فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی غلو و غالیان در عصر رضوی با تأکید بر آموزه های امام رضا علیه السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی غلو و غالیان در عصر رضوی با تأکید بر آموزه های امام رضا علیه السلام :

مقدمه

تاریخ اسلام مشحون از رویدادها و حوادث است. اما برخی از آنها در طول ایام اثر بیشتری دارند. مسلمانان پس از فتوحات ، در مناطق مختلف با فرقه ها و گروه های بی شـماری آشـنا شـدند.در قرن دوم، از این دست نحله های فـکری روز بـه روز افـزایش یافت. در قرن های اول تا چهارم ق. به دلیل وجود ائم بزرگوار (ع) به بسیاری از شبهه ها و مسائل پیش آمده پاسخ داده می شد و در نتیجه تا حـدود زیادی پیروان مـی تـوانستند راه درست را بازیابند. اما در این بین بودند کسانی کـه بـه نام امامان شیعه (ع) دست از اعمال زشت خود برنمی داشتند و همواره درصدد ضربه به کیان اسلام و در لباس این دین مـقدس بـودند. یکـی از این گروه ها، غلات بودند. آنها به ظاهر، خود را از شیعیان واقـعی ائمه (ع) قلمداد می کردند، در حالی که در واقع چنین نبود. عرفان اسلامی یکی از نمودهای واقعی در ضدیت با غلو اسـت. امـام رضـا (ع) نیز در ادام راه پدران خویش سعی کردند تا پیروان خود را از این خطر آگاه سـازند. سـاده زیستی و در کنار سایر مردمان بودن، نمونه ای از روح بلند و عارفان ایشان است. اما نه آن بزرگوار و نه امـامان بـعدی نـتوانستند این روی غلط را از میان بردارند. درباره مبارزه امام رضا (ع) با تفکر غلو، در عیون اخـبار الرضـا مـباحث کاملی وجود دارد. پدیده غلو، پیچیده و معلول چندین علت است. روح عارفان اسلام اصیل با این تفکر کـه بـه نـوعی از خودبینی ، هوای نفس و کم خردی برمی خیزد، منافات دارد. نکت مهم دیگر آن است که در بـررسی این اندیشه، عده ای جلوتر از امام خویش حرکت می کردند و در واقع معرفت و شناخت کمی نـسبت بـه امـامشان داشتند. این گروه ها هم که عده آنها کم نبود در ذیل غلات قرار می گیرند، زیرا هـرگونه افـراط و تفریطی، از نشانه های غلو است . در این مقاله به جریان غلو و غلات در عصر رضوی و نـظر و سـیره امـام هشتم (ع) در این باره پرداخته می شود.

واژه شناسی غلو

غلو در لغت به معنای تجاوز و بالاتر رفتن هـر چـیزی از اندازه و حد و مرز خود است. غلو از مصدر «غلی یغلو» از باب نصر ینـصر مـی آید. غـلیان نیز به معنای جوشش مایعات و بالاتر رفتن دمای آنها از حد متعارف است. مشتقات غلو در قـرآن حـدود چـهار بار مشاهده می شود مانند آی ۷۷ سوره مائده و ۱۷۱ سوره نساء. غلو را می بـایست از دو مـنظر لغوی و اصطلاحی مورد بررسی قرار داد. از نظر لغوی ، غلو یعنی زیاده روی و در مقابل تقصیر است که هر دو باعث فـساد و تـباهی بشر می شوند. به بیانی دیگر، اعتدال و اقتصاد میانه و حد وسط اسـت (طـبرسی، ۱۴۱۵ق: ۳۹۵)، اما در لغت ، معنای غلو بیشتر به عـنوان بـزرگنمایی اسـتفاده می شود. مثلا انسان در دوران جوانی، در اوج نیرو قـرار دارد (ابـن منظور، ۱۴۰۸ق، ج ۱۰: ۱۱۳ )، غلو به معنای آن است که انسان چیزی را یا کسی را بیشتر از حد و اندازه خـود بـداند. غلو در اصطلاح، اندیشه های افـراطی گـروه هایی بـود کـه در طـیف خاصی فعالیت می کردند و آنها خـود را گـاه به شخصیتی و گاه به گروهی منتسب می کردند و سپس درباره آن بیش از حـد و انـدازه واقعی سخن می گفتند. در تاریخ اسـلام اصطلاحا گروه های تـندرو چـه در زیادی و چه در نقصان را غالی می نـامیدند. در تـعریف غلو هر کسی بنا به مسلک فکری خود تعریفی را بیان داشته است. اعـتقاد بـه الوهیت امام علی (ع)، از مصادیق بـارز غـلو بـه شمار می آید و مـتأسفانه بـعدها شیعیان را غالی پنداشتند. در هـمین مـعنای اصطلاحی غلو، زبیدی در تاجالعروس می نویسد: «امامیه فرقه ای از غالیان شیعه است » (زبیدی، ۱۹۹۴م، ج ۸: ۱۹۴)

