فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر ضرورت وحدت و همگرایی در جهان اسلام با تاکید بر اندیشه امام خمینی قدس سره

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر ضرورت وحدت و همگرایی در جهان اسلام با تاکید بر اندیشه امام خمینی قدس سره :

۱. مقدمه

امام خمینی(ره) «همزیستی مسالمت آمیز در جهان» را در کنار «رسیدن انسان ها به کمال و سعادت اخروی»، «غایت تعلیمات اسلامی» برمی شمارند. (امام خمینی(ره)، ج ۱۸: ۹۵) بنابراین، افقی که امام خمینی(ره) حداقل یکی از اهداف آموزه های اسلام معرفی می نمایند، بر همزیستی مسالمت آمیز، دور از خشونت و مبتنی بر همگرایی در جهان تأکید می ورزد و روشن است که همگرایی، محدود به جهان اسلام نیست و به تعامل مسلمانان و غیرمسلمانان در جهان نظر دارد. با این حال، از آن جا که بحث مقاله درباره ی همگرایی در جهان اسلام است (برای مطالعه ی مفهوم جهان اسلام و موقعیت جغرافیایی آن ر. ک: رجاء، ۱۳۹۰: ۳۱ – ۴۴؛ آذین و دیگران، ۱۳۹۳: ۱۸۹) مسئله ی اصلی ما در این مقاله، این پرسش است که راهکارهای امام خمینی(ره) برای ایجاد، تثبیت و گسترش همگرایی در جهان اسلام چیست.

چارچوب نظری حاکم بر مقاله، مبتنی بر چارچوب «امهات مطالب یا اسّ المطالب» منطقیون است: أس المطالب ثلاثه علم: مطلب ما، مطلب هل، مطلب لم. (سبزواری، ۱۳۶۹: ۱۸۳)

براساس این چارچوب، باید به چند پرسش پاسخ داد؛ چیستی (ما)، چرایی (لم)، چگونگی (هل). همگرایی و انواع آن چیست؟ همگرایی چه ضرورتی دارد؟ چگونه می توان در جهان اسلام همگرایی ایجاد کرد؟ (ر. ک: حیدری فر، ۱۳۸۸)

۲. مفهوم شناسی

همگرایی، تبیینی برای برخی فرایندها در روابط بین الملل و نسخه ای برای برطرف ساختن ستیزهای جهانی و منطقه ای است. (گریفیتس، ۱۳۸۸: ۱۱۰۰) همگرایی در علوم سیاسی عبارت است از فرایندی که در آن، دولت ها یا واحدهای سیاسی برای دست یابی به اهداف مشترکشان، داوطلبانه و آگاهانه، بخشی از حاکمیت و اقتدار عالی خود را به مرکزی فراملی واگذار می کنند؛ به عبارتی دیگر، همگرایی، بیانگر شرایطی است که در آن، سازمان های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی و دستگاه های ارتباطی واحدهای گوناگون، با حذف عوامل اختلاف برانگیز و تعصبات ملی گرایانه، به سود اهداف جمعی و منافع مشترک، به حدی به هم نزدیک می شود که نظام جدیدی از روابط، جایگزین نظام پیشین می گردد. (ولایتی و سعید محمدی، ۱۳۸۹: ۱۵۳)

«در متون مربوط به همگرایی، تأکید بر همگرایی، به منزله ی فرایندی اختیاری و آزاد بوده است. البته همگرایی اجبارآمیز، تاریخچه ای طولانی دارد و هنوز نیز به صورت گسترده اعمال می شود»؛ (همان) بنابراین، همگرایی، مفهوم و در واقع تجویز در حوزه ی روابط بین الملل است که دولت ها یا ملت ها باید تصمیم بگیرند که به سمت آن بروند یا نروند. البته برخی در این مسیر، از قوه ی قهریه نیز استفاده می کنند.

تا جایی که نگارنده جست وجو نموده است، امام خمینی(ره) از واژه ی «همگرایی» استفاده نکرده اند و تعابیری مانند تفاهم، وحدت کلمه، امت اسلامی، همسویی و همکاری، متحد، اتحاد، اتفاق، مسلمانان جهان، مجتمع، تشریک مساعی، اعتصام بحبل الله، جهان اسلام، ممالک اسلامی و…، به ویژه برادری و اخوت اسلامی را به کار برده اند. (ر. ک: فولادی، ۱۳۸۷) امام خمینی(ره) بر واژه ی قرآنی «برادری» تأکید زیادی دارند، به گونه ای که می توان گفت فلسفه ی سیاسی ایشان، مبتنی بر برادری است، (لک زایی، ۱۳۹۴: ۱۵۸ – ۱۵۹) زیرا «اخوت، از احکام سیاسیه ی الهیه است برای اجرای مقاصد اسلامیه». (شاه آبادی، ۱۳۸۶: ۷۲) که همگرایی، یکی از آن مقاصد است.

در این زمینه، سخنان امام خمینی(ره) پرشمار است که برای رعایت اختصار، به یک مورد آن اشاره می کنیم:

مسلم که نمی تواند به مُسلم دیگر ضرر بزند. مُسلم، برادر مُسلم است: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ. (حجرات: ۱۰) قرآن کریم، عقدِ اخوّت بین مسلمان ها انداخته است، برادر که به برادر ضرر نمی زند. (امام خمینی(ره)، ج ۱۰: ۲۴۹).

امام خمینی(ره) ضمن استناد به آیه ی کریمه سوره ی حجرات، به جهان اسلام در دوران دفاع مقدس چنین تنبه می دهند:

بر کدام مملکت اسلامی پوشیده است این معنا که صدام به ما بغی کرده است و طغیان کرده است و ظلم کرده است و هجوم کرده است؟ (امام خمینی(ره)، ج ۱۳: ۲۷۶) قرآن شریف دستور داده است که اگر یک طایفه ای از مسلمین بر طایفه دیگر بغی کردند و تعدی کردند، بر همه ی مسلمین واجب است که بر ضد او قیام کنند؛ فضلًا، از این که غیر مسلم بَغی کند بر مسلم. (همان: ۳۴۰)

معنای این آیه، مورد اتفاق مفسرین سنی و شیعه است؛ مثلاً «فخر رازی» می نویسد مراد از باغی در این آیه، همان ظالم است. ظالم می تواند شهروند عادی یا دارای مسئولیت باشد. در هر صورت یاری مظلوم و دفع ظالم بر مسلمین واجب است. (فخر رازی، ج ۲۸: ۱۰۴)

براساس این، امام خمینی(ره) می گویند اگر عراق در خاک ماست، بنا بر فرمایش قرآن کریم متجاوز است و باید با او مبارزه کنید. ما از مبارزه ی مسلحانه شما گذشتیم و امیدی به انجام این کار از طرف شما نداریم. پس حداقل صدام را محکوم کنید و اگر این کار را هم انجام نمی دهید، لااقل بی طرف باشید. (امام خمینی(ره)، ج ۱۶: ۱۰۷ – ۱۰۸).

امام(ره) وحدت [و به تعبیری همگرایی] را از سنخ رحمت و محصول مقدماتی می دانستند که بدون آن به دست نخواهد آمد. (سیداحمد خمینی، ۱۳۷۳: ۸) امام(ره) در کتاب شرح چهل حدیث، که برای استفاده ی عموم نوشته شده است، در بیانی تاریخی و اخلاقی درباره ی معنا و ماهیت وحدت اظهار می دارند:

یکی از مقاصد بزرگ شرایع و انبیای عظام(ع)، که علاوه بر آن که خود، مقصود مستقل است، وسیله ی پیشرفت مقاصد بزرگ و دخیل تام در تشکیل مدینه ی فاضله می باشد، توحید کلمه و توحید عقیده است و اجتماع در مهامّ امور و جلوگیری از تعدیات ظالمانه ی ارباب تعدی است که مستلزم فساد بنی الانسان و خراب مدینه ی فاضله است و این مقصد بزرگ، که مصلح اجتماعی و فردی است، انجام نگیرد، مگر در سایه ی وحدت نفوس و اتحاد همم و الفت و اخوت و صداقت قلبی و صفای باطنی و ظاهری و افراد جامعه به طوری شوند که نوع بنی آدم تشکیل یک شخص دهند و جمعیت، به منزله ی یک شخص باشد و افراد به منزله باشد و تمام کوشش ها و سعی ها، حول یک مقصد بزرگ الهی و یک مهم عظیم عقلی، که صلاح جمعیت و فرد است، چرخ زند و اگر چنین مودت و اخوتی در بین یک نوع یا یک طایفه پیدا شد، غلبه کنند بر تمام طوایف و مللی که بر این طریقه نباشند…. مسلمین مأمورند به دوستی و مواصلت و نیکویی به یکدیگر و مودت و اخوت و معلوم است آنچه موجب ازدیاد این معانی شود، محبوب و مرغوب است و آنچه این عقد مواصلت و اخوت را بگسلد و تفرقه در بین جمعیت اندازد، مبغوض صاحب شرع و مخالف مقاصد بزرگ اوست. (۱۳۸۹: ۳۰۹ – ۳۱۰)

طبق این دیدگاه، وