---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش کوفیان در شکل گیری واقعه کربلا از منظر شعر فارسی و عربی :

مقدمه

حادثه عظیم عاشورا و هـرآنچه بـا ایـن واقع دردناک تاریخی مرتبط است همواره در ادبیات، مورد توجه بوده است. حادثه ای که اگرچه در جامعه ای عربی اتفاق افتاد، اما عواطف و احـساسات مـلل و ادیـان گوناگون را برانگیخت و در ادبیات جوامع مختلف به ویژه نزد ایـرانیان و ادب فـارسی، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داد. همین امر باعث شد این موضوع، در حیطه پژوهش های مربوط به ادبیات تطبیقی جای گـیرد و یـکی از مـهم ترین و باارزش ترین مباحث آن را تشکیل دهد.

هرگاه سخن از واقع کربلا به مـیان می آید، یکی از مسائلی که همواره دربار آن بحث می شود و از آن به عنوان یکی از اصلی ترین دلایل شکل گیری این حادثه یاد مـی شود، مـسأل کـوفه و کوفیان است. در ادبیات عاشورایی نیز، همواره مردم کوفه مذمّت شده اند ویـژگی های مـنفی آن ها، از عوامل اصلی تقویت حکومت اموی و تنهایی و غربت اهل بیت پیامبر(ص) ذکر شده است.

در ادبیات فارسی، یـکی از دوره هایی کـه در آن، اندیشه های مذهبی در مدح و مرثیه اهل بیت(علیهم السلام) جلوه می کند، دور بازگشت ادبی است. شـاعران ایـن دوره، بـیش از دوره های پیش، به موضوعات مذهبی – که در رأس آن، رثای حضرت سیدالشهدا(ع) و یاران ایشان اسـت – مـی پردازند.

امـا در ادبیات عرب، دوره ای که شاعران، بیش از پیش به این مقوله پرداختند، عصر عباسی بـود. ازآنـجاکه بعد از واقع عاشورا، فضای اختناق توسط حکومت اموی حاکم شد، زمینه ای برای سـرودن شـعر عـاشورایی وجود نداشت. اما با روی کار آمدن عباسیان – با توجه به اینکه عباسیان ادعـای دوسـتی و خویشاوندی با اهل بیت و مخالفت با سیاست های امویان داشتند – این فرصت برای شاعران فـراهم آمـد تـا واقع عظیم عاشورا و عوامل شکل دهنده آن را به تصویر بکشند و به دفاع از قیام حسینی و مقابله بـا اسـلام یزیدی بپردازند.

در این مقاله به بررسی اشعار شاعران این دو دوره در ادبیات فارسی و عـربی، دربـاره یـکی از مضامین مهم حوزه عاشورایی، یعنی نقش کوفیان در شکل گیری واقعه کربلا، می پردازیم. بدیهی است در این مـقاله، از شـاعرانی اسـتفاده شده است که در اشعار خود، به صورت قابل توجهی به مسأل کوفه ویـژگی های مـردم کوفه پرداخته اند.

۱. سوالات اصلی

نگاه شاعران عصر عباسی و دوره بازگشت ادبی در شعر خود، به کوفیان چـگونه بـوده است؟

شاعران این دو دوره ادبی، چه ویژگی هایی از کوفیان را زمینه ساز واقعه کربلا دانسته اند؟

وجوه اشـتراک وجـوه تمایز در شعر شاعران این دو دوره، در باب بـیان ویـژگی های کـوفیان کدام اند؟

۲. پیشینه پژوهش

بیشتر کتاب هایی که در آن مسأل کـوفه و کـوفیان مطرح شده است، در لابه لای پژوهش های عاشورایی، به این مبحث پرداخته اند، اما کتاب های مـستقلی کـه صرفاً درباره کوفه نوشته شده نـیز وجـود دارد که عـبارت اند از:

کـوفه و تـحولات تاریخی دوران امام علی و حسنین(علیهما السـلام)، فـاطمه حبیبی، ۱۳۸۹، تهران: برهان دانش.

