ها تحت هدایت پیامبران و اولیاءالهی (ع) مراتبی از زندگی متعادل و هدفمند و توأم با سعادت را تجربه کرده اند، تجربه ایران اسلامی می تواند الگویی مناسب و نوین و در عین حال موفق از آن تجربه باشد. به خصوص در جهانی که اغلب نحله ها و مکاتب غیرالهی مضمحل شده و شکست خورده و یا در حال سقوطند. به همین دلیل و از آن جا که پیشرفت، موفقیت، توسعه و تعالی کشور در حوزه های مختلف از اهداف انقلاب اسلامی است، اگر نتوانیم با سرعت این اهداف را تحقق ببخشیم، با مشکلات بسیاری مواجه شده و آن رسالت تاریخی را که بر عهده گرفته ایم، ناموفق رها خواهیم کرد و خود نیز به وضعیتی به مراتب بدتر از سی و چند سال پیش دچار می شویم.

بر اساس چنین دیدگاه و نظریاتی است که طرح اندیشه های وحیانی معصومان (علیهم السلام) و به ویژه محوریت نوشتار حاضر که براساس سیره امام جواد (ع) سامان یافته است، جهت تکمیل همه مباحث مطرح شده امری ضروری و اجتناب ناپذیر به نظر می رسد که در طی نوشتارحاضر با موضوع «فایل پاورپوینت کامل مطالعه سیره امام جواد (ع) در زمینه کسب و کار» تحقق خواهد یافت.

تعریف کار

در فرهنگ لغت برای این واژه معانی متفاوتی در نظر گرفته شده است:

۱. رفتاری که از کسی یا حیوانی سر میزند یا فعالیتی که کسی، عضوی از بدن یا وسیله ای انجام می دهد؛ عمل: کار غذا دادن به بچه ها، کار قلب، کار دستگاه تراش؛

۲. فعالیتی که شخص به طور روزانه به آن مشغول است ومعمولا بابت آن حقوق دریافت می کند؛

۳. آنچه کسی را مشغول می کند؛

۴. مسئولیت، وظیفه؛

۵. صنعت، هنر و حرفه؛

۶. گرفتاری، دشواری، مشکل؛

۷. وضعیت، حال، اوضاع و احوال؛

۸. فعالیت ثمربخش و مؤثر به ویژه برای حل مشکلی و…^[۱]

در جای دیگر نیز آمده است: «عمل، شغل، فعل، آنچه که از شی یا شخص صادر شود، حرفه، کشت و زرع، آن چه که کرده شود یا آن چه باید انجام شود که مسئولیت انجام دادنش با شخص باشد، آن فعالیتی که برای به دست آوردن فرد یا پاداش انجام شود که نام دیگرش شغل است، آن فعلی که همراه با مشقت باشد، آن چه که به خدا نسبت داده نشود، حرکت تمام بدن یا قسمتی از بدن وگاهی حرکت های قلبی و باطنی و فکری».^[۲] هم چنین در فرهنگی دیگر به معنای «هنر، شغل، وضع، حالت و پیشه» نیز آمده است.^[۳]

در اصطلاح نیز می توان کار را چنین معنا نمود: کار مشغله ای است که انسان با صرف نیروی بدنی یا فکری خود برای تولید کالایی یا انجام خدمتی تصدی می کند یا تصرف، دخالت، ایجاد تغییر و تکمیل (یا تخریب) در روند طبیعی اشیا و مواد توسط انسان برای تأمین نیازهای مادی خود را کار می نامند. به تعبیر دیگر، کار عبارت است از بروز فعالیت از انسان، بنابراین لازمه آن این است که کوششی از انسان سر بزند، اما هر کوششی هم کار نیست و دو شرط در فعل لازم است تا بتوان آن را کار نامید:

اولًا: باید کوششی که از انسان صادر می شود از روی اراده باشد، پس اعمال و حرکات بلا اراده طبیعی را کار نمی توان خواند و به این واسطه است که گفته اند کار فقط از انسان ناشی می شود و مورچه ها و زنبورها وقتی که لانه و کندوی خود را پر از دانه و آذوقه می کنند، کار نمی کنند زیرا که این حرکات را بلااراده می نمایند و فطرت آن ها بر این است که خواهی نخواهی این اعمال از آن ها سر بزند.

ثانیاً: کوششی که انسان می کند غرضش تمتع از همان عمل در حین فعل نباشد و نتیجه دیگری در نظر داشته باشد. راست است که انسان هر عملی بکند برای رسیدن به مقصودی باشد اما اگر مقصود از فعلی التذاذ فوری از همان فعل باشد، در این صورت نمی گویند شخص کار می کند، بلکه می گویند تفنن یا تفرج می نماید. بنابراین ممکن است دو نفر یک فعل را انجام دهند و آن را در حق یکی کار بخوانیم و در حق دیگری نخوانیم. مثلًا شخصی که تفرج می کند و پستچی که وسایل را جابه جا می کند، ممکن است هر دو در یک مدت این کار را انجام دهند و یک درجه راه بپیمایند و هر دو هم این کار را از روی اراده کرده اند، اما شخص تفرج کننده کار نکرده است زیرا که قصدش از تفرج همان تمتعی بوده است که در حین تفرج حاصل می گردد، ولی پستچی کار کرده است زیرا که غیر از تفنن، مقصودی داشته است. پس می توانیم کار را این طور تعریف کنیم و بگوییم عبارت است از: کوشش ارادی انسان برای مقصودی غیر از تمتع فوری که از آن کار حاصل می شود.

از طرف دیگر، بعضی گفته اند کار آن کوششی است که برای انسان شاق باشد و مطبوع طبع او نباشد. ولی این شرط لازم نیست. مرد دانش دوست و صنعت گر از انجام عمل خود که تحصیل علم یا تکمیل صنعت باشد بسیار لذت می برد و برای او آن اعمال شاق نیست. بنابراین نمی توان گفت کار نمی کند، زیرا که غیر از آن لذت و تمتع فوری غرضی دارد. یعنی عالم می خواهد درک قوانین طبیعت نماید و صنعت گر می خواهد به کمال برسد و همین شرط کافی است خواه زحمتی که می کشد، مطبوع طبع او باشد، خواه از آن کراهت داشته باشد. الا اینکه اکثر اوقات مشقت با کار همراه است به طوری که غالباً کار و مشقت را مرادف فرض می کنند، چه، میل به بیکاری و فراغت انسان است و کار نمی کند مگر به ضرورت، یعنی بنا به احتیاج فوری یا از روی مال اندیشی.

