فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران :

مقدمه

در این مقاله، با استفاده از نظری چارلز تیلی به شناسایی فرآیند بسیج منابع در انقلاب اسلامی پرداخته شده است. سؤال اصلی آن است که بسیج منابع در انقلاب اسلامی بر اساس الگوی نظری بسیج منابع چارلز تیلی چگونه بوده است؟ بررسی فرآیند بسیج در انقلاب اسلامی از آن جهت مهم است و ضرورت دارد که نقش اراده و کنش رهبران، ایدئولوگ ها و کنشگران انقلابی در آن انکار ناپذیر است. آشکار بودن این امر تا بدان حد است که اسکاچپول، یکی از نظریه پردازان مطرح حوز انقلاب، پس از رخداد انقلاب اسلامی نظری ساختارگرای خود را برای توضیح انقلاب اسلامی جرح و تعدیل کرده و به نقش بی بدیل کنشگران انقلابی در انقلاب اسلامی اذعان می نماید(Skocpol,1982: 268). بنابراین، اگر قرار بر آن باشد که انقلابی مورد بررسی قرار گیرد که نقش کنش گران و سازمان های انقلابی در آن بسیار برجسته باشد، مناسب ترین نظریه برای توضیح آن، نظری چارلز تیلی خواهد بود.

روش این پژوهش نیز قیاسی است. روش شناسی قیاسی نظریه ای را برای بررسی پدیده ای خاص در نظر می گیرد، فرضیات مناسبی را استخراج می کند که در اساس ابطال پذیرند، و این فرضیات را به آزمون می گذارد تا اعتبار اولی خود را تعیین کند. در این مقاله، تلاش شده است مؤلفه های مستخرج از نظری چارلز تیلی با استفاده از شواهد تاریخی در مورد انقلاب اسلامی به کار بسته شود. بنابراین، روش دیگر به کار گرفته شده در این مقاله روش تاریخی است(افشار کهن، ۱۳۸۳: ۲۳).

چهارچوب نظری

چارلز تیلی در کتاب «از بسیج تا انقلاب» طرح نظری اش دربار چگونگی شکل گیری فرایند کنش های جمعی را ارائه می دهد. تیلی با ارائه دو مدل انتزاعی «جامع سیاسی» و «بسیج»، چگونگی شکل گیری فرایند کنش های جمعی یک جامعه در وضعیت انقلابی را ترسیم می کند. در این مقاله، فقط از الگوی بسیج تیلی برای توضیح فرآیند بسیج در انقلاب اسلامی استفاده می شود.

الگوی تیلی برای توضیح عمل جمعی، الگوی بسیج است. این الگو به منظور تبیین رفتار هر یک از گروه های مدعی به طور جداگانه طراحی شده است. متغیرهای این الگو که در بار هر گروه مدعی به طور جداگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرند، عبارتند از:

۱- منافع: امتیازات و محرومیت های مشترکی که ممکن است در اثر تعاملات مختلف با دیگر جمعیت ها حاصل شود؛

۲- سازمان: میزان هویت مشترک و نظام وحدت بخش افراد در درون یک جمعیت است و به عنوان فرآیند افزایش هویت مشترک محسوب می شود (می توان کاهش هویت مشترک و یا افول نظام وحدت بخش را سازمان پاشی نامید). هر چه اعضای گروه از هویتی یکپارچه تر برخوردار باشند و ساختارهایی که آنان را متحد می کند مستحکم تر باشند، آن گروه سازمان یافته تر محسوب می شوند؛

۳- بسیجِ منابع: کوشش برای دستیابی به هر نوع منبعی که گروه مدعی برای پیشبرد عمل جمعی خود ضروری بداند(می توان کاهش آن را بسیج زدایی نامید)؛

۴- عمل جمعی (یا کنش گروهی): با هم عمل کردن در تعقیب علایق مشترک. به عبارت دیگر، عمل مشترک یک گروه مدعی در پی دستیابی به اهداف مشترک عمل جمعی خوانده می شود؛

۵- فرصت/ تهدید: فرصت رابط میان منافع جمعیت و وضع کنونی جهان اطراف است(تیلی، ۱۳: ۴-۳).

تیلی مدل بسیج خود را به شکل زیر نشان می دهد:

مدل بسیج تیلی

(پناهی، ۱۳۸۹: ۳۴۱)

الف- بخش اول مدل بسیج

بخش اول شامل سه متغیر منافع، سازمان و بسیج بوده که تیلی آن ها را عناصر درون گروهی مؤثر بر کنش جمعی می داند و شکل زیر نمایانگر این بخش از مدل می باشد.

عوامل مؤثر دورن سازمانی

(تیلی، ۱۳۸۵: ۱۴۷)

۱- منافع

منافع، امتیازها و دستاوردهای مشترکی است که در نتیجه کنش متقابل یک جمعیت با جمعیت دیگر عاید اعضای آن جمعیت می شود(تیلی، ۱۳: ۳).