در این کتاب ضمن بیان علل پیدایش کوفه، مـهم ترین وقـایع زمان خلافت حضرت علی (ع) و تحولاتی کـه بعد از انتقال مرکز خـلافت از مـدینه به کوفه رخ داد – یعنی خلافت و امـامت امـام حسن(ع) – تشریح می شود. حادث ورود «مسلم بن عقیل» پس از مرگ معاویه و خلافت یزید و سرانجام مـبارزه بـا عوامل حکومت بنی امیه در کوفه بـه هـمراه جـریان حرکت امام حـسین(ع) از مـدینه به سوی عراق تـحلیل مـی شود.

جغرافیای تاریخی کوفه، لویی ماسینیون، ترجمه:عبدالرحیم قنوات، ۱۳۸۸، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

نویسنده در این کـتاب، از تـأسیس کوفه شروع می کند و سپس از راه ها، مـقبره ها، نـقش اقتصادی شـهر، دارالامـاره، مـساجد کوفه، محله مشهور کـناسه، نجف و مزار امام علی(ع) سخن گفته است. آنچه به کار نویسنده اهمیت می بخشد، این اسـت کـه او علاوه بر مراجعه به متون و مـنابع مـکتوب، طـی دو سـفر بـه کوفه، از آثار بـاقی مانده در ایـن شهر بازدید کرده و در عراق به حفاری های باستان شناسی دست زده است.

اما مقاله هایی که درباره مسأله کوفه و مـردم ایـن شـهر، نوشته شده است عبارت اند از:

«کوفیان در عصر امام حـسین»، سـید حـسین فـاطمی، مـجله نـامه تاریخ پژوهان، شماره۴، زمستان۸۴

«وضعیت اجتماعی کوفه در آستان قیام امام حسین»، سعید نجفی نژاد، فصلنامه تاریخ، شماره۳۷، پاییز۹۴

«نوع شناسی رفتار سیاسی مردم کوفه در آستان قیام عاشورا»، سیمین قربان پور، مـجله تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره۴، پاییز۹۰

«چشم اندازی به ساختار فرهنگی سیاسی کوفه در آستان قیام عاشورا»، ابوالفضل هادی منش، مجله مبلغان، شماره۹۹، دی و بهمن۸۶

اما مقاله ای که در آن صرفاً به موضوع ویژگی های کـوفیان از مـنظر شعر پرداخته باشد، وجود ندارد.

۳. روش پژوهش

در این مقاله، از مکتب آمریکایی (یکی از مکاتب حوزه ادبیات تطبیقی) استفاده شده است. مکتب آمریکایی به دنبال ارتباط تاریخی نیست. ازنظر این مکتب، مـحقق نـباید به دنبال شرط تأثیر و تأثر باشد؛ به عبارت دیگر، این میدان، میدان تشخیص زیبایی است نه پژوهش های تاریخی برای یافتن مؤثر و متأثر. از این رو این مـقاله بـه بررسی مضامین شعری دوره بـازگشت ادبـی و عصر عباسی، درباره ویژگی های کوفیان و نقش آن ها در شکل گیری حادثه کربلا پرداخته و در پرتو مکتب آمریکایی، به بررسی وجوه تشابه و تفاوت این دو پرداخته است (ر.ک. علوش، ۱۹۸۷: ۹۳-۹۶ و عـبود، ۱۹۹۹: ۴۵-۴۸).

۴. ضـرورت و اهمیت پژوهش

همواره کـوفیان بـا صفات ناشی از ضعف روحی، در اذهان عمومی قرار گرفته اند که علل آن در پژوهش های تاریخی، بیان شده است. ازآنجاکه گستره فضای شعر عاشورایی، به قدری است که تمام زوایای این واقعه عظیم تاریخ را در خـود جـای دهد، لازم به نظر می رسد که نگاه شاعران را درباره مسأل کوفه ویژگی های مردم کوفه و نقش آن ها در ایجاد حادثه کربلا بررسی شود تا بهتر بتوان دلیل منفی نگری به کوفیان را درک کرد.