دیدگاه ائمـه (ع) و انـدیش غلو

غلو، ازجمله جریان هایی اسـت کـه از عصر پیامـبر(ص) آغـاز شـد و پس از ایشان نیز ادامه یافـت. عمر پس از فوت پیامبر(ص ) اعلام کرد که حضرت رحلت نکرده اند. از همین روی ابوبکر جلوی او را گرفت، تـذکر داد و آی ۳۰ سـوره زمر را برایش خواند: «تو می مـیری و آنـان نـیز مـی مـیرند» (ابن کثیر، بـی تـا، ج ۵: ۲۴۲). این اندیش خطرناک توسط آن حضرت و جانشینان بر حقش نکوهش شد. امام علی (ع) فرمودند: «از غلو درباره ما حـذر کـنید» (صـدوق، بی تا: ۴۱۶). حضرت حتی دستور سوزاندن عـده ای از غـالیان را صـادر کـردند (اشـعری، ۱۳۶۲:۱۷)؛ امـا این تفکر نه تنها از میان نرفت بلکه روز به روز گسترش یافت و به شکل های دیگر رخ نمود. با این وجود، بسیاری از دشمنان تشیع خواستند این تفکر مذموم را به شیعه ارتباط دهـند. جریان غلو تنها به شیعیان محدود نمی شود. هر چند که در تاریخ همواره نام غلو با اندیشه های شیعی مطرح است ، در فرقه های متعدد در قرن های اول ه. به این سو اندیش مـذکور بـه شکل های مختلف مشاهده می شود. برخی از جریان های غالی با اینکه هیچ ارتباطی با شیعه نداشتند اما درصدد تخریب اندیشه های شیعی و ائم آنها بودند. شهر کوفه یکـی از مـراکز مهم غلو به شمار می آمد و در تاریخچ این شهر همواره افراط ها و تفریط ها را شاهد هستیم. در دوران هر یک از ائمه (ع)، مردم این نواحی عملی را مرتکب، سـپس پشـیمان می شدند و درصدد ترمیم بـرمی آمـدند. در نهایت کار آنها به نوعی غلو می انجامید. وجود موالی در عراق در دامن زدن به اندیش غلو سهم بسزایی داشت. ولهوزن آنان را شیعیان غالی دانسته اسـت (۱۳۷۵: ۳۹ ). غـلو، پدیده ای بود که در بسیاری از انـدیشه هـای مسلمانان اعم از سنی و شیعه رسوخ کرد. برای علل ظهور غلو می توان مواردی را برشمرد، مانند: بشر خود متمایل به غلو است، غلو در جامعه ای وسیع و با تفکرهای مختلف پدید آمد، حضور گـروه هـای غیرمسلمان و با اندیشه ها و مشرب های عرفانی و فلسفی مختلف، برحق دانستن هر نحله، استفاده از فواید مادی از این طریق، ندیدن خدا و پیروی از هوای نفس، جهل و کم آگاهی مردم در سال ۱۳۲ ق.، پس از سرنگونی دولت اموی، سلسل عـباسیان بـا شعار «الرضـا من آل محمد» بر روی کار آمد. قرن دوم ه. آبستن حوادث بسیاری بود که از همان آغازین سال های این قرن یک بـه یک به دنیا آمدند. در کنار رقابت های قومی و مشاجره و درگیری هـای سـیاسی، هـر دسته سعی داشتند از راه های مختلف خود را برتر از رقیب جلوه دهند. در این راستا حتی بنی عباس نیز از هیچ امـری دریغ نـکردند. یکی از دستاوردهای بزرگ در فعالیت های مکتب صادقین (ع) را باید مبارزه با اندیش غلات بـرشمرد. بـا این وجـود برخی در نقل احادیث از این بزرگواران نیز دچار غلو شدند. در زمان امام موسی کاظم (ع) نیز این تـفکر همچنان تداوم یافت و حتی بیشتر نیز شد. به طور کلی آن چنان که از قـرائن و شواهد تاریخی برمی آید، در دوران امـام بـاقر و امام صادق (ع) جریان غلات گسترش یافته و غالیان مناطقی را تحت نفوذ خود قرار داده اند (طوسی، ۱۳۸۲: ۴۰۲).

فراوانی غالیان در عصر امام صادق، امام کاظم و امام رضا (ع) بیشتر دیده می شود. در رجال نجاشی نام هـفت نفر از غالیان آمده است (۱۴۰۷ق ، بین ردیف های ۲ و ۲۷).

شیعیان واقعی که از امام خویش تبعیت می کردند در پی اعلام انزجار ائمه (ع) از غالیان، با آنها مراوده نداشتند و حتی ایشان را نجس می شمردند و تحریم می کـردند. عـمده ترین اندیشه های غلو که در چهار قرن اولی ه. و بالطبع در زمان حیات امام رضا (ع) نیز رواج داشت عبارت اند از: اندیش حلول و تجسم که در نتیجه ، همین امر را دلیل بر شایستگی ائمه (ع) ذکر می کردند، تـشبیه و تـجسیم، حلول و تناسخ، مرگ ظاهری ، [۱] نبوت مستمر، گرایش به الحاد و اباحی گری، اندیش تقدیس اعداد و تفویض. این اندیشه ها درباره امامان شیعه وجود داشت و در هر دوره ای، از طرف ائمه (ع) از آنها بیزاری جـسته مـی شد. به عبارت دیگر، این اندیشه ها از طرف اهل سنت و شیعیان واقعی رد شده بود. شیخ صدوق به نقل از امام رضا (ع) می گوید: «عقیده ما درباره غالیان و مفوضه این است که آنـان بـه خـداوند کافر شده اند و از یهودیان، مـسیحیان ، مـجوس ، قـدریه، حروریه و از هم صاحبان بدعت ها و هوس های گمراه کننده، بدترند» (۱۳۷۷: ۹۷).

غلو و غلات در عصر رضوی

پس از شهادت امام موسی کاظم (ع) در سال ۱۸۳ ق. دوران امـامت حـضرت رضا (ع) آغاز شد. حضور ایشان مصادف با روزگار خـلافت دو خـلیف پرقدرت یعنی هارون (م ۱۹۳ ق) و مأمون (م ۲۱۸ ق) بود. خلفایی که در دوره آنها تفکر و علوم مختلف در عرصه های فرهنگی و اجتماعی رونق بسیار یافت. این دوران بـا اوج پیشـرفت های علمی مسلمانان مصادف بود، به نحوی که اروپائیان آن را با رنـسانس غربیان مقایسه کرده اند. در کنار پیشرفت های مادی و علمی، جامعه دچار تشتت و فرقه گرایی های زیادی نیز شد. یکـی، انـدیش غـلو بود. غالیان همچون گذشته در این عصر نیز امور چندی را به ائمه شـیعه (ع) نـسبت می دادند، مانند: رزق و روزی بندگان به دست آنان تعیین می شود، معجزه و کرامت های بسیار عجیب و گـاه نـاشایست، دخـالت دادن ایشان در امر خلقت، اعتقاد داشتن به حلول جوهر نورانی ذات باری تـعالی در وجـود ائمـه (ع). پس از امام موسی کاظم (ع)، انحراف های بسیاری جامع اسلامی را دربر گرفت. برخی از شیعیان عقیده داشـتند ایشـان رحـلت نکرده اند و زندانی نیستند، بلکه زنده و غایب هستند و او مهدی (ع) است. تصور می کردند مـحمدبن بـشیر مولی ابی اسد را جانشین خود کرده اند. این گروه ها غلو می کردند، بـه ابـاحه مـعتقد بودند، به تناسخ نزدیک شدند و حلول را قبول داشتند. شیخ مفید به نقد عقاید این گـروه پرداخـت و اقوال آنان را در باب تناسخ، حلول، اباحی گری و غلو باطل دانست (مفید، بی تـا: ۲۵۵).

هـمان گـونه که ذکر شد، برخی از شهرهای اسلامی در پر و بال دادن به اندیش غلو دست طولایی داشتند. شهرهای عـراق مـانند کوفه از مراکز عمده غلو به شمار می رفت. در بسیاری از کتاب های رجـالی نـام راویان حـدیث در کوفه بسیار به چشم می خورد. باید در نظر داشت شیعیان این شهر در گسترش تشیع در خراسان و ورارودان (مـاوراءالنهر) سـهم بـسزایی داشتند. صفوان بن یحیی (م ۲۱۰ ق) از چهره های برجست شیعه در کوفه زمان امام رضـا و امـام جواد(ع)

بود (اردبیلی، ۱۴۰۳ق، ج ۱: ۴۱۳). حضور ایرانیان در پاره ای از شهرهایی چون کوفه و به طور کلی عراق ، در دامن زدن به جو غـلو بـر گرد ائمه (ع) تأثیر داشت. این روند در زمان حیات امام رضا (ع) چه در حجاز و چـه زمـانی که ایشان به مرو آمدند شدت بـیشتری یافـت. مـرحوم فیاض در تاریخ الامامیه می نگارد:

عناصر ایرانـی تـباری که به تشیع غالی گرویدند از محیط قدیم خود اندیش پرستش پادشاهان و خدا شـمردن آنـان را به ارث برده بودند و در دوره اسلام نـیز امـامان (ع) در دیدگاه این گـروه هـمان جایگاه معنوی را پر می کردند که در روزگـار بـت پرستی پادشاهان ایرانی آن را پر کرده بودند (فیاض، ۱۴۰۶ ق: ۸۸).

در دوران ائمه (ع)، طرف‏داران اندیش غلو بـه غـیر از عراق در مناطقی چون خراسان نیز بـسیار بودند. این گروه ها هـم در زمـان امام هشتم (ع) و هم تا بـعد از عـصر غیبت به فعالیت های خود می پرداختند. در کتاب ارزشمند رجال نجاشی اشارتی بـه تـعدادی از راویان حدیثی شده که دارای ضعف و فـساد مـذهب و اعـتقاد بودند. بنابراین روایت هـای آنـان قابل اعتماد نیست. بـرخی از این راویان ، راوی امام رضا (ع) بودند مانند: محمدبن اسلم الطبری الجبلی که از غلات به شمار می رفـته و بـه گفت نجاشی، فاسدالمذهب بوده است (۱۴۰۷ ق، رقـم ۹۹۹).

یکـی از دلایلی که غـالیان در عـصر رضـوی فعالیت های زیادی داشتند آن بـود که پس از شهادت امام صادق (ع) جریان های فکری پیچیده ای برای شیعیان به وجود آمد و آنان دچـار انـحراف و دسته بندی های بسیاری شدند. عـده زیادی از یاران ائمـه (ع) در مـیان مـنحرفان و غالیان به چـشم مـی خورند افرادی مانند: محمدبن بشیر، حبان السراج و علی بن ابی حمزه بطائنی.

همان گونه که ذکـر شـد غـلو در معنای واقعی خود عبارت است از جلو روی و عـقب مـاندن از دسـتورهای امـام. در زمـان حـضرت رضا (ع) عده ای از شیعیان از اطاعت ایشان سر باز زدند و دچار انحراف شدند. همچنین برخی هم بدون آنکه از ایشان حرف شنوی داشته باشند به اعتقاد خود کاس داغ تر از آش شـده بودند و به نصایح امام خود گوش نمی دادند. نصایح امام (ع) به زید، یکی از برادرانشان ، جالب توجه است (مجلسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۴۹: ۲۱۹ ).

در شکست های بعدی قیام های شیعیان نیز امام رضا (ع) به آنها راهنمایی هـای لازم را مـی نمودند، اما آنها توجهی نمی کردند. امام (ع) در ملاقات با محمدبن جعفر در مکه، انحراف و ناکامی قیام وی را گوشزد کردند. محمد در قیامش شکست خورد، بسیاری از یارانش کشته شدند و در ۲۰۰ ه. بر خلافت مأمون گـردن نـهاد (طبری، ۱۳۵۸ ق، ج ۷: ۱۲۷).

ابراهیم بن موسی نیز یکی دیگر از برادران امام رضا (ع) در یمن قیام کرد که به شکست انجامید. اما در نهایت، قیام های علویان در آن زمـان پیروزی در پی نداشت و از همه مهم تر بـیشتر این تفکر، مأمون را در فراخواندن امام رضا (ع) به مرو قوت بخشید. در نهایت می توان به این نتیجه رسید که در صورت پیروی از امام (ع) و هماهنگی بیشتر میان شیعیان، هـجرت ایشـان به مرو معنایی پیدا نـمی کـرد. در واقع باید متذکر شویم شیعیان افراطی، خود یکی از دلایل مهم در هجرت اجباری امام (ع) به مرو بودند. این نکته کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است .

نتیج غلو در اعمال شیعیان عصر رضوی بـسیار بـه سود مأمون و دستگاه خلافت عباسی تمام شد. مأمون به شدت این قیام ها را سرکوب کرد و امام رضا (ع) که نظاره گر این امور بودند، نتوانستند کاری از پیش ببرند. شاید اگر افراطیون قدری دست از اعـمال خـود که مـورد تأیید امام (ع) نیز نبود، برمی داشتند، این زمان در عصر تشیع بهترین دوران ها می شد و اختلاف میان مـأمون و امین به سود شیعیان تمام می شد. مأمون پس از شهادت امام رضا (ع)، خـود را بـه بغداد رساند و قیام عبدالرحمان بن احمد علوی در سال ۲۰۷ ق. در یمن را نیز سرکوب کرد (ابن اثیر، ۱۳۸۵ق، ج ۶: ۳۸۱).

برخی امور مـانند اطـلاع ائمه (ع) از غیب را نباید از مباحث غلو به شمار آورد. شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضـا احـادیثی در بـاب پیشگویی ها و اخبار حضرت رضا (ع) از امور نهانی و غیبی ذکر می کند. به عبارت دیگر چـهار ویژگی: نصب الهی، نص از جانب رسول الله (ص )، علم غیب و عصمت را نباید از وجوه غـلو دانست. زیرا در متن احادیث و سـخنان خـود ائمه معصوم (ع) از آغاز وجود داشته است. جریان غلو در عصر رضوی، زمین داغ تر شدن بازار دشمنی و شکاف بیشتر در جامع شیعی را عمیق تر کرد. شاگردان ائمه (ع) به جان یکدیگر می افتادند و گاه بـه تکفیر هم می پرداختند. این گونه امور به جو نامساعدی که علیه تمایل عقلانی در جامع شیعه وجود داشت یاری می رساند.

دیدگاه امام رضا (ع) درباره غلو و غالیان

بی شک یکی از ثمره های خـوب و پربـار حضور امام رضا (ع) در نواحی خراسان بزرگ را می بایست آشنایی بهتر و ملموس تر مسلمانان نواحی شرقی اسلام با ائمه (ع) دانست. این نکته ای است که کمتر محققان بدان توجه کرده اند. همان طـور کـه می دانیم اسلام به تدریج در ایران و نواحی از ورارودان رسوخ کرد. بسیاری از این تازه مسلمان شدگان از مفاهیم عمیق اسلامی آگاهی چندانی نداشتند. برخی از ساکنان این نواحی درباره افرادی معنوی تقدس های عـجیبی بـه وجود می آوردند. شاید باید آن را در امتداد فرّه ایزدی و کیانی جستجو کرد. اما در هر صورت این گونه جوامع که به شدت در مقابل پذیرش اسلام ایستادگی می کردند، در برهه ای دیگر به شکل افـراطی، جـایگاه الهـی و ماورایی برای امامان شیعه (ع) سـاختند کـه خـود آن بزرگواران به شدت با آنها مبارزه می کردند. یکی از تفکرهای غلات تأکید بر شباهت میان شهادت امام حسین (ع) با به صـلیب کـشیدن مـسیح (ع) بود. طبق این تفکر در کربلا نیز کوفیان به جـای امـام حسین (ع) شخصی به نام حنظله بن اسعد شامی را به قتل رساندند. این اندیشه در زمان امام رضا (ع) در عراق بسیار شایع بـود. ابـن بـابویه به سند معتبر روایت کرده است که ابوصلت هروی به خـدمت امام هشتم (ع) رسید و عرض کرد گروهی در کوفه دعوی می کنند که حسین بن علی (ع) کشته نشد و حق تـعالی شـباهت او را بـر حنظله بن اسعد شامی افکند و آن حضرت را به آسمان بالا برد، چـنان کـه عیسی را به آسمان بالا برد و این آیه را حجت می سازند: «ولن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» (نـساء. ۱۴۱). حـضرت فـرمودند: «دروغ می گویند، بر ایشان باد غضب و لعنت خدا و ایشان به تکذیب کـردن پیغـمبر خـدا(ص ) کافر شده اند که خبر دادند آن حضرت کشته خواهند شد. …» در ادام این روایت، امام (ع) چـنین افـرادی را کـه در حق ائمه (ع) جفا می کنند مورد لعن و نفرین قرار می دهند (صدوق، ۱۳۷۷، باب ۴۵، ج ۲: ۴۵۲ ).

امـام (ع) در یکـی از دعاهای خویش از غالیان زمان تبری می جویند، از عقیده غالیان که خلقت جهان و روزی دادنـ بـه بـندگان را به دست امامان (ع) می دانستند اعلان انزجار می کنند: پروردگارا، خلقت جهان و روزی بندگان از آن تـوست، تـو را می پرستیم و از تو کمک می طلبیم. .. بارالها، تو آفریدگار ما و آفریدگار پدران و فـرزندان مـا هـستی، پروردگارا، ربوبیت و الوهیت شایست توست ، از کسانی که تصور می کنند ما پروردگار آنها هستیم یا مـی انـدیشند که خالق و رازق آنها هستیم برائت و بیزاری می جوییم. بار الها، ما این سـخنان را بـه آنـان نگفته ایم، ما را به گفتار آنان مواخذه نفرما (مجلسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۵: ۲۴۳). امام (ع) در این راز و نیاز به رد اندیشه های برخی جـاهلان و تـهی مـغزان زمان خویش می پردازند و از تفکر آنان مبنی بر اینکه سرپرستی و قیمومیت جـهان هـستی به پیامبر(ص ) و امامان (ع) تفویض شده و آنان از جانب آفریننده زمین و آسمان روزی دهنده بندگان و زنده کننده و میراننده آنـان در جـهان و روز رستاخیزند، بیزاری جسته اند. همچنین در جای دیگر از ایشان روایت شده که فرمودند: «الغـلاه. .. صـغروا عظمه الله؛ من أحبهم فقد أبغضنا ومن أبـغضهم فـقد أحـبنا و من والاهم فقد عادانا و من عاداهم فـقد والانـا…» و پس از سخنانی درباره نهی از دوستی با غلاه فرمودند: «من کان من شیعتنا فلا یتـخذن مـنهم ولیا و لا نصیرا» (صدوق، ۱۳۷۷، ج ۲: ۲۰۳). در این سخنان به صـراحت نـشست و برخواست بـا غـلاه نـهی شده ، کسانی که خداوند نیز از آنـها بـیزاری جسته است. امام رضا (ع)، شر و مضرات غالیان را برای جامع شیعه از یهودیان، مـسیحیان، مـجوس، خوارج، حروریه، قدریه و مرجئه بدتر مـی دانند (همان : ۴۵۲ ).

یکی از گـروه هـایی که سعی در تخریب چهره واقـعی ائمـه (ع) داشتند، خطابیه از پیروان ابوالخطاب بودند. ابوالخطاب از غلاه به شمار می رفت و خود را به دسـتگاه و مـکتب امام صادق (ع) نزدیک نشان مـی داد. امـام (ع) او را طـرد کردند. عقاید این گـروه از غـالیان که چیزی جز بـدعت و دروغ نـبود جراحت های جبران ناپذیری به دنبال داشت . امام صادق (ع) او را مورد لعن و نفرین قرار دادنـد (شـهرستانی، ۱۹۷۲ م، ج ۱: ۱۲۸ ). این جریان بعدها مورد لعن امامان بـعدی نـیز قرار گـرفت. انـحراف هـای این گروه بسیار بود. امـام رضا (ع) نیز مانند اسلاف بزرگوار خویش در زدودن این انحراف ها تلاش کردند. در روایتی از امام رضا (ع) است کـه ابـوالخطاب مذهب غالب اهل کوفه را خراب و فـاسد کـرد و فـرمودند: «اهـل کـوفه نماز نمی خـوانند تـا اشتباک نجوم نشود و سرخی مغرب ظاهر نشوند و نمی دانند که تأخیر شام از جهت مسافر و خائف و صـاحب حـاجت اسـت و این جماعت را جائز است بی کراهت تأخیر کـردن نـه مـطلقا» (اصـفهانی، ۱۴۱۴ ق، ج ۳: ۱۶۱). بـه طـور کلی امام رضا (ع) ملاک پذیرش سخنان ائمه (ع) را عدم مخالفت آنها با قرآن و سنت نبوی می دانستند و در غیر آن فرمودند آن کلام را قبول نکنید (طوسی، ۱۴۰۴ ق، ج ۲: ۴۸۹).

مردم این قسمت از جهان اسـلام در آن روزگار با مردی از سلال پاک نبی مکرم اسلام (ص ) آشنا شدند که برایشان تازگی داشت . آنان می دیدند که چگونه ایشان مانند دیگر مردمان، زندگی عادی دارند و از هر گونه افراط و تـفریطی مـبرا هستند. هروی از یاران امام (ع) در مرو به ایشان گفت : مردم درباره شما می گویند که ادعا می کنید مردم بندگان شما هستند. امام (ع) فرمودند: «خدایا ای خالق آسمان و زمین و دانای نهان و آشـکار، تـو شاهدی که من هرگز آن را نگفته ام و از هیچ یک از پدرانم نیز چنین نشنیده ام. تو آگاهی که این امت چه ستم هایی بر ما روا داشته و این نیز یکـ