۲- سازمان

برای به وجود آمدن یک سازمان فعال سیاسی، اعضای سازمان یا بخشی از آنها باید به منافع سازمان آگاهی یابند و این آگاهی شبکه ای از روابط ایجاد می نماید. هرچه آگاهی و تعهد اعضای یک گروه به منافع جمعی گروه بیشتر باشد، احتمال به وجود آمدن سازمان بیشتر خواهد شد. اندازه و کیفیت سازمان، تعیین کنند اصلی توان بسیج آن سازمان است. هر چه سازماندهی با کیفیت تر و سازمان به لحاظ جغرافیایی سطح بزرگ تری را شامل شود، توان بسیج آن بیشتر خواهد بود( پناهی، ۱۳۸۹: ۳۴۰-۴۲).

۳- بسیج منابع

بسیج منابع، یعنی کوشش برای دستیابی به هر نوع منبعی که گروه مدعی برای پیشبرد عمل جمعی خود ضروری می داند.

۳-۱ انواع منابع

۳-۱-۱- منابع اجبار آمیز مانند سلاح، نیروی مسلح و فن آوری های کنترل کننده؛ این منابع ابزار تنبیه دیگر انسان ها و محدود ساختن بدیل های قابل دسترس برای آنهاست؛

۳-۱-۲- منابع فایده مند مانند کالا، خدمات اطلاع رسانی و پول؛ منابعی هستند که انسان ها دستیابی به آنها را حق خود می دانند؛

۳-۱-۳- منابع هنجاری مانند وفاداری ها و تکالیف؛ یعنی تعهدات اعضایی از جمعیت در قبال دیگر اعضای گروه، خود گروه و آرمان های آن(تیلی، ۱۳۸۵: ۱۰۵؛ تیلور، ۱۳۸۸: ۱۲۴).

۳-۲ انواع بسیج

بسیج منابع به این معناست که سازمان ها و گروه ها تلاش می کنند منابع فوق را هر چه بیشتر در اختیار خود گیرند. انواع بسیج از نظر تیلی عبارتند از:

۳-۲-۱- بسیج تدافعی که تهدیدی از خارج اعضای یک گروه را وا می دارد که منابع خود را برای جنگ با دشمن گرد هم آورند تا منافع خود را حفظ نماید. نمونه های این نوع بسیج شورش های مربوط به غذا، شورش های مالیاتی، تهاجم به کشتزارها، مقاومت در برابر لوایح قانونی است؛

۳-۲-۲- بسیج تهاجمی که سازمان در واکنش به فرصت های پیش آمده به جمع آوری منابع می پردازد تا به منافع جدیدی دست یابد. نمون بسیج تهاجمی، موفقیت مؤسسه کاتولیک اوکانل در گسترش اجباری حقوق کاتولیک های انگلیسی و ایرلندی است؛

۳-۲-۳- بسیج تدارکاتی که سازمان با پیش بینی فرصت ها و تهدیدهای آینده به انباشت و ذخیره سازی منابع می پردازد. نمون این نوع بسیج، اتحادیه های کارگری در قرن نوزدهم در اروپا بودند که برای ایام سختی(از قبیل بیکاری، درگذشت نان آور خانواده، و یا ازمیان رفتن دستمزد طی دور اعتصاب) صندوق پولی را تدارک دیده بودند(تیلی، ۱۳۸۵: ۱۱۱-۱۱۳).

ب- بخش دوم مدل بسیج

متغیرهای بخش اول مدل بسیج به خودی خود امکان توضیح فرایند کنش انقلابی را ندارند. این مدل تنها ظرفیت موجود درون گروهی را برای اقدام نشان می دهد و به انگیزه یا فرصت آنی موجود برای اقدام نمی پردازد. آن دسته از انگیزه ها و فرصت ها جایگاه خود را در نیم دیگر مدل بسیج و در مدل جامعه سیاسی می یابند. تیلی از عناصر سازند نیم دوم مدل که شامل عناصر سرکوب- تسهیل، قدرت و فرصت- تهدید می باشد، به عنوان عناصر برون گروهی مؤثر بر کنش جمعی نام می برد. شکل زیر نمایانگر وضعیت بخش دوم مدل بسیج است:

عوامل مؤثر برون سازمانی

(تیلی، ۱۳۸۵، ۱۴۹)

۱- سرکوب و تسهیل

سازمان یا گروهی که سعی در انجام کنش جمعی دارد، ممکن است مورد سرکوب یا تسهیل گروه های دیگر مدعی قرار بگیرد. اگر آن گروه دیگر دولت باشد، سرکوب یا تسهیل را سرکوب یا تسهیل سیاسی می گویند. بنابراین، «سرکوب، هر گونه کنشی توسط گروه دیگر است که هزین کنش جمعی مدعی را افزایش می دهد و کنشی که هزین کنش جمعی یک گروه را کاهش دهد، شکلی از تسهیل است». نمونه های سرکوب، به خدمت فراخواندن اعتصاب کنندگان، ممنوعیت اجتماعات، و دستگیری رهبران و نمونه های تسهیل، قانونی کردن عضویت در یک سازمان، تأمین هزینه های یک سازمان، و خنثی سازی فعالیت های دشمنان سازمان است(تیلی، ۱۳۸۵: ۱۴۹-۱۵۰).

۲- قدرت

تیلی تعریف قدرت را در ضمن یک مثال توضیح می دهد. او می گوید فرض کنید چند حزب که دارای منافعی هستند، با یکدیگر در تعامل می باشند و منافع آنها با هم متعارض است. قدرت هر حزب « عبارت است از میزان غلبه یافتن منافع آن حزب بر دیگر احزابی که با آنها تعارض دارد»( تیلی، ۱۳۸۵: ۱۷۱). تیلی حکومت را در ذیل بحث قدرت تعریف می کند: «حکومت مهم ترین ابزار تمرکز یافته اجبار را در جمعیتی تعریف شده در اختیار دارد. . . . جامع سیاسی مشخص ساختن مدعیانی است که دسترسی روزمره به حکومت دارند». به این ترتیب، نیم دوم مدل بسیج با مدل جامعه سیاسی پیوند دارد؛ چرا که عواملی همچون دولت و یا دیگر مدعیان قدرت، عواملی برون گروهی یا برون سازمانی هستند و مدل جامعه سیاسی می تواند تعامل میان آنها را توضیح دهد(تیلی، ۱۳۸۵: ۱۷۴).

۳- فرصت و تهدید

فرصت عبارت است از شرایطی که در آن منافع گروه مدعی قدرت مفروض در عین وجود منافع متعارض با آن تحقق می یابد. تهدید عبارت است از وجود شرایطی که در آن با بودن ادعاهای سایر گروه های رقیب، امکان تحقق منافع گروه مفروض کاهش می یابد(تیلی، ۱۳۸۵، ۱۹۶).

۴- کنش جمعی

توان گروه برای کنش جمعی بسته به میزان و مقدار منابعی است که بسیج کرده است. میزان کنش جمعی نیز تابعی است از:

۱- منافع مشترک یعنی مزیت ها و زیان هایی که ممکن است از تعامل با دیگر گروه ها حاصل آید؛

۲- شدت و قوت سازمان آن یعنی میزان هویت مشترک و ساختار وحدت بخش در میان اعضای گروه؛

۳- بسیج منابع یعنی میزان منابعی که گروه در اختیار دارد( تیلی، ۱۳۸۵: ۱۲۸).

تیلی انقلاب ها را ذیل عنوان «خشونت جمعی » بررسی می کند. او در کتاب «قرن شورشی»، از سه نوع کنش جمعی اعتراضی در تاریخ جوامع اروپایی نام می برد:

۱- عمل جمعی اعتراضی رقابتی: این عمل زمانی صورت می گیرد که منابعی که مورد ادعای یک گروه است، همزمان مورد ادعای گروه های دیگر نیز می باشد.

۲- عمل جمعی اعتراضی واکنشی: این عمل در واکنش به اقداماتی صورت می گیرد که از نظر یک گروه به منزله پایمال شدن حقوقشان در نظر گرفته می شود. مانند شورش های مالیاتی و شورش های علیه گرانی نان؛

۳- عمل جمعی اعتراضی نو خواهی: ادعاهایی از سوی یک گروه مطرح شود که قبلاً مطرح نبوده است. مانند مشروطه خواهی.

قسمت دوم- شناسایی مؤلفه های نظری بسیج منابع در انقلاب اسلامی

الف- منافع چالشگران انقلابی در انقلاب اسلامی

۱- چالشگران قدرت در انقلاب اسلامی

به طور کلی، مهم ترین چالشگران در انقلاب اسلامی را طبق متوسط سنتی (بازاریان و روحانیون)، طبق متوسط جدید (روشنفکران، دانشگاهیان)، کارگران صنعتی و کارمندان تشکیل می دادند(Keddie,1987: 239-247).

در انقلاب اسلامی، این چالشگران بودند که توانستند انقلاب را به وجود آورند و مطالبات جدید را رقم زنند. حضور فعال جریان روحانیت از ویژگی های مهم انقلاب اسلامی از حیث چالشگران است. در انقلاب اسلامی، شبک روحانیت تحت رهبری علما، با توجه به همبستگی و پیوند های درونی که میان خودشان و دیگر طبقات و شؤون اجتماعی در جامع ایران داشتند، یک جریان کارآمد بوده که به سهولت توانست فرایند بسیج گری و کنش جمعی انقلابی را پیش برده و رهبری نمایند (جلایی پور، ۱۳۸۵ : ۳۱).

این شبک سنتی با توجه به داشتن پیوند های تاریخی و درونی اش با توده های مردم ایران در انقلاب اسلامی، همانند یک حزب و تشکیلات مدرن عمل کرده و کارکردهای خویش را در عرص بسیج سیاسی در مقاطع مختلف تاریخ به ویژه در جریان مبارزات مشروطه و انقلاب اسلامی، با توانایی بسیج چند هزار نفری و چند میلیونی نشان داد(فرهادی، ۱۳۸۹: ۲۳۰).

بازار که متشکل از گروه تجار، بازرگانان، پیشه وران و اصناف می باشد، در انقلاب اسلامی به عنوان مهم ترین تأمین کنند منابع مالی برای چالشگران بودند که پیوند نزدیک بین آن ها و روحانیت، ائتلاف انقلابی بین گروه های انقلابی را علیه دشمن مشترک، یعنی حکومت تسهیل نمود(رهبری، ۱۳۷۷: ۵۲).

در عصر پهلوی دوم، روشنفکران که تعدادشان تحت تأثیر برنامه های توسعه ای شاه، به ویژه گسترش مراکز آموزشی افزایش یافته بود، نقش مهمی در بسیج مردمی به خصوص دانشجویان و تحصیلکردگان داشتند. البته، روشنفکران در انقلاب اسلامی، در مقایسه با روحانیت، انسجام و هماهنگی لازم برای اقدام سیاسی را نداشتند، اما برنامه های توسعه ای رژیم پهلوی موجب شده بود که در ایام انقلاب اسلامی به عنوان یک چالشگر تأثیرگذار در صحن مبارزات ظاهر شوند که به دنبال حقوق معوق خود و دخالت در ادار کشور و مشارکت سیاسی بودند. کارگران صنعتی و طبق متوسط جدید شامل کارمندان دولت، بوروکرات ها و مدیران نیز در دور انقلاب اسلامی نقش مهمی را در پیروزی انقلاب ایفا نمودند (شایگان، ۱۳۸۷: ۱۴۸ – ۱۲۹).

۲- شناسایی منافع گروه های انقلاب اسلامی بر اساس اظهارات آن ها

در فاصل زمانی بین اردیبهشت ۱۳۵۶ تا خرداد ۱۳۵۷، بعد از یک دور سکوت ۱۵ ساله پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، پنجاه و سه حقوقدان اعتراضات خود را به طور علنی با فرستادن نام سرگشاده ای به کاخ سلطنتی اعلام می کنند. آن ها در نام فوق خواستار عدم مداخل دولت در امور قضایی و همچنین تشکیل یک کمیت ویژه برای حفظ و حمایت از قو قضائیه در برابر قو مقننه می گردند(آبراهامیان، ۱۳۷۷: ۶۱۹).

رهبران جبه ملی در خرداد ۱۳۵۶ طی نامه ای خواسته هایی را از رژیم مطالبه می کنند. آن ها با هدف حفظ حقوق فردی و امنیت ملی «ترک استبداد، احترام به قانون اساسی، رعایت اعلامی جهانی حقوق بشر، لغو نظام تک حزبی، دادن آزادی مطبوعات و اجتماع، آزادی زندانیان سیاسی، دادن اجاز بازگشت به تبعیدها و برقراری حکومتی برخوردار از اعتماد عمومی و مراعات کنند قانون اساسی» خواستار شدند(آبراهامیان، ۱۳۷۷: ۶۱۹).

در اولین مرحل شروع اعتراضات، یعنی در تیر ۱۳۵۶، چهل نفر از روشنفکران شامل شاعران، نویسندگان، اساتید دانشگاه در نامه ای به هویدا نخست وزیر وقت، با توجه به نوع و حوز فعالیتشان در امور فرهنگی پایان دادن به سانسور، سرکوب فعالیت های فرهنگی، روشنفکری و هنری و آزادی زندانیانی را که به جرم خواندن کتاب های ممنوع دربند هستند، را خواستند(آبراهامیان، ۱۳۷۷: ۶۳۰). در این دوره، اعتراضات بیشتر به شکل مکتوب، یعنی تنظیم و ارسال بیانیه ها و نامه های سرگشاده، خطاب به سران کشور نوشته می شد. در اول مرداد ۱۳۵۶، شصت و چهار حقوق دان برجسته طی بیانیه ای قاطع، پنجاه و چهار قاضی با فرستادن نامه ای به دیوان عالی کشور و همچنین ۲۹ نفر از رهبران جبه ملی در نامه ای به دبیر کل سازمان ملل، مطالبات خود که همگی آن ها حول محور اجرای قانون اساسی و داشتن آزادی های فردی و جمعی می چرخید، اعتراضات و مطالباتشان را اعلام نمودند (آبراهامیان، ۱۳۷۷: ۶۲۰-۶۲۱).