۵. درباره دور بـازگشت ادبی

«بـازگشت ادبی» نهضتی بود که از نیمه دوم قرن دوازدهم تا اوایل قرن چهاردهم هجری قمری، فضای ادبی ایران را تـحت تأثیر قرار داد. در اواخر دوره صفوی، شاعران برای ادامه فعالیت هنری خـود بـه هـندوستان رفتند و در کنار شاعران آن سرزمین، سبکی به نام «سبک هندی» پدید آوردند. به این ترتیب، رفته رفته شعر و ادبـیات از انـحصار دربار خارج شد و در میان مردم کوچه و بازار رواج یافت. اما پس از مدتی، نازک اندیشی، افراط در خـیال پردازی و اصـرار بـر صنعت گری های زبانی، سبک هندی را به سبکی گنگ و پیچیده تبدیل کرد و آن را از رونق انداخت. در برهه ای از زمان نـیز هنر، در حالت فترت و سستی قرار داشت؛ تا آنکه در دوره آقامحمدخان قاجار، با بـرقراری آرامش نسبی در کشور و اجـتماع گـروهی از ادیبان و هنرمندان در نواحی مختلف به ویژه اصفهان، شیراز و خراسان، بار دیگر، انجمن های ادبی راه اندازی شد (زرین کوب،۱۳۷۳: ۲۶۱). شاعران و نویسندگانی که در این انجمن ها رفت و آمد داشتند، از پیچیدگی و گنگی سبک هندی خسته بودند و تصمیم گـرفتند با نگاه به آثار شاعران بزرگ گذشته سبک آن ها را احیا کنند (خاتمی،۱۳۷۴: ۲۰۷).

میرسیدعلی مشتاق اصفهانی، سیدمحمد شعله اصفهانی و میرزامحمد نصیرالدین اصفهانی از پایه گذاران اصلی این انجمن ها بودند. همچنین افرادی همچون آذر بیگدلی، هـاتف اصـفهانی، صباحی بیدگلی و صهبای قمی از دست پروردگان این گروه بودند (آرین پور، ۱۳۷۹: ۱/۱۳).

در زمان فتحعلی شاه قاجار، به دلیل فضای سیاسی و فرهنگی مناسب و قریحه شاعری شخصِ شاه، این انجمن ها رونق بیشتری یافتند. از این رو، شاعرانی هـمچون مـجمر کاشانی، فتحعلی خان صبا و نشاط اصفهانی دور شاه جمع شدند و «انجمن خاقان» – که تخلّص شاه بود – را به راه انداختند. آن ها با تقلید از شاعران سبک های عراقی و خراسانی، به ابتذال و انحطاط سبک هندی پایـان دادنـد و به روش پیشینیان بازگشتند و نهضتی را پدید آوردند که بعدها نهضت «بازگشت ادبی» نامیده شد.

برخی از محققان، بازگشت ادبی را به دو دوره تقسیم می کنند: دوره اول توجه به سبک عراقی و تقلید از شاعران مشهور ایـن سـبک و دورهـ دوم: توجه به سبک خـراسانی و تـقلید از شـاعران این سبک در کنار توجه به سبک عراقی (خاتمی،۱۳۷۴: ۲۰۱). شاعرانی که مورد توجه سرایندگان نهضت بازگشت ادبی قرار گرفتند عبارت بودند از: رودکـی، فـرخی، انـوری، خاقانی، منوچهری، فردوسی، ناصرخسرو، نظامی، مولوی، سعدی و حـافظ (هـمان: ۲۱۱).

اما بازگشت ادبی را نمی توان در زمره سبک های ادبی جای داد؛ چراکه تقریباً هیچ گونه نوآوری در آن به چشم نمی خورد و اساس این نـهضت بـر تـقلید بود. شاید کلام مهدی اخوان ثالث حق مطلب را بهتر ادا نـماید: «نهضت بازگشت، فقط مانند کودتایی بود برای ساقط کردن سلطنت انحصاری دودمان سبک هندی – که همه از آن به تـنگ آمـده بـودند – و ایجاد ملوک الطوایفی در شعر و ادب. با این تفاوت که هیچ چهره درخشان تر از چـهره های پیـش پیدا نکرد. سهل است که حتی مشتی آدم های دروغین به وجود آورد: سعدی دروغین، سنایی دروغین، مـنوچهری دروغـین و دیـگر و دیگران (اخوان ثالث، ۱۳۳۶: ۶۶۰).

به گفته محمدرضا شفیعی کدکنی، این عصر، عصر مـدیحه های تـکراری اسـت و شاعران این دوران کاریکاتور شاعران قرون گذشته هستند (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۰: ۱۹). با وجود این، به سـبب دقـت فـراوان در شعر گذشتگان و روشن کردن نقاط قوت و ضعف این اشعار می توان گفت شاعران نهضت بـازگشت نـخستین سبک شناسان زبان فارسی بودند و به نوعی این دوره، پایه گذاری نقد ادبی در دوران مـعاصر بـوده اسـت که این خدمت آنان به ادبیات فارسی قابل ستایش است.

همچنین در میان اشعار شـاعران عـصر بازگشت، باورها و اندیشه هایی همچون باورهای مذهبیِ منعکس شده در مدح و مرثیه ائمه اطهار (عـلیهم السلام) دیـده مـی شود که در سده های گذشته و در شعر متقدّمان یا سابقه نداشته و یا نادر است (مؤتمن، ۱۳۷۲: ۱۸۳). اشعار عاشورایی شـاعرانی هـمچون صباحی بیدگلی، وصال شیرازی، سروش اصفهانی، وقار شیرازی، محمود خان صبا و ادیـب المـمالک فـراهانی، که نمونه هایی از آن ذکر خواهد شد، گویای این مسأله هست.

۶. شعر عاشورایی در عصر عباسی

عظمت و جـاودانگی امـام حـسین (ع) و نهضتی که بنیان نهاد، همچنین تأثیراتی که واقعه عاشورا در فکر و احساس بـشریّت ایـجاد کرد، شاعران عصر عباسی را بر آن داشت تا به بازتاب این مهم در ادبیات این دوره – با زنده نـگه داشتن ایـن الگوهای قهرمانی و حماسه بی نظیرشان – اهتمام نمایند. عاشورایی سرایان عصر عباسی با بـیان مـصائب حسین(ع) و حمایت از قیام حضرت، دلاورانه وارد عرص شـعر و ادبـ شـدند. سید اسماعیل حمیری، دعبل خزاعی، منصور نـمری، عـبدی کوفی و ده ها شاعر دیگر کوشیدند این مشعل را فروزان تر کنند.

عصر عباسی دوم نیز کـه بـه دوران شکوفایی شعر و ادب شهرت دارد، تعدادی از بـهترین شـاعران حسینی را در خـود پرورانـده اسـت. در این عصر، که شامل قرن چـهارم تـا ششم است، چهره هایی مانند صنوبری، کشاجم، ابوفراس، ابن هانی، شریف رضی، مـهیار دیـلمی و… درخشیدند و آثار ماندگاری از خود به جای گـذاشتند. البته رثا در عصر عـباسی دوم مـتحول شد و به شعر گریه و نـاله و خـالی از روح مبارزه طلبی و مقاومت خونخواهی تبدیل شد که البته باید شعر کسانی همچون شـریف رضـی را از این گروه، مستثنی کرد (شـمس الدیـن، ۲۰۰۸: ۲۴۰).

از رایـج ترین ویژگی های شعر عـاشورایی در دور عـباسی، رثا و نوحه سرایی است. انـدیش رسـتگاری و نجات در آخرت، یکی دیگر از ویژگی های شعر رثای حسینی در این دوره است که نمونه آن در شعر صـنوبری دیـده می شود (شبّر، ۱۹۸۸: ۲/۳۰). همچنین قرن دوم هجری آغـاز شـکل گیری موضوع انـتقام و خـون خواهی مـهدی موعود(عج) و تبدیل شدن آن بـه عنصری اساسی در شعر رثای حسینی بوده است، که نمونه آن در شعر دعبل خزاعی مشهود اسـت (الدجـیلی، ۱۹۸۹: ۱۴۳). شعر برخی از شاعران نیز لبریز از خـشم و نـفرت از امـویان و کـینه تـوزی از عباسیان است کـه نـمونه آن، شعر منصور نمری است. (دیوان منصور النمری، ۱۹۸۱: ۱۱۹).

۷. کوفیان در کلام بزرگان

پیش از اینکه بخواهیم ویژگی های کوفیان و تـأثیر آنـ ها را در بـه وجودآمدن واقعه کربلا از منظر شعر بررسی کنیم، نـگاه بـزرگان بـه ویژه ائمـ اطـهار(عـلیهم السلام) را به کوفیان ازنظر می گذرانیم. آنچه از بررسی سخنان بزرگان دیده می شود، این است که اگرچه در برخی متون حدیثی و تاریخی، ستایش کوفیان به چشم می خورد اما غالباً کـوفیان با ویژگی های منفی همچون دنیاگرایی و سستی در جهاد و راسخ نبودن در عقیده و… یاد شده اند. آنجا که کوفیان به دلیل خستگی، در مقابل غارت ها و شبیخون های شامیان به مناطق مختلف قلمرو حکومت علی(ع) سستی کـردند و هـمین امر، باعث توبیخ و شکوه حضرت علی(ع) از آنان شد که فرمود: «کأنّی أنظر إلیکم تَکُشُّونَ کشِیشَ الضُبابِ لا تأخذونَ حَقّاً وَ لَاتَمنَعُونَ ضَیماً»؛ شما را همچون کفتارها و سوسمارهایی می بینم که هنگام احساس خـطر بـه لانه های خود می خزند (نهج البلاغه، خطبه ۱۲۳).

امام حسین(ع) دنیاداری و دنیاطلبی را وجه غالب گرایش مردم عصر خود، به ویژه کوفیان، معرفی می کنند: «النّاسُ عَبیدُ الدّنیا و الدّیـنُ لَعـِقٌ عَلَی ألسِنَتِهِم، یحُوطونَهُ مَا درَّت مـَعائشُهُم فـَإذا مُحِّصوا بِالبلاء قَلَّ الدیّانون» (قمی، ۱۳۷۴: ۲۱۹)؛ مردم بندگان دنیایند و دین، تنها بر زبان آن ها جاری است، تا زمانی که معیشت آن ها برقرار باشد، دین دارنـد امـا هرگاه در امتحان افتند، دیـن داران انـدک خواهند بود.

کوفیان، مردمانی هستند که امام صادق(ع) درباره آن ها فرمود: «وَ قَد تَوازَرَ عَلَیه مَن غَرَّتهُ الدنیا وَ بَاعَ حَظَّهُ بِالأرذَلِ الأدنی وَ شَرَی آخِرَتَه بالثَّمَنِ الأوکسِ و تَغَطرَسَ و تَرَدّی فِی هَواه…» (طـوسی، ۱۳۷۶: ۱۲۶). بـر ضدّ ایشان (امام حسین(ع) کسانی همدست شدند که دنیا آنان را فریفت و بهره خود را به قیمتی ناچیز و پست معامله کردند و آخرتشان را به بهای ناچیز فروختند و تکبر و گردن فرازی کردند و اسیر هوای نفس خـود شـدند.