حال ممکن است که کسی خیال کند در این جا قواعد طبیعت تناقض نموده و بگوید چون حوایج ما ناچار باید به واسطه کار کردن رفع می شود، چرا خداوند کار را برای انسان دشوار کرده است. ولی این تناقض ظاهری است و این ترتیب عین صلاح انسان و باعث ترقی اوست، زیرا چون مجبور است کار کند و از طرف دیگر از کار گریزان است، همواره مترصد می باشد تدبیری بیندیشد که با کوشش و زحمت کم مقصود خود را حاصل نماید و این امر منشأ اختراعاتی است که متصل انسان می کند و قوه کار او را می افزاید. چنان که به قول آدام اسمیت انگلیسی که یکی از بزرگان علمای علم ثروت و از صاحب نظران بوده، بسیاری از ماشین ها و آلاتی که حالا در کارخانجات متداول است، اختراع کارگران و عمله جاتی است که خواسته اند تکلیفی که برای ایشان معین شده سهل تر و زودتر انجام دهند و اوقات فراغتی برای خود دست و پا کنند.

مفهوم کار در گذر زمان

مفهوم کار در گذر زمان را می توان در سه عنوان غرب، ایران و اسلام مطرح نمود:

۱. غرب

تا سال های متمادی، توان بدنی و نیروی جسمی انسان ها تنها ابزارکار آنان بود. رفته رفته و با تکامل عقل بشری، انسان ها به ساخت ابزار کار روی آورده و برای انجام کارها، از ابزارهای ساخته خود استفاده می کردند. از قرن پانزدهم میلادی به بعد، در اروپا تحولات چشم گیری در ساخت ابزارها و صنایع بوجود آمد. با پیشرفت در ساخت ابزارکار، کارگاه های کوچک صنعتی شکل گرفت و در قرن هجدهم که اختراعات صنعتی به اوج خود رسید، ماشین بخار اختراع شد و این سرآغاز انقلاب صنعتی بود. در پی این تحول بود که نیروی ماشین، جانشین نیروی انسان شد. اوژن بوره در کتاب فقر طبقات کارگر در انگلستان و فرانسه، هنگام بیان شرایط و روابط کار در اوائل عصر صنعتی، نوشته است: «کارفرما با کارگرانش، ارتباط معنوی ندارد. کارفرما، کارگران را جز توده ای که با دیگر چیزها، مخارج تولید را تشکیل می دهند، در نظر نمی گیرد».

شرایط سخت کارگران در ابتدای دوران صنعتی، از ساعات کار بیش از حد (بیش تر از ۱۳ ساعت)، نبودِ شرایط بهداشتی و ایمنی درمحیط کار، کار سخت و طاقت فرسای زنان و کار کودکان (از ۵ سالگی) صدمات جبران ناپذیری را در اوائل عصر صنعتی به کارگران وارد کرد و جان آنان را ستاند. تمامی این ها انگیزه ای بود که برای تعدیل این روابط و شرایط کار، اندیشه شود. انقلاب صنعتی در ۱۷۴۰ میلادی، درانگلستان رخ داد، یعنی حدود نیم قرن زودتر از سایر کشورهای اروپایی. بنابراین، روابط جدید میان کارگران و کارفرمایان نیز به مراتب سریع تر شکل گرفت و این در حالی بود که نظام حقوقی و اقتصادی انگلستان تغییرات مناسب با زمان نداشت و همین امر موجب شد تا جامعه انگلستان به دو طبقه ثروتمند و فقیر تقسیم شود.

نظریه اقتصاد آزاد حاکم بر دولت انگلستان، مانع از دخالت دولت در امور اقتصادی می شد، اما شرایط نامساعد کار به ویژه برای زنان و کودکان، موجب وضع قوانین حمایتی از ناحیه دولت انگلستان برای کارگران شد. این مقررات در ابتدا برای حمایت از کارگران (به ویژه کودکان) و با انگیزه رفع بی عدالتی ها به وجود آمدند.

در سال ۱۸۰۲ میلادی، دو قانون مهم درباره کار کودکان در انگلستان تصویب شد: یکی در مورد کودکان کم سن که در مشاغل زیان آور (پاک کردن دودکش کارخانه ها) مشغول بودند و دیگری در مورد فرزندان اشخاص فقیر و کودکان بی سرپرستی که «پارواس ها» از سن ۷ سالگی، آن ها را به صاحبان صنایع اجاره می دادند. از اواسط قرن نوزدهم به بعد، تصویب قوانین کار در کشورهای فرانسه و دیگر کشورهای صنعتی اروپا، سرعت بیش تری گرفت و در خصوص ساعات کار زنان و کودکان، تعطیلات، مرخصی، مزد، انعقاد و فسخ قرارداد کار، قوانینی وضع شد. مهم ترین ثمره این تحولات، اجازه تشکیل سندیکاهای کارگری بود. شاید نزدیک به یک قرن طول کشید تا به موجب قوانین پراکنده ای که تصویب شد، رفته رفته حقوق کار در کشورهای صنعتی شکل گرفت.

۲. ایران

در دوران مشروطه، شغل اکثر مردم ایران، کشاورزی و دام داری بود. کارگران نیز در فعالیت های سنتی نظیر کارگاه های قالی بافی، مشغول به کار بودند. نهضت مشوطه که شالوده تئوری آن را دموکراسی سیاسی و پارلمانی شکل می داد، ناگزیر بود تا هر تغییر و بهبودی را با رعایت شرایط اقشار مردم، اعمال کند. در نخستین سال های نهضت مشروطه، اندیشه تشکیل اتحادیه های کارگری شکل گرفت و اولین اتحادیه های کارگری هم چون اتحادیه کارگران چاپ خانه های تهران شکل گرفت. این تفکر تا سال ها پس از انقلاب مشروطه نیز ادامه داشت. بین سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ شمسی، قانونی درمورد کارفرمایان و کارگران تابع قانون مدنی و عقد اجاره بود. بالاخره با برخورداری از نظرات مشورتی دفتر بین المللی کار، اولین قانون کار در ۱۳۲۸ شمسی تصویب شد. این قانون، قانونی آزمایشی با دوره یک ساله بود که در آن، دولت موظف شده بود تا با انقضای مدت قانون، لایحه جدید قانون کار را ارائه دهد. این امر تا سال ۱۳۳۷ شمسی به طول انجامید و در نهایت در سال ۱۳۳۷، قانون کار جدید تهیه و به تصویب رسید. قانون کار ۳۷، به مدت ۳۲ سال قانون حاکم بر روابط کارگران و کارفرمایان در ایران بود.