در ۶ دی ۱۳۵۶، جمعی از طلاب و محصلین مدارس حوز علمی قم، تقاضاهای خود را به شرح زیر اعلام داشتند: آنان« بازگشت امام خمینی، پایان دادن به سانسور، بازگشایی مدرس فیضیه و دانشگاه تهران – که هر دو به دنبال اعتراض اخیر دانشجویان بسته شده بودند- آزادی مطبوعات و اجتماعات، انحلال حزب رستاخیز، استقلال قو قضائیه، حمایت از بخش کشاورزی، اعمال حاکمیت راستین ایران و پایان دادن به رابطه با قدرت های امپریالیستی را خواستار شدند» (آبراهامیان، ۱۳۷۷: ۶۲۲-۶۲۱).

در این مرحله از مبارزات که تشکل های سیاسی قدیمی تر، همچون جبه ملی و حزب توده دوباره بازسازی می شوند، خواسته ها رنگ و بوی سیاسی پیدا می کند. بررسی بیانیه و نامه هایشان نشان می دهد که گروه های روشنفکری و روحانیت تحت فشارها و سرکوب گری های سیاسی که رژیم طی ۱۵ سال، تمام مجاری و مراکز مشارکت گروه های اپوزسیون را بسته بود، حول محور مسائلی همچون انحلال ساواک، محاکم غیر نظامیان در دادگاه های مدنی، آزادی زندانیان سیاسی، بازگشت تمام تبعیدی ها به کشور، پایان دادن به سانسور، آزادی و حق تشکل به احزاب و گروه های سیاسی، اصناف و اتحادیه ها، برقراری دموکراسی واقعی، کسب استقلال راستین ایران در امور خارجی و مانند این ها دور می زند (محمدی، ۱۳۷۷ : ۱۲۳).

با نگاهی به خواسته های انقلابیون به این نتیجه می رسیم که منافع گروه های انقلابی در انقلاب اسلامی نوعاً مطالبات جمعی است و منافع انقلابیون رنگ و بوی نوعی و عمومی دارد. چالشگران منافع خود را در براندازی و سرنگونی رژیم می دیدند و گروه های انقلابی در پی ترمیم نهادهای موجود و یا پدید آوردن نهادهایی که موجودیت نداشت، نبودند بلکه در پی از بین بردن تمامیت رژیم و جایگزینی نظامی دیگر بودند. هنگامی که تمامی خواست های انقلابیون حول محور مطالب سرنگونی رژیم و پایه گذاری جمهوری اسلامی جمع شد، هم گروه های بسیج گر و بسیج شونده انقلابی، این مطالبه را تأمین کنند منافع مد نظرشان دانسته و به دنبال تحقق این در خواست، دیگر مطالبات را کنار گذارده و یک صدا خواهان اجرایی نمودن هدف مورد نظرشان بودند که در نهایت هم به آن رسیدند.

ب- شناسایی مؤلفه سازمان های انقلابی در انقلاب اسلامی

۱- سازمان های سیاسی – مذهبی فعال ده چهل تا اوایل پنجاه

۱-۱- جبه ملی و نهضت آزادی ایران

جبه ملی اول در ۲۵ اسفند ۱۳۲۸ به عنوان جبهه ای از گروه های مختلف تشکیل شد و برنامه های خود را اعلام نمود. این جبهه با به قدرت رسیدن دکتر محمد مصدق در اردیبهشت ۱۳۳۰، در اوج قدرت بود و پس از واقع ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از هم پاشید. شماری از افراد جبهه که گرایشات مذهبی داشتند، در حرکتی با عنوان نهضت مقاومت ملی که بعد از کودتا شکل گرفت، با یکدیگر آشنایی پیدا کردند: افرادی چون آیت الله حاج سید رضا زنجانی، یدالله سحابی، مهدی بازرگان، منصور عطایی، رحیم عطایی (دو خواهرزاد بازرگان)، آیت الله طالقانی و عده ای دیگر، چهره های مذهبی نهضت مقاومت ملی بودند که با به دست آوردن فضای سیاسی آزاد سال های ۱۳۳۹و ۱۳۴۰ در تاریخ ۲۷ اردیبهشت۱۳۴۰ نهضت آزادی ایران را پایه گذاری نمودند(منصوری، ۱۳۷۸: ۶۵). نهضت آزادی بر خلاف جبه ملی که از ایدئولوژی خاصی پیروی نمی نمود، با هدف راه انداختن جریان مکتبی مذهبی و مبارزه ای در فضای آن روز جامع ایران که گروه های مختلفی تحت مکاتب فکری مارکسیسم، سوسیالیسم، کمونیسم، لیبرالیسم و مانند این ها فعالیت می نمودند، مبارز خود را آغاز نمود (بازرگان، ۱۳۷۵، ج۱: ۳۷۰).

۱-۲- هیأت های مؤتلف اسلامی

یکی از سازمان ها یا تشکل های فعال در انقلاب اسلامی که طی تحولات سه سال نهضت اسلامی روحانیون در قم به رهبری امام(ره) در ده چهل به صورت تشکّل منظم و سازمان یافته پا به عرص وجود گذاشت هیأت های مؤتلف اسلامی بود. مجموع اعضای تشکیل دهند این سازمان که بیشتر روحانیون و نیروهای جوان و متدین بازار تهران بودند، تا قبل از این هم تشکل های نامنظم و غیرسازمانی در مساجد و حسینیه ها در ایام محرم و رمضان داشتند (جعفریان، ۱۳۸۱: ۱۹۱).

۱-۳- حزب ملل اسلامی

یکی دیگر از سازمان های مذهبی در آستان ده چهل در ایران با هدف سیاسی نمودن مذهب و مبارزه با تفکر جدایی دین از سیاست پا به عرص اجتماعی نهاد، حزب ملل اسلامی بود. طرح تأسیس این حزب در سال ۱۳۴۰ توسط رهبر آن ریخته شد و فعالیتش برای عضوگیری در سال ۱۳۴۳ و ۱۳۴۴ آغاز گشت و در فاصل کوتاهی توانست شماری از نیروهای جوان مذهبی را به خود جذب کند. پس از لو رفتن تشکیلات و دستگیری هم اعضا، به سرعت از هم پاشید و تنها رهبران آن، برای سال ها در زندان رژیم باقی ماندند(جعفریان، ۱۳۸۱: ۱۹۷).

۱-۴- جریان های انجمن های اسلامی

در اردیبهشت سال ۱۳۴۰، کنگره ای از انجمن های اسلامی مهندسین، پزشکان، دانشجویان، معلمین، انجمن تبلیغات اسلامی شهاب پور، کانون نشر حقایق اسلامی و کانون توحید(جمعاً ۱۳ گروه از تهران و شهرستان ها) و عده ای از شخصیت های روحانی و روشنفکر و آزادی خواه همچون آقای طالقانی و غیره در تهران تشکیل گردید(جعفریان، ۱۳۸۱: ۲۲۱). سال بعد، این کنگره با حضور ۱۷ گروه بار دیگر تجدید شد. شرایط به گونه ای رقم می خورد که حتی برخی از مراجع تقلید نیز با ارسال پیام و فرستادن نماینده از این جریان حمایت نمودند(بازرگان، ۱۳۶۲: ۲۱-۲۰ و سید ناصری- ستوده، ۱۳۷۸: ۴۹۲).

مهم ترین اقدام انجمن اسلامی در آن سال ها که بسیار تأثیرگذار و همراه با موفقیت بود، همسو نمودن و ایجاد ائتلاف میان جریان های روشنفکری و روحانی یا به تعبیر دیگر اتحاد میان حوزه و دانشگاه بود. به عنوان نمونه، انجمن اسلامی پزشکان و انجمن اسلامی مهندسین با برقراری جلسات مذهبی گسترده، زمین پدید آمدن برخی از آثار دینی ارزشمند که نقشی چشمگیر در انقلاب اسلامی داشت، فراهم نمود. یکی از این نتایج، کتاب مسأل حجاب شهید مطهری بود(جعفریان، ۱۳۸۱ : ۲۲۴).

۱-۵- سازمان مجاهدین

سازمان مجاهدین فعالیت گروهی و سازماندهی شده خود را از شهریور سال ۱۳۴۴ آغاز نمود. رهبران سازمان در اولین اقدام، مجموع تفاسیر از دین اسلام را کافی ندانستد. آن ها با ایجاد گروه های بحث، به تدوین ایدئولوژی دینی و سیاسی خود پرداختند و کوشیدند تا متونی را تدوین نمایند که به عنوان متن آموزشی در دسترس اعضای سازمان قرار بگیرد(روحانی، ۱۳۷۴، ج۳: ۵۵۸-۵۵۷). اما از سال ۵۱ به بعد اعضای سازمان بیش از پیش به ایدئولوژی مارکسیسم رو کرده و مطالب زیادی در مورد انقلاب های کوبا، ویتنام، چین و روسیه مطالعه نمودند. درست از این زمان بود که آن ها ایدئولوژی سازمان را ترکیبی از اسلام و مارکسیسم اعلام کردند و از اسلام خوانشی مارکسیستی را شروع نمودند(شعبان، ۱۳۸۲: ۱۴۱). بعد از سعی در التقاط اسلام و مارکسیسم و برگزاری سلسله نشست ها و سخنرانی هایی در این زمینه، سازمان در قدم بعدی به تولید آثار مکتوبی متاثر از این دو مکتب برای آگاهی اعضا پرداخت(میثمی، ۱۳۸۰: ۴۰۰).

۱-۶- سازمان چریک های فدایی خلق

در فروردین ۱۳۵۰ سازمان چریک های فدایی خلق اعلام موجودیت کرد. مارکسیسم، لنینیسم ایدئولوژی رسمی آن بود. در دی ماه ۱۳۴۶ دو تن از رهبران، بدون آنکه عملیاتی انجام داده باشند، دستگیر شدند و سایر افراد به صورت گروه های مختلف در کوه، جنگل و شهر سازماندهی شدند. مشی این گروه مبارزه مسلحانه بود. برخی از اعضای آن ها در جریان خلع سلاح پاسگاه سیاهکل دستگیر شدند. تشکیل این سازمان بیشتر نتیجه احساس سرخوردگی و حقارت کمونیست های ایران از وضعیت حزب توده و روی سازشکارانه آن از یک سو و پیشتازی روحانیت و عناصر مسلمان در ماجرای قیام ۱۵ خرداد از سوی دیگر بود. در آبان ۱۳۵۶ گروهی از چریک های فدائی با نام گروه منشعب از چریک های فدایی خلق انشعاب کرده و به حزب توده پیوستند (تاریخچ گروه های تشکیل دهنده. . . ، ۱۳۶۰: ۹۰- ۷۰).

۱-۷- حزب توده

حزب توده در مهرماه ۱۳۲۰ به دنبال تشکیل جمعی از روشنفکران رسماً تأسیس شد. هست اصلی این حزب، عده ای از گروه معروف به ۵۳ نفر بودند. این گروه تنها جریان مارکسیستی قبل از شهریور ۱۳۲۰ نبود، چرا که چندین سال قبل در انزلی، حزب کمونیست ایران تشکیل شده بود. حزب توده با حمایت مادی و معنوی شوروی در دوران اشغال ایران تأسیس شد و یک حزب وابسته و زیرسلطه کامل شوروی بود. عمل حزب در ماجرای پشتیبانی از دادن امتیاز نفت شمال به شوروی، کارشکنی ها در مقابل دولت ملی مصدق، کمک غیرمستقیم به شکست وی با سکوت پرمعنا در مقابل واقع ۲۸ مرداد، با وجود داشتن سازمان نظامی هزار نفری، محکوم کردن قیام مردم در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ با عنوان «حرکت فئودال ها و روحانیون مرتجع و مخالف اصلاحات» از جمله فعالیت ها و مواضع حزب توده طی آن سال ها است. حزب در ابتدای فعالیتش از بیان مرام خود طفره می رفت، اما بعد از سال ۱۳۲۹ شمسی در اساسنام خود، حزب توده ایران را سازمان سیاسی طبق کارگر دانست و جهان بینی آن را مارکسیسم – لنینیسم و اصول تشکیلاتی آن را ناشی از همین جهان بینی قلمداد کرد.

حزب توده مدت ها قبل از ۱۵ خرداد از صحن مبارزه با رژیم شاه کنار رفته بود و تشکیلات خود را به خارج از کشور منتقل کرده و دائماً درگیر اختلافات درونی بود. ضمناً برخی از سران و اعضای این حزب پس از دستگیری به سمت رژیم غلطیده و تا حد اشغال پست های حساس در رژیم شاه پیش رفتند. سیاست های حزب توده تابعی مستقیم از مواضع مسکو بود. سیاست کرملین در ۲۵ ساله آخر سلطنت شاه، حفظ روابط با رژیم شاه و از دست ندادن موقعیت های اقتصادی در ایران بود. فعالیت های حزب توده در این دوران که به صدور بیانیه های سیاسی و پخش برنامه های رادیویی از خارج از کشور محدود بود؛ بیشتر به عنوان اهرم فشاری از سوی مسکو برای مقاصد اتحاد شوروی مورد استفاده قرار می گرفت (نوذری، ۱۳۸۰: ۱۵۸).

۲- سازمان ها و گروه های سیاسی- مذهبی فعال در آستان انقلاب اسلامی

۲-۱- گروه امت واحده

گروه امت واحده سازمانی متشکل از شماری زندانیان سیاسی بود که برخی از آنان تا پیش از ماجرای ارتداد از همکاران مجاهدین و یا سمپات برخی از جریانات چپ بودند. این گروه که مذهبی ماندند، در جریان نزاع های داخلی زندان میان مارکسیست ها، التقاطی ها و مومنان واقعی، در سال ۱۳۵۵ شکل گرفتند و در واقع هست اولی آنان در زندان در مقابله با منافقین و مارکسیست ها گذاشته شد(تاریخچ گروه های تشکیل دهنده. . . ، ۱۳۶۰: ۵۰-۳۰).

۲-۲- گروه منصورون

یکی دیگر از گروه های فعال پیش از انقلاب، منصورون بود که بخشی از نیروهای آن، کسانی بودند که از مجاهدین پس از ماجرای ارتداد جدا شدند و تعدادی هم از نیروهایی بودند که در سال ۱۳۵۵ و ۱۳۵۶ به این گروه پیوستند. صفاتی، کریم رفیعی، علی جهان آرا، محسن رضایی، محمد باقر ذوالقدر و علی شمخانی از اعضای اصلی این گروه بودند. این سازمان از طریق آقای راستی کاشانی ارتباط خود را با مرجعیت حضرت امام حفظ می نمودند. بیشتر اعضای این سازمان از مناطق جنوبی ایران بودند و فعالیت های مستمری در آن مناطق داشتند (تاریخچ گروه های تشکیل دهنده. . . ، ۱۳۶۰: ۶۱-۵۳).

این سازمان که تنها پایبند به ایدئولوژی اسلامی بود، در اقدامی بدیع دست به جایگزینی واژگان انقلابی رایج با استفاده از واژگان قرآنی زد. به عنوان نمونه، آن ها به جای واژ جمع بندی از کلم عبرت، برای خان تیمی از واژ حصن و برای واژ انتقاد از تعبیر قرآنی تواصی استفاده می نمود و حتی خود سازمان هم از واژ قرآنی گرفته شده بود(جعفریان، ۱۳۸۱: ۳۱۸). گروه منصورون فعالیت های مسلحانه ای هم در راستای پیروزی انقلاب داشت که بیشتر آن در همان سال های ۵۶ و ۵۷ انجام گرفت. کشتن سرگرد عیوقی رئیس گارد دانشگاه جندی شاپور و چندین نفر از مسؤولان شهربانی در نقاط مختلف از جمله اقدامات مسلحان این گروه بود. برپایی و حفظ جریان اعتصابات جنوب توسط این گروه انجام شد (تاریخچ گروه های تشکیل دهنده. . . ، ۱۳۶۰: ۲۴۳-۱۲۹).

۲-۳- گروه فلق

گروه فلق را جمعی از دانشجویان مذهبی که در خارج از کشور فعال بودند و درآستان انقلاب به ایران برگشته بودند، تشکیل می دادند. این گروه بعد از انقلاب در قالب سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی با دیگر گروه ها ائتلاف نمودند و عامل شکل گیری جریان اسلام روشنفکرانه در مقابل اسلام فقاهتیِ گروه منصورون شدند(جعفریان، ۱۳۸۱: ۳۱۹).

۲-۴-گروه فلاح

این گروه سازمانی است که طرح آن در سال ۵۰- ۴۹ ریخته شد. در سال ۵۳ این سازمان پیشنهاد ائتلاف با گروه مهدیون اصفهان را که از مجاهدین جدا شده بودند، ارائه دادند که به علت تفاوت های ایدئولوژیکی این ائتلاف شکل نگرفت. مرتضی الویری از شاخص ترین چهره های این سازمان بود. فلاح در سال های ۵۶ و ۵۷ فعالانه در نهضت اسلامی شرکت داشت. آن ها طی این سال ها با گروه های کوچک تری مانند ندای امت و اخوان المسلمین همکاری می کردند(جعفریان، ۱۳۸۱ : ۳۲۰).

۲-۵- گروه بدر

فعالیت این سازمان از سال ۵۴ توسط بچه های مسلمان شهر ری تهران آغاز شد. این گروه که متأثر از اعدام چند نفر از خانواد مشهور طیب رضایی از جوانمردان جنوب شهر تهران شکل گرفته بود، به گروه رضایی هم شهرت داشت. این گروه بسیار متأثر از رهبری انقلاب امام (ره) بود و در تمامی امور و فعالیت های خود از ایشان و نمایندگان ایشان در ایران همچون شهید شاه آبادی استفتاء می نمود (جعفریان، ۱۳۸۱: ۳۲۰).

۲-۶- گروه صف

این سازمان در سال ۱۳۵۵ ش. توسط افرادی چون محمد بروجردی، حسین صادقی و سلمان صفوی در شهر اصفهان پایه گذاری شد. اعضای این سازمان بخشی از اعضای سازمان مجاهدین بودند که از آن سازمان جدا شده بودند. این سازمان که در اصفهان مسؤولیت برپایی تظاهرات و اقدامات انقلابی را بر عهده داشت، از لحاظ ایدئولوژیکی از آقایان پرورش و طاهری مشورت می گرفت. البته، اعضای این سازمان با نمایندگان امام مثل شهید مطهری و شهید بهشتی در فعالیت هایشان مراوده داشتند. منفجر کردن کابار خوانسالار در تهران نمونه ای