در مطالعه تـاریخ کوفه به عباراتی از شخصیت های بزرگ برمی خوریم که کوفیان را مردمانی فریبکار توصیف می کنند. عبدالله بن عباس در گفتگو بـا امام حسین (ع) از روی خیرخواهی می گوید: «إنّ أهل العراق قومٌ غُدُر فلا تـَقَربنّهم» (طـبری، ۱۳۵۷: ۳۸۳). عـراقیان (اهل کوفه و بصره) گروهی فریبکارند، پس مبادا به آن ها نزدیک شوی. مسلم بن عقیل نیز گرفتار همین خـوی کـوفیان شد و در گفتگو با طوعه (زن با ایمانی که به مسلم پناه داد) گفت: «أنا مـسلم بـن عـقیل کذبنی هولاء القوم و غرّونی» (طبری،۱۳۵۷: ۳۷۱).

از ویژگی های دیگر کوفیان، قابلیت تحریک پذیری سریع، عدم عاقبت اندیشی، تصمیم گیری آنـی و پشیمانی فوری از آن، ترس از تهدیدات گروه یا جناح مخالف و داشتن روحیه متغیر بـود. تاریخ نشان می دهد آنـچه در ایـن سرزمین به کار مردم نمی آمد سخنی بود که از واقع بینی و خیرخواهی برخیزد و آنچه را به جان می خریدند و فوراً منتقل می کردند، گفتاری بود که عاطفه و احساس را تحریک کند و گوینده آن با هیجان و حرارت بیشتر، آن سـخنان را ادا کند. اینکه در پسِ آن سخنان چه هدف و غرضی نهفته باشد برای شنونده مطرح نبود (حبیبی،۱۳۸۹: ۳۳۶). صعصعه بن صوحان دربار مردم کوفه به معاویه چنین گفت:

کوفه قبه اسلام و جای بزرگان است امـا در آنـجا اوباشی هستند که نمی گذارند مردم از بزرگان خود اطاعت کنند و این صفت مردم ظاهر دوست است (افتخاریان، ۱۳۴۳: ۹۵).

۸. ویژگی های کوفیان و نقش آن ها در شکل گیری واقع کربلا از منظر شعر فارسی و عربی

اکنون به بـررسی وجـوه تشابه و تفاوت شعر فارسی دور بازگشت و شعر عربی عصر عباسی درباره ویژگی های کوفیان و نقش آن ها درواقعه کربلا می پردازیم تا مضامین مشترک و جلوه های تمایز شاعران فارسی زبان و عرب زبان را، در این مقوله دریابیم.

۸-۱. هـمانندی ها

شـاعران عصر عباسی و دوره بازگشت ادبی، همواره در اشعار خود به مذمّت اهل کوفه پرداخته اند و با صفات رذیله از آن ها یاد کرده اند. درواقع می توان گفت وجه اشتراک شاعران این دو دوره، در بیان صفات ویـژگی های کـوفیان اسـت. شاعران این دو دوره، کوفیان را از عوامل اصـلی شـکل گیری واقـعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع) می دانند و با ذمّ ویژگی های کوفیان، درواقع به ذمّ تفکر اموی و عثمانی و دفاع از تفکر حسینی و عاشورایی می پردازند. ایـن ویـژگی ها عـبارت اند از:

۸-۱-۱. دنیاگرایی و عافیت طلبی

اولین و مهم ترین خصلتی که در اشعار شـاعران بـه آن پرداخته شده و می توان گفت زمینه ساز ویژگی های منفی دیگر نیز بوده است، دنیاگرایی و عافیت طلبی کوفیان هست. وصال شیرازی، ایـن ویـژگی کـوفیان را به زیبایی در شعر خود جلوه گر می کند و با تشبیه امام حـسین(ع) به سلیمان نبی(ع) بیان می دارد که کوفیان، برای رسیدن به ثروت دنیا، امام خود را به شهادت رساندند:

ایـن غـیرتم کـُشد که سلیمان عهد را

آن دیوسیرتان پیِ تخت و نگین کُشند

(یزدی، ۱۳۹۴: ۵۸)

ابوفراس حـمدانی (شـاعر عصر عباسی) پیروی از هوای نفس را – که نمونه بارز دنیاطلبی است – عامل اصلی عاقبت به شرّی کـوفیان مـی داند:

تـبّاً لِقومٍ تابعوا أهواءَهم

فیما یَسوءُهم غداً عقباه

(الحمدانی، ۱۴۲۰: ۳۴۷)

ترجمه: مرده باد قـومی کـه پیـرو هوای نفس خود شدند که عاقبت سوء آن، فردا گریبان گیرشان شود.

اما نمونه بـارز ایـن دنـیاگرایی و عافیت طلبی در شخصیت عمر بن سعد (از اشراف کوفه) دیده می شود که به طمع حکومت ری، فـرماندهی سـپاه یزید را پذیرفت و در مقابل امام حسین (ع) صف آرایی کرد. صباحی بیدگلی این گونه بیان می دارد کـه عـمربن سعد بـرای رسیدن به ری، اولاد پیامبر(ص) را از سرزمینشان جدا کرد و درواقع سرزمین نبوی را به خاطر رسیدن به مـُلک ری، ویران ساخت:

یثرب به باد رفت به تعمیر خاک شام

بطحا خراب شـد بـه تـمنّای مُلک ری

(صباحی بیدگلی، ۱۳۹۲: ۳۰۵)

شریف مرتضی – ملقب به سید مرتضی – با لحن تند و نفرین آمیز، اشـاره مـی کند که عمربن سعد به خاطر یک امر دنیایی و بی ارزش، پیامبر خدا و امام خـود را – و درواقـع آخـرت خود را – فروخت:

وَیحَ «ابنِ سعدٍ عُمَرٍ» إنَّهُ

بَاعَ رسول الله بِالنَّزرِ

(مرتضی، ۱۴۱۷: ۲/۱۲۹)

ترجمه: وای بر عمر بـن سـعد، کـه چقدر ارزان، رسول خدا(ص) را فروخت.

۸-۱-۲. بی وفایی و بی حیایی

در عامه مردم، نام کوفی جماعت با بـی وفایی و خـُلف وعده عجین شده است. جماعتی که یک روز، نامه پشت نامه می نویسند و با شور و اشتیاق از امامشان دعـوت مـی کنند و روز دیگر در مقابل امامشان می ایستند. مردمی که صف به صف گرد مسلم بـن عـقیل حلقه می زنند و بعد از گذشت چند ساعت، مـسلم را تـنها و بـی پناه رها می کنند و به پیمان خود پشت مـی کنند. مـهیار دیلمی، دست روی این روحیه عجیب کوفیان می گذارد و آن ها را مورد عتاب قرار مـی دهد:

بـِکُلِّ یدٍ أمس قد بایعته

و سـاقت له الیـوم أیدی الحـتوف

(دیـلمی، ۱۳۴۴: ۲۶۲)

تـرجمه: با آن دستی که دیروز بیعت سـپردند، امـروز هیولای مرگ را به سویش راندند.

سروش اصفهانی در ترکیب بند خود، ماجرای صحبت های مـحمدحنفیه بـا امام حسین(ع) را، پیش از حرکت به سـمت کوفه، به نظم درآورده اسـت کـه یک بیت از آن چنین است:

بـر عـهد کوفیان نتوان داشت اعتماد

دوری ز بارگاه رسول امین مکُن

(محجوب، ۱۳۴۰: ۲/۷۳۷)

ادیب الممالک فراهانی نـیز بـی وفایی کوفیان را در ماجرای مسلم بن عـقیل بـه تـصویر می کشد؛ جایی کـه در هـنگام اقامه نماز، همه از پشـت سـرِ مسلم پراکنده شدند و او در کوفه حیران و سرگردان ماند:

از صدهزار تن که ستادند در پی اش

یک تـن نـمانده بود چو فارغ شد از نماز

دیـد آن کـسان که لاف هـواداری اش زدنـد

دارنـد این زمان ز ملاقاتش احـتراز

و آنان که دامنش بگرفتند با دو دست

سازند دست کین به گریبان او دراز

(فراهانی، ۱۳۵۴: ۵۶۸)

سید مرتضی ایـن چنین بـیان می کند که این قوم، وقتی از یـک سـو سـپاه عـظیم و قـدرتمند شام را دیدند و از سـوی دیـگر، بوی سکه های عبیدالله بن زیاد به مشام آن ها رسید و تهدیدها و تطمیع های او را دیدند و احساس قدرت کردند، بـر عـهد و پیـمان خود پشت کردند و جفا را بر وفا تـرجیح دادنـد:

سـَالموا عـَجزاً فـَلَمَّا

قـَدَرُوا شَنُّوا الحروبا

(مرتضی، ۱۴۱۷: ۵۸)

ترجمه: هنگامی که ناتوان بودند از درِ صلح وارد شدند وقتی قدرتمند شدند اعلام جنگ کردند.

۸-۱-۳. کینه توزی

تشیّع در کوفه یکنواخت نبود. جمعیت اندکی از آن ها تشیّعِ اعتقادی داشـتند و تشیّع اکثریت کوفیان، تشیّع سیاسی بود که می توانست براثر حوادث سیاسی و فشار و تهدید و تطمیع، از بین برود. کاری که معاویه با سیاست های خود انجام داد و تفکر عثمانی و اموی را حاکم کرد (هدایت پناه، ۱۳۸۹: ۴۱). در دورهـ حـکومت معاویه، هواداران امویان قوی ترین گروه اجتماعی در کوفه بودند (پیشوایی، ۱۳۸۹: ۵۷۸). این گروه به دنبال شدت گرفتن نامه های کوفیان به امام حسین(ع) در فهرست نامه نگاران قرار گرفتند (مفید، ۱۴۱۳: ۳۸).

تفکر اموی، از حقد و کینه نـسبت بـه آل علی(علیهم السلام) سرشار، و همواره به دنبال انتقام بدر و خیبر بود. جنگ هایی که دلاوری های علی(ع) و شکست و سرافکندگی آل ابوسفیان را در پی داشت. کربلا، فرصتی طلایی برای بـروز کـینه امویان و انتقام آن ها از اهل بیت(ع) بـود.

مـحمود خان صبا جلوه این کینه را در آتش زدن خیمه ها، بیان می دارد:

چون اهل کوفه دامن کین بر میان زدند

دامن بر آتش غم خلق جـهان زدنـد

در خیمه اش به کینه زدنـد آتـشی چنان

کز او شرر به خرمن هفت آسمان زدند

(آذر، ۱۳۸۸: ۳۲۷)

در شعر شاعران عرب زبان عصر عباسی نیز، به این مسأله اشاره شده است. سید مرتضی این کینه ها را چنین توصیف می کند:

و ضغن شغافٍ هـبَّ بـعد رقاده

و أفئده ملأی یفضنَ ذحولا

(مرتضی، ۱۴۱۷: ۳/۵۲)

ترجمه: کینه های دیرینی که از خواب طولانی بیدار شد و دل هایی که در تلاطمِ انتقام به جوش آمد.

البته او در ابیات دیگری، به زیبایی به خیال باطل ایـن گـروه اشاره مـی کند و بیان می دارد که هرگز آن ها توانایی خاموش کردنِ نور اسلام را نخواهند داشت:

وَ أخذتُم عمّا جَری یومَ بـدرٍ

وَ حنینٍ فیما تخالون ثارا

حاشَ لله ما قطعتم فتیلاً

لا ولا صرتُمُ بذاک مـَصا