تاریخچه تصویب قانون کار در ایران پس از انقلاب اسلامی مفصل و البته پُرفراز و نشیب است، تا جایی که اختلافات موجود بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان در مورد مواد این قانون، منجر به تأسیس نهادی برای حل اختلاف شد که بعدها به مجمع تشخیص مصلحت نظام معروف شد. در نهایت، قانون کار جمهوری اسلامی ایران مشتمل بر ۲۰۳ ماده در ۲۸ بهمن ۱۳۶۹ در روزنامه رسمی منتشر و از تاریخ ۱۴ اسفند ۱۳۶۹ لازم الاجرا شد.

کار شایسته به خواسته های افراد در زندگی کاری آن ها اطلاق می شود. خواسته هایی هم چون فرصت شغلی، درآمد، پیشرفت فردی، عدالت و برابری جنسی (در امکان دست یابی به کار). کار شایسته، بازتاب نگرانی دولت ها و کارگرانی است که در تعامل با هم، خصوصیت منحصر به فرد این مقوله را برای سازمان جهانی کار فراهم می سازند. کار شایسته چهار هدف استراتژیک ذیل را پیگیری می کند:

اصول و حقوق بنیادین کار؛

برخورداری از فرصت های شغلی و درآمد؛

حمایت و امنیت اجتماعی؛

گفت وگوهای اجتماعی و سه جانبه (تشکل های کارگری و کارفرمایی).

این اهداف، تمامی کارگران زن و مرد، افراد حقوق بگیر و افرادی را در بر می گیرد که برای خود کار می کنند.

سازمان بین المللی کار تلاش می کند تا روش های مبتنی بر کار شایسته را به سیاست های اقتصادی و اجتماعی

(دولت ها) تعمیم دهد. کار شایسته، محور مرکزی تلاش ها برای از بین بردن فقر و وسیله ای برای پیشرفت برابر و پایدار است.

بر اساس تعریف سازمان بین المللی کار، کار شایسته شامل فرصت هایی برای دست یابی به مشاغل با درآمد کافی، محیط کار ایمن، حمایت اجتماعی از کارگران و خانواده های آنان، ایجاد چشم انداز روشن در افق پیشرفت شخصی (شغلی) و امکان ایجاد ائتلاف های اجتماعی (اتحادیه ها و سندیکاها) است و دولت ها از طریق سیاست های صنعتی و اقتصادی، در ایجاد کار شایسته خلق و توسعه این فرصت ها کمک می کنند.

هفتم اکتبرسال ۲۰۰۸ به نام روز جهانی «کار شایسته» نام گذاری شده است. در این روز، اتحادیه های اصناف، کنفدراسیون های کاری و سایر انجمن های کارگری بر انجام فعالیت به منظور توسعه مفهوم کار شایسته تعهد کردند. تمامی این ها در پی تلاش ها و مبارزاتی بود که سازمان های بین المللی در زمینه کار برای بسط نظریه کار شایسته از سال ۲۰۰۵ آغاز کردند. تلاشی که در سال ۲۰۰۷ منجر به پذیرش و به رسمیت شناخته شدن اصول و اهداف استراتژیک کار شایسته توسط دولت های اروپایی شد تا در جهت ایجاد کار شایسته، حمایت از حقوق کارگران، تجارت منصفانه و برابری جنسیتی در ایجاد و کسب فرصت های شغلی و درآمد برابر، تلاش کنند. در حال حاضر، ۸۱ مرکز ملی در ۵۶ کشور جهان در تعمیق و گسترش این مفهوم تلاش می کنند.

ایران یکی از اولین کشورهایی است که به سازمان بین المللی کار پیوسته است. با طرح موضوع کار شایسته در سازمان بین المللی کار، ایران نیز تلاش برای عینیت بخشیدن به کار شایسته را در قالب برنامه ای ملی، دنبال کرده است. مطابق ماده ۱۰۱ قانون برنامه چهارم توسعه، دولت مکلف شده است به منظور تأمین عزت نفس، برابری فرصت ها، آزادی و امنیت کار همراه با صیانت لازم، برنامه ملی توسعه کارشایسته را بر محور تعاریف، مقاوله نامه ها و توصیه نامه های سازمان بین المللی کار، تدوین کرده و وزارت کار و اموراجتماعی نیز سند کار شایسته را تا پایان سال اول برنامه، به تصویب مجلس برساند. گرچه مراحل قانونی تدوین این لایحه تاکنون به نتیجه ای نرسیده است، اما این امید وجود دارد که این امر مهم محقق و سیاست های مالی و اشتغال زایی، بر این اساس پایه ریزی شود.

۳. اسلام

وقتی مفهوم کار به درستی در اسلام تبیین شود، از بررسی این واژه در ادیان و مکاتب دیگر بی نیاز خواهیم بود؛ زیرا مکتب اسلام با تکیه بر منبع وحی، بهترین تعریف و راهکار را در این زمینه ارائه نموده است. انسان در زمینه مسائل مادی، موجودی محتاج و نیازمند آفریده شده است که به تنهایی و بدون کار و تلاش و تعامل با دیگران زندگی برایش ممکن نیست. او در اجتماع باید کار و تلاش نموده و با در اختیار دیگران قرار دادن نتایج آن کار، خود نیز از تلاشِ دیگران استفاده نموده و نیازمندی های خویش را تأمین نماید.

خداوند انسان را با نیروی عقل و استعداد نامحدود آفریده است و از او خواسته است تا با کار و کوشش، ذخایر نهفته در دل زمین را بیرون کشد تا بدین وسیله، غذا، لباس و دیگر مایحتاج خود را تهیه کند و با خاطری آسوده، زندگی کند و شکرگزار او باشد. انسان به عنوان خلیفه الهی بر روی زمین، مأمور و موظف است تا بعنوان یکی از اهداف ابتدایی و یا میانی اقدام به استعمار و آبادانی زمین کند. آبادی و آبادانی زمین به عنوان مأموریت انسان در زمین بدون تلاش و کوشش و کار امکان پذیر نیست. انسان ها با کسب و کار و تلاش است که زمین را به شکل کنونی آباد کرده و از امکانات و فرصت های پیش روی بشر، بهره مند می شوند.

در روایتی امام علی (ع) علت تفاوت آفرینش انسان ها را بهره مند شدن آنان از خدمات یک دیگر دانسته و فرموده است:

هیچ انسانی توانایی این امر را ندارد که بنا، نجار و یا صنعت گر خویش باشد. تمام کارهایش را به تنهایی و بدون استخدام و به کارگیری دیگری انجام دهد.^[۴]

از آن جایی که انسان به جهت ذاتِ استخدام گرِ خویش گرایش به اجتماع و جامعه دارد، در شکل اجتماع زندگی خود را سامان می دهد تا از فرصت ها و امکانات دیگری بهره مند گردد و از آن برای رفع نیازهای خود و دفع مشکلاتش استفاده کند.

خداوندی که انسان را نیازمند آفریده، زمین و آسمان را نیز در اختیار او قرار داده که با استفاده از آن ها بتواند با برطرف نمودن نیازهای خویش، به سوی کمالی که خدا برایش در نظر گرفته نائل آید: «الَّذِی جَعَلَ لَکمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکمْ؛ خدایی که زمین را برای شما بستری هموار و آسمان را سرپناهی قرار داد و از آسمان آبی فرو فرستاد و به وسیله آن میوه ها را پرورش داد تا روزی شما باشد».^[۵] و باز هم می خوانیم: «وَ لَقَدْ مَکنَّاکمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکمْ فِیها مَعایشَ قَلِیلًا ما تَشْکرُونَ؛ ای فرزندان بشر ما به شما در زمین سلطه و اقتدار بخشیدیم و برای تأمین روزی و معیشتتان هر قِسم نعمتی را در آن قرار دادیم ولی اندکی از شما شکرگزار نعمت های خدا هستید».^[۶] یا می فرماید: «لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکتَسَبْنَ؛ مردان را از کار و کوشش خویش بهره ای است و زنان را از کار و کوشش خویش بهره ای…».^[۷]

امام جواد (ع) نیز با تمثیلی قرآنی معتقد است که استفاده انسان از دست رنج خویش به عنوان یک اصل مهم بیان شده است. چنان که آمده است: «برای آدمی جز حاصل کوشش او پاداشی نیست و نتیجه سعی و کوشش هرکس به زودی مشاهده می شود».

چون حرکت چرخ زندگی بشر در گرو تعاون، خدمت و استفاده متقابل از خدمات یک دیگر است، یکی از راه های این تحرک، اجاره و کارگری است. قرآن کریم کار برای تأمین معاش را جز وظایف انسان ها دانسته و می فرماید:

وَ مِنْ آیاتِهِ مَنامُکمْ بِاللَّیلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُکمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِی ذلِک لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یسْمَعُونَ؛

و از نشانه های او خواب شما در شب و روز است و تلاش و کوششتان برای بهره گیری از فضل پروردگار (و تأمین معاش) در این امور نشانه هایی است برای آنان که گوش شنوا دارند.^[۸]

و این نظام کار و کارگری را جزء ملزومات آفرینش می داند:

نَحْنُ قَسَمْنا بَینَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیا؛

ما (وسایل) معاش آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده ایم، و برخی از آنان را از (نظر) درجات، بالاتر از بعضی (دیگر) قرار داده ایم تا بعضی از آن ها بعضی (دیگر) در خدمت گیرند.^[۹]

شیخ طبرسی، معتقد است علت تفاوت روزی بندگان، این است که انسان ها از کار یک دیگر بهره مند گردند و اگر انسان ها در تمام درجات از قوت و ضعف، علم و جهل، زیرکی و بلاهت و دیگر مراتب، مساوی بودند، هیچ انسانی حاضر به کار کردن برای دیگری نبود و این امر موجب اختلال نظام عالم و فساد زندگی بشر می شد.^[۱۰]

امام جعفرصادق (ع) نیز در این خصوص می فرمایند:

پشم برای پوشش آدمی آفریده شد، لیکن زدن و رشتن و بافتن آن به عهده خود او گذاشته شد. درخت برای انسان، آفریده شد لیکن نشاندن و آبیاری کردن و رسیدن به آن وظیفه خود او قرار داده شد… در هر چیزی که بنگری جایی برای کار و تلاش و آدمی باقی ماند، که صلاح انسان در همین (کسب و کار) بود (نه بیکاری و مفت خواری)… دست یافتن به نان نیزدشوار شد، که جز با چاره گری (کشت و درو و با ابزار و وسایل) و تلاش به دست نمی آید و حکمت این ها همه آن است که انسان شغلی و سرگرمی داشته باشد، تا او را از سبک سری و بیهودگی حاصل از بیکاری بیرون آرد.^[۱۱]

در روایتی از امام باقر (ع) می خوانیم:

… دینارها و درهم ها، خاتم ها (مُهرها، سکه های) خدا بر روی زمین هستند که آن ها را وسیله سامان دادن امور بندگان خود قرارداده است، و به وسیله آن ها گذران امور آنها میسر می گردد.^[۱۲]

امام علی (ع) نیز فرمودند:

به تجارت بپردازید، که آن شما را از آنچه در دست مردم است، بی نیاز می گرداند و خداوند متعال بنده پیشه ور درست کار را دوست دارد.^[۱۳]

نکته بسیار مهم آن است که کار کردن، علاوه بر تأمین نیازهای اولیه وسیله تربیت جسم و روح، پُر کردن ایام فراغت، مانع فساد و فتنه، عامل رشد و نبوغ و ابتکار، توسعه اقتصادی، عزت و خودکفایی و کمک به دیگران می باشد.

دنیای معاصر و وضعیت کسب و کار و تلاش

انسان در بین موجودات زنده از روند معیشتی ویژه برخوردار است و زندگی اجتماعی و فردی او بدون رعایت جریان های معیشتی خاص امکان ندارد. در حقیقت، همه موجودات از شیوه خاص زندگی در حفظ حیات و پایندگی، تبعیت می کنند؛ ولی انسان علاوه بر حفظ حیات، باید ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی را بسنجد و شیوه به خصوصی را انتخاب کند.

مسلماً کار، یک فعالیت هدفدار طرفینی و یک دادوستد فرد با طبیعت است که در حوزه قراردادهای بشری و تمدن های متفاوت، دارای جایگاه مشخص و تعریف شده ای است؛ ولی در تمام تمدن ها از اهداف ضمنی و یا آثار جانبی سودمندی برخوردار است. در حقیقت، کار فعالیتی چندمنظوره است که عامل محرک آن در نزد انسان ها فقط به دست آوردن مقدمات زندگی مادی با حفظ ارزش ها و قراردادهای اجتماعی است که البته در جای خود، هدف مهم و ارزشمندی است.

حال آن که دراین میان، گروهی از انسان ها به این مسأله- کسب و کار- با چنین دیدی نمی نگرند، بلکه معتقدند که هروقت، هر چه را خواستند، آماده باشد و برای تهیه آن، به صرف وقت و تحمل رنج و زحمت، نیازی نباشد. در این دیدگاه نباید میان خواسته و تحقق آن «فاصله زمانی» وجود داشته باشد. هم چنین نباید میان این دو، حلقه گم شده ای به نام «کار و تلاش» وجود داشته باشد. این گروه، نه حوصله تحمل گذشت زمان را دارند و نه توان به زحمت انداختن تن را؛ همه چیز باید «فوراً» و «بدون زحمت» به دست آید.

این تفکر، مخصوص کسانی است که می خواهند یک شبه، ره صد ساله را بپیمایند. این مسأله، بیش تر در میان جوانان دیده می شود. جوان امروز، کسب وکار را زحمت زندگی می داند وحال آن که کار، یکی از ارزش های زندگی است. همگان امروز شاهد آنند که بهره گیری از روحیه تلاش، در دوران جوانی با وجود قدرت و توان این مسأله چندان نمودی ندارد. قوای پرحرارت وی بر اثر غفلت و کم دانی او به هدر می رود. اغلب آنان، قدرت و توان شتاب دار و توان دار خود را به صورت هدایت نشده ای از دست می دهند و یا در امور غیرصحیح که شاید به ضرر ایشان و جامعه باشد، متمرکز می کنند. از سوی دیگر، طغیان قوای جسمی، نیروی شهوت را نیز در خود پرورش داده، به صورت طغیانی به ظهور می رساند و توان او را به خود مصروف می دارد.

جوانان به طور قطع، پرتلاش و قدرتمند هستند؛ اما روحیه تلاش و کار، چیزی غیر از قدرت تلاش و کار است. آن ها دارای توان و قدرت تلاش می باشند، ولی روح کار و تلاش باید بر اثر تربیت و آگاهی و هدایت آن ها، در ایشان زنده شود. خود باید بداند که روح تلاش خود اوست که روح زندگی آینده اش را می سازد.

این خود اوست که باید بداند آینده اش فقط به دستان پرقدرت خودش بر صحنه وجود، نقش زیبا پیدا می کند و نقاط بلند تقدیر روزگارش، با احتساب تلاش خود او نوشته می شود و نیز باید دریابد و با تمام وجود از ابتدای راه درک کند که رسیدن به درجات و مراحل رشد برتر، فقط حاصل نقش فعال خودش می باشد.

علت حصر شدن روحیه کسب و کار و تلاش در افراد

آدمی از آغاز به اقتضای فطرت کمال جویش به کمال گرایش نشان می دهد، به گونه ای که کمال را دوست می دارد و به آن علاقه مند می شود. علاقه و گرایش نوزاد به مادر، با این احساس که مادر نیازش را برآورده می سازد، از آغازین نمودهای این حقیقت است. البته از آن جا که انسان، پیش از یافتن هرکس، ابتدا خود را می یابد، پس طبیعی است که خود را دوست بدارد و به خود علاقه مند باشد که از آن به «حب ذات» تعبیر می کنند. علاقه به خود از آغاز حیات با انسان همراه است، ولی این علاقه مانع از توجه او به کمالات دیگران نمی شود. با تربیت های ناصواب که شرح آن از عهده مقاله خارج است، توجه آدمی به خود معطوف و محصور شده و در حصر خویش گرفتار می شود، به گونه ای که خود را می بیند، به خود می اندیشد، خود را دوست دارد، برای خود می طلبد و از آن چه به زیانش است می گریزد. اگر به دنیا رو می آورد، برای خود رو می آورد و اگر حاضر به اطاعت از فرامین الهی بشود نیز برای مصلحت دنیا و آخرت خویش چنین می کند؛ اگر چه در اندازه نگاه به خود، بین او و دنیادوستان فرق بسیار است. این توجه به خود، همان چیزی است که از آن به انانیت تعبیر می کنند. البته این نگاه گاه به اندازه ای قوت می یابد که هیچ چیز و هیچ کس را جز خود نمی بیند، به خود می بالد و از دیدن کمالات خویش به عُجب گرفتار می شود و متوقع است که دیگران پیوسته باید در خدمت وی باشند. پس طبیعی است که این فرد به روحیه تنبلی و تن پروری گرایش پیدا می کند و با دارا بودن چنین روحیه ای به خدمات و زحمات دیگران بی اعتنا می شود و تا آن جا پیش می رود که یا آن ها را نمی بیند یا با عناوینی از قبیل وظیفه و تکلیف در بی ارزش جلوه دادن زحمات افراد می کوشد، و به عبارتی به قدری روحیه خودخواهی و تکبر در وی رشد و پرورش پیدا می کند که به هیچ روی حاضر به کوشش و تلاش نیست. به عنوان مثال اگر از کسی خدمتی مشاهده کند، به جای تمجید و تکریم، می گوید خدمت کردن وظیفه اوست و باید چنین می کرد، او نمی خواهد و بلکه نمی تواند این روحیه را از خود دور کند؛ پس به شخصیتی با عنوان «سربار دیگران بودن» یا «زندگی وابسته داشتن» به دیگران، تبدیل می شود.

انسان، فرهنگ کسب و کار و سیره امام جواد (ع)

هر مکتب فلسفی و اندیشه گری، از انسان تعریفی به دست می دهد که چه بسا با تعریف دیگر همگون یا ناهمگون است. با نگاه به تعریف انسان و واشکافی آن می توان به جان مایه فکری و فلسفی هرکس پی برد. در این تعریف های رنگارنگ و گوناگون به کوشش هایی برای ارج نهادن به بشر و ارزش او بر می خوریم که در پوششی از اندیشه گری و رمزآفرینی گنجانده شده است. آن چه انسان را به اسلام پیوند می دهد، همان دین یا راه پیوند آفریده با آفریدگار است. واژه دین در قرآن بیش تر به «خدا» و «حق» اضافه شده است. انسان دارای دو بُعد پهناور و شگفت آفرین مادی و معنوی است که در قرآن بدان پرداخته شده است. انسان شناسی قرآن با واشکافی زیر و بم های آن، از آفرینش تا کمال، نشان دهنده اهمیتی است که انسان در دستگاه اندیشه گری اسلام دارد. هنگامی که آدم جانشین خداوند در زمین می شود، آمادگی دارد تا همگی نام های او را بیاموزد. این شایستگی و آمادگی هنگامی به اوج شکوه خود می رسد که می بینیم آموزگار آدم، خود خدا است. فرشتگان این نیک بختی را نیافتند تا جانشین خدا شوند و از جام آگاهی و دانایی او بنوشند، و در این جا بود که رشک ورزیدند. انسان در نگاه آموزه های اسلامی، مسئولیت و رسالتی سنگین بر دوش دارد. چنان که امام سجاد (ع) می فرمودند:

سپاس خدای را که ابزار باز و بست به ما داد و ما را از نیروهای فعال حیات و زندگی بهره مند ساخت و در بدن ما اندام هایی که برای کار کردن لازم است بیافرید و برای تغذیه خوراکی های پاکیزه به ما ارزانی داشت و به فضل و نعمت خود بی نیازمان ساخت و برخوردارمان کرد.^[۱۴]

امام جواد (ع) نیز پیرامون پذیرش مسئولیت و رسالت سنگین که بر انسان نهاده شده است، اظهار می داشتند رحمت خدا بر پدرم علی بن موسی الرضا (ع) باد که چه نیک و پرمعنا فرمودند:

از آن بپرهیز که در انجام کاری که شایسته نیست، عجله به خرج دهی یا با وجود توانایی درانجام دادن کار، مسامحه کنی یا در کارهایی که راه راست در آن ها آشکار نیست، لجاجت به خرج دهی…^[۱۵]

از دیدگاه ایشان به همان اندازه که ارزش انسان، به خودی خود و در جایگاه شاهکار آفرینش و نمودِ صفت های خداوندی، بس گرانبار است، مسئولیتی سنگین و سهمگین دارد. پذیرش بارِ سنگین امانتِ خداوندی و جانشینی وی در زمین به وسیله انسان ناآگاه و تاریک، پس از آموختن نام های خدا، موجب شد تا او به درجه ای از آگاهی و روشنایی برسد که هم شاه کار آفرینش به شمار آید و هم داننده عشق و شور و آفرینش گری شود. علاوه بر این، همین انسان به عنوان موجودی کمال جو و آرمان گرا به منظور پاسخ گویی به حقیقت ذاتی «اجتماعی بودن» و تأمین نیازهای متنوع خود نیازمند کسب و کار و کوشش و تلاش است؛ زیرا لزوم این مسأله- کسب و کار- و سعی و کوشش در رسیدن به اهداف مهم از بدیهیات زندگی آدمی است و این نیز مسلم است که هر چه هدف، برتر و پیچیده تر باشد به کار و کوشش و سعی و تلاش بیش تری نیاز است و در واقع این یک سنت جاری در حیات بشری است که هم در زندگی دنیوی و هم در مسیر زندگی اخروی جاری است: «و ان لیس للانسان الا ما سعی و ان سعیه سوف یری ثم یجزاه الجزاء الاوفی؛ و همانا برای انسان جز حاصل تلاش و کوشش او نیست و (نتیجه) کوشش او به زودی (در این حیات) دیده می شود. پس پاداشی تمام تر (در آن جهان) به او خواهند داد».^[۱۶]

شاید این همه اصرار و تأکیدات امام جواد (ع) بر کسب و کار و تلاش آدمی علاوه بر ایجاد آرامش روحی و روانی و نیز زندگی راحت، اعطاء درجات و مقامات عالی است: «وَ مَنْ یأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِک لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلی؛ درجات و مقامات عالی ویژه مومنانی است که تلاش های عملی مثبت و سازنده دارند».^[۱۷]

امام جواد (ع) و ارزش و جایگاه کسب و کار

کسانی که اندک آشنایی با معارف اسلامی، آیات قرآن و احادیث معصومین (علیهم السلام) داشته باشند این حقیقت را متوجه شده و باور خواهند کرد که رشد و تکامل انسان در هر یک از دو بُعد مادی و معنوی، تنها در سایه کسب و کار، سعی و تلاش، محقق شده و امکان پذیر می باشد، چنان که امام جواد (ع) در جمله کوتاه و معروفی با تکیه بر کلام حق بهره مندی انسان را منحصراً در گرو کار، کوشش، همت و تلاش می داند و می فرماید: «برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست».^[۱۸] و در ادامه به افرادی که از انجام کسب و کار و تلاش و کوشش برای رزق و روزی سر باز می زدند، فرمودند: «خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملتی را تغییر نمی دهد، مگر آن که آن ها خود را تغییر دهند».^[۱۹] به واقع نیز چنین است زیرا این امر الهی است که: «هرکس در گرو اعمال خود است».^[۲۰]

گر چه فرمایشات قرآن محور حضرت در ارتباط با امور معنوی و اخروی است ولی معیار و ملاک کلی این است که بهره مندی انسان از نعمت های مادی و معنوی «دنیا و آخرت» در گرو سعی، کسب و کار و تلاش است. به قول شاعر:

نابرده رنج، گنج میسر نمی شود

مزد آن گرفت، جان برادر که کار کرد

اگر کسب و کار و تلاش با آموزه های دینی و مذهبی، مخالفت داشته و یا مفهوم تضمین رزق و روزی از طرف خداوند، سستی، تنبلی و نشستن در منزل می بود و یا فعالیت هایی نظیر کشاورزی، چوپانی و دامداری و… با مقام و منزلت انسان، سازگاری نداشته و عیب به حساب می آمد، انبیا و اولیای الهی که خود صاحبان شریعت هستند و به جزئیات آموزه های دینی، آشنایی کامل دارند، حتماً بیان داشته و یادآوری می کردند، در حالی که قضیه کاملًا برعکس است. انبیا و اولیای الهی، پیروان خود را به کسب و کار، دعوت کرده اند و از سستی و تن پروری مذمت نموده اند و خود نیز به کارهای سخت و طاقت فرسا، نظیر چوپانی، خیاطی، کشاورزی و زره بافی و… پرداخته اند.

چنان که در تاریخ نیز نقل شده است: یکی از یاران امام صادق (ع) مدتی خدمت امام نیامده بود، امام صادق (ع) احوال او را جویا شدند عرض کردند: او کار و فعالیت را ترک کرده و به عبادت روی آورده است، امام فرمودند: «وای بر او، آیا نمی داند کسی که کسب و کار تلاش و طلب روزی را ترک کند، دعایش مستجاب نمی شود». سپس افزودند: «هنگامی که آیه «وَ مَنْ یتَّقِ اللَّهَ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لا یحْتَسِبُ» نازل گردید، جمعی از یاران پیامبر (ص) درها را به روی خود بستند و روی به عبادت آوردند و گفتند: خداوند روزی ما را عهده دار شده است، این جریان به گوش پیامبر (ص) رسید. کسی را نزد آن ها فرستاد که چرا این گونه رفتار می کنید؟ جواب دادند یا رسول الله چون خداوند روزی ما را متکفل شده است ما مشغول عبادت شده ایم. پیامبر (ص) فرمود: «هرکسی چنین کند، دعایش مستجاب نمی شود بر شما باد کسب و کار وکوشش نموده و طلب روزی نمایید»^[۲۱] و امام جواد (ع) نیز پیوسته به یاران خویش نیز توصیه می فرمودند: «از تنبلی و بی حوصلگی دوری کنید، زیرا هرگاه تنبلی کنید، کسب و کار (و تلاش و کوشش) نمی کنید و هرگاه بی حوصله باشید، حق را ادا نمی سازید».^[۲۲] بنابراین معنی و مفهوم تسخیر طبیعت و نعمت های فراوان آن، این است که انسان در سایه تدبیر و تعقل، در حوزه های مختلف زندگی مثل زراعت، دامپروری، تجارت، استخراج معادن، به کارگیری گیاهان دارویی و ساخت وساز ابزار و وسایل و… کار و تلاش و فعالیت نماید و زمینه رشد و بالندگی را در تمام عرصه های زندگی فراهم سازد. آیات فراوانی وجود دارد که انسان را به کار و تلاش، واداشته و او را تشویق و ترغیب می نماید تا با جِدّ و جهدِ مداوم، زمینه استفاده مطلوب تر از نعمت های طبیعت را برای خود و هم نوعان خویش فراهم سازد.

سوره نحل می خوانیم: «او کسی است که دریا را مسخر (شما) ساخت تا از آن «صید کرده» و گوشت تازه بخورید و وسایل زینتی را برای پوشش از آن، استخراج نمایید و کشتی ها را می بینید که سینه دریا را می شکافند تا شما «به تجارت بپردازید» و از فضل خداوند بهره گیرید».^[۲۳] بهره گیری معنای وسیعی دارد که هرگونه فعالیت های اقتصادی از طریق راه های دریایی را شامل می شود. و نیز: «فَإِذا قُضِیتِ الصَّلاهُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکرُوا اللَّهَ کثِیراً لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ؛ هنگامی که نماز پایان گرفت (شما آزادید)، در زمین پراکنده شوید (جهت کار) و از فضل خدا بطلبید و خدا را بسیار یاد کنید، شاید رستگار شوید».^[۲۴] در جای دیگر هم از امام جواد (ع) در استشهادی قرآنی آمده است: «او کسی است که زمین را رام شما ساخت، پس به گوشه و کنار آن رهسپار شوید و از روزی او، استفاده کنید»^[۲۵] در جای دیگر نیز این گونه می فرمایند: «خداوند شب و روز را روشنی بخش ساخت تا فضل پروردگار را در پرتو آن بطلبید و به تلاش و فعالیت بپردازید».^[۲۶] چنان که در سوره قصص هم می خوانیم: «از جمله رحمت خداوندی این است که شب و روز را برای شما قرار داده است تا در شب آرامش یابید و دوباره انرژی لازم را به دست آورید و در روز دنبال رزق حلال رفته و فعالیت نمایید»^[۲۷] و در آیه ای دیگر نیز صراحتاً آمده است که آبادی زمین بر عهده بشر نهاده شده است و انسان باید این کار را به نحو احسن انجام دهد: «هُوَ أَنْشَأَکمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکمْ فِیها؛ اوست که شما را از زمین آفرید و آبادی آن را (با کار و تلاش) به شما واگذاشت».^[۲۸]

امام جواد (ع) و جهت مسیر کسب و کار برای پیشرفت امور جامعه

جامعه و تاریخ به پیروی از نظم کلی عالم، از قوانینی پیروی می کند و انسان با قدرت و شناختی که از قوانین طبیعی دارد، می تواند آگاهانه با استفاده از قوانین بر جهت حرکت جامعه و تاریخ تأثیر بگذارد. او با علم و شناختی که نسبت به محیط خویش دارد می تواند برای دگرگون کردن آن در جهت مطلوب گام بردارد و نظام دادن به حرکت جامعه به سوی وضع مطلوب تنها از طریق تشکل بخشیدن به نیروهای جامعه و استفاده از برنامه ریزی کسب و کار، تلاش و کوشش و روش منطقی میسر است. آن چه مهم است آن است که مسیر کسب و کار و تلاش برای پیشرفت امور جامعه از منظر قرآنی امام جواد (ع)، از اهمیت بسیار والایی برخوردار است؛ زیرا از دیدگاه امام: «فرصت هم چون لحظه زودگذر است و به سرعت ربوده می شود…».^[۲۹] و به فرموده امام علی (ع) نیز: «فرصت ها مانند ابر می گذرند».^[۳۰]

پس هرکس با نگاهی که به هستی دارد، بنایی می سازد و حیاتی را شکل می دهد، عده ای سراسر عمرشان به ساختن خانه عنکبوت مشغول شده اند، که اندک بادی آن را از جای می کند و عده ای بنایی مستحکم و استوار می سازند، که در برابر طوفان ها مقاومت می کند. زندگی همان بنایی است که هرکس در پی ساختن آن است، یکی حیات حیوانی دارد و دیگری حیات طیبه و تنها فرق این دو در شکل و جهت مسیر کسب و کار و تلاش آن ها برای پیشرفت امور جامعه است. آنکه حیات طیبه دارد، جهت مسیر کسب و کاری شایسته و نیکو را برگزیده است و دیگری…!

