فایل پاورپوینت کامل بیان الادیان و نکته هایی دیگر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بیان الادیان و نکته هایی دیگر :

بیان الادیان / ابوالمعالی محمدبن نعمت علوی بلخی؛ تصحیح محمدتقی دانش پژوه؛ با همکاری قدرت اللّه پیشنماز زاده . تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۶

چکیده

بیان الادیان کهن ترین اثر موجود به زبان فارسی در باب ملل و نحل است که به سال ۴۸۵ ق تألیف گردیده است. از این کتاب، چاپ های متعدّدی به عمل آمده، که تازه ترین و بهترین آن تصحیح مرحوم استاد محمّدتقی دانش پژوه است و بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار به سال ۱۳۷۶ آن را منتشر کرده است. با این همه، هنوز مؤلّف و محلّ تألیف این اثر به درستی شناخته و دانسته نشده است. مقاله حاضر به این دو نکته پاسخ می گوید.

کلید واژه: بیان الادیان، ابوالمعالی محمّدبن نعمت علوی بلخی، ملل و نحل.

در شماره ۲۳ فصل نامه گرامی آینه میراث (بخش نقد و معرّفی)، معرّفی بیان الادیان و چاپ های آن را از دوست دانشور جناب علی اوجبی ملاحظه کردم.۱ در شماره بعد، نامه ای از استاد ایرج افشار دیده شد۲ که تذکار و نقدگونه ای بود بر بخشی از نوشته جناب اوجبی و یادآوری چاپِ متنِ ویراسته مرحوم استاد محمّدتقی دانش پژوه که بنیاد موقوفات دکتر محمودافشار به سال ۱۳۷۶ آن را منتشر کرده است. نگارنده این سطور پیش تر، در مقالتی با نام «فرقه ناصریه» که در نشریه معارف به چاپ رسید۳، به معرّفی اجمالی بیان الادیان پرداخت و به ویژه سیر تاریخی ویرایش ها و چاپ های آن را بیان کرد۴ تا به پی گیری یک تصحیف که بر پژوهش های پیرامون ناصرخسرو تأثیر نهاده بود بپردازد. گویا هیچ یک از این دو بزرگوار آن مقاله را ندیده اند. از آنجا که آن نوشته در دسترس است، به تکرار مطالب آن نمی پردازم، و در این مقال به نکته هایی دیگر در بابِ بیان الادیان اشاره می کنم.

ابتدا باید گفت که بیان الادیان درباب فرقه شناسی و ملل و نحل، درقیاس با آثاری مانند فرق الشیعه نوبختی، المقالات والفرق اشعری و امثال آنها، حقیقتا منبع دست اوّلی نیست. اهمیّت این کتاب، نخست ازآنجاست که کهن ترین اثر در باب ملل و نحل به زبان فارسی است و تاریخ تألیف آن (۴۸۵ ق) از نظرگاه تاریخ ادبیّات و سبک شناسی نثر فارسی در خور توجّه است، و دیگر و مهم تر آنکه نکاتی درباره برخی فرقه ها و اشخاص هم روزگار مؤلّف در آن هست که به حیثِ معاصرت، شایان دقّت و تأمّل است. نمونه برجسته این زمینه اخیر، مطلبی است که مؤلّف بیان الادیان درباب ناصرخسرو (م . ح ۴۸۱ ق) آورده و فرقه ای با نام «ناصریه» را بدو نسبت داده و بسیاری از اهالی طخارستان را از پیروان او شمرده است.۵ آنچه که فخررازی در اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین۶ و جمال الدین محمّدبن حسین رازی در تبصره العوام۷ درباره ناصرخسرو و فرقه منسوب به او آورده اند، بی گمان برگرفته از بیان الادیان است.۸

امّا چاپ های مختلف بیان الادیان، به دو ویراست از متن محدود می شود: ویراستِ شفر که طبعِ اقبال، رضی، دبیرسیاقی همگی بازچاپی از آن است، و ویراستِ دانش پژوه که پس از درگذشت او منتشر شد. متن ویراسته دانش پژوه بی تردید بر متن ویراسته شفر و چاپ های تَبَعی آن برتری دارد. به عنوان نمونه، با چاپ متن دانش پژوه آشکار شد که ناصرخسرو در «طبرستان» پیروانی نداشته و «طبرستان» در متنِ شفر، تصحیف «طخارستان» است که همان نواحی بدخشان و اطراف بلخ را شامل می شود.۹

همین تصحیف در متن شفر و دیگر چاپ های بر اساسِ آن، محقّقان بسیاری را به اشتباه افکند. ناصرخسرو را مسافر مازندران پنداشتند و در تأیید آن به ابیاتی از او استشهاد جستند. حال آنکه ناصرخسرو هیچ گاه به «طبرستان» پای ننهاد و مقصود از آن «مازندران» که وی در اشعار خود بدان اشاره کرده، مازندران کنونی (= طبرستان) نیست و اساسا «طبرستان» در روزگار او «مازندران» خوانده نمی شد و منظور او از «مازندران» همان نواحی یمگان و بدخشان بوده است.۱۰

ویرایش دانش پژوه، هرچند برخی مشکلات متن را گشود و آن را از بعضی تصحیفات پیراست، امّا خود نیز خالی از اشتباه و ناراستی نیست. مثلاً در متن او، فرقه اسماعیلیه با نام «الشفیعیه» یاد شده است. نگارنده پیش از این، استبعاد و تردید خود را درباره این نام با این عبارت که «در جای دیگری اسماعیلیه را بدان نخوانده اند»۱۱ اظهار داشته بود و اکنون با اطمینان می گوید که «الشفیعیه» تصحیف «السبعیه» (= هفت امامیان) است.

در نقل میرزا عبداللّه افندی از بیان الادیان در ریاض العلماء، که دانش پژوه خود در مقدّمه اش یادآور شده۱۲، چنین آمده است:

نسخه نفیس بیان الادیان متعلّق به افندی هم اینک موجود است و یکی دو سال پیش به کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم منتقل گردید۱۳ و به گمان من، جای آن هست که بیان الادیان دیگربار براساس این نسخه تصحیح شود و به چاپ برسد.

باری، گویا مرحوم دانش پژوه در ماه های پایانی عمر خویش، حال و حوصله تصحیح و تحشیه متون را نداشت، چنانکه در سراسرِ مقدّمه و متن، آثار بی حوصلگی و شتابزدگی را می توان دید و صورت نهایی کتاب نیز ظاهرا فراهم کرده آقای قدرت اللّه پیشنماز زاده است. یکی از نشانه های شتابزدگی در این چاپ آن است که برای تکمیل و تتمیمِ مقدّمه مرحوم دانش پژوه که گفته او و نوشته آقای پیشنماز زاده است ، مقدّمه مرحوم عبّاس اقبال را عینا افست کرده و به دنباله آن افزوده اند. حال آنکه مقدّمه اقبال با همه سودمندی آن دچار اشتباهات پایه ای است و از آنجا که نسخه مورد استفاده او (همان متن طبعِ شفر) دچار سقط در عبارات بوده، حتّی مؤلّف نیز به درستی شناسایی نشده است.

در پشت جلد طبعِ دانش پژوه و مقدّمه او نام مؤلّف به گونه ای آمده، و در مقدّمه اقبال مؤلّف کس دیگری شناسانده شده، و این خود مایه حیرت و سر