در روایت آمده است روزی امام جواد (ع) گروهی را که سخت مشغول کار بودند را ملاحظه فرمودند، حضرت (ع) مسرور از عمل آنان خطاب به ایشان فرمودند: به حق شما مشمول این آیه مبارکه هستید که: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیاهً طَیبَهً وَ لَنَجْزِینَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یعْمَلُونَ؛ هرکس از مرد و زن، که مؤمن باشد و کار نیکو انجام دهد، حیات طیبه به او خواهیم داد و پاداشی بهتر از کارشان به آنان می دهیم».^[۳۱] امام علی (ع) نیز پیرامون برگزیدن جهت مسیر کسب و کار شایسته می فرمودند: «بسا اندکی که (با انتخاب درست جهت) بالنده تر از بسیار است»^[۳۲] و در کلامی مشابه فرمایش جد بزرگوارشان امام صادق (ع) نیز ایشان- امام جواد (ع)- فرمودند: «بدانید که عمل پیوسته اندک که همراه با شایستگی و یقین باشد، نزد خدای بزرگ برتر است از عمل فراوان بدون یقین»^[۳۳] و چه زیبا قرآن کریم فصل الخطاب این امر (جهت مسیر کسب و کار) رامشخص نموده است: «آیا کسی که شالوده ساختمان (کار و تلاش و.. .) خود را بر (بنیان استوار) تقوی و خشنودی خدا نهاد بهتر است یا آنکه شالوده را بر لبه آگاهی زیر تهی نهاد، که خود و بنا کننده خود را به آتش دوزخ فرو برد».^[۳۴]

بنابراین در این سیره امام جواد (ع)، رسالت انسانی نیز در آن است که افراد با انتخاب کسب و کار و همت شایسته و مطلوب و تلاش هدفمند، جامعه و نظام اجتماعی خود را به سوی کمال سوق دهند و طبق این دیدگاه حرکت در عین حال باید هماهنگ و همگام با حرکت طبیعت نیز باشد «وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ».^[۳۵] حرکت به سوی کمال، در واقع حرکت به سوی تکامل و انسان و کمال صفات عالی و اخلاقی و انسانی اوست و چون انسان نماینده، خلیفه و جانشین خدا در زمین است ^[۳۶] در جامعه انسانی نیز باید پیشرفت امور با کسب و کار وکوشش و تلاش در راستای پاکی، عدالت، علم و آگاهی، قدرت، زندگی، پویایی و خدمت رسانی باشد. چنان که امام جواد (ع) به زیبایی در جمعی که تنها کار را از جنبه مادی آن می نگریستند فرمایش علی بن الحسین (ع) را نقل می کنند: «من کار و کشاورزی نمی کنم تا به مالم بیفزایم، بلکه تنها هدف من آن است که آن چه من تولید کردم به دست انسان نیازمند و نادار برسد»،^[۳۷] پس بر طبق نگرش توحیدی و با توجه به نیازهای انسان، باید با شناخت همه ابعاد نیازمندی او اعم از نیازهای مادی یعنی تمنیات دنیوی و نیازهای معنوی (گرایش های روحی) در یک حرکت هماهنگ به تأمین آن ها همت گماشت و این مطلب اساس و جوهره شکل گیری پیشرفت امور با کسب و کار و تلاش در اندیشه اسلامی می باشد.

رابطه کسب و کار با پیشرفت امور در رفتار و اندیشه امام جواد (ع)

اگر پرسش محوری در این بخش، رابطه کسب و کار و تلاش با پیشرفت امور باشد، پاسخ شفاف به آن مستلزم آن است که بدانیم دقیقاً چه رویکردی می خواهیم به پیشرفت داشته باشیم. البته نباید فراموش کرد که برای این رابطه به دیدگاه های حکیمانه امام جواد (ع)، بایسته است مراجعه نماییم. هرچند در سخنان ایشان به طور اخص و صریح اگر چه کم تر این مسأله مورد اشاره قرار گرفته است، اما مضمون آن به خوبی در این زمینه بر شکل تأثیر، آثار و اهداف کار و انگیزه های آن قابل مشاهده است.

این مسأله در حالی است که در جوامع دیگر به تناسب تعریف و شاخص هایی که برای پیشرفت و توسعه یافتگی ارائه می شود، رابطه آن با کسب و کار و تلاش متفاوت خواهد بود. نگرش اینان به رابطه این مفاهیم با یک دیگر، از اهداف زودگذر و کوتاه مدت که در عین حال همراه با نگاه مادی گرایانه است، حکایت دارد.

شواهد به خوبی حکایت گر آن است که در کشورهای به اصطلاح پیشرفته و غربی، جامعه شاهد تخریب جدی این مسأله- رابطه کسب و کار و تلاش با پیشرفت- است؛ زیرا از میان رفتن هنجارهای اعتمادآمیز در خلال روند پیشرفت و جای گزین نشدن نهادی قوی و ریشه دار و نیز فسخ ارزش های موجود و.. . واقعیت هایی هستند که مبنای کاری و اقتصادی این جوامع را تشکیل می دهد. به گونه ای که به جای محور قرار گرفتن اهداف عالی و ارزشمند انسانی، سودمحوری و طبیعت آنی نگری مبنای سعی، کوشش و تلاش آنان در راستای پیش برد اموراتشان شده است. مقایسه شاخص های کشورهایی اروپایی در مورد ناهنجاری ها و انزوای اجتماعی و نیز اعتراف سیاست گذاران ایالات متحده و صاحب نظران مشهوری چون پاتنم، دلیل کافی بر این مدعاست.

تمامی این امور در حالی است که در سیره امام جواد (ع) همان گونه که در قسمت جهت مسیر کسب و کار گذشت، پایه ملاحظات و روابط بین پیشرفت و کسب و کار و تلاش تنها جنبه مادی نیست، بلکه ابعاد معنوی شرافت انسانی، وجدان کاری و ارتقای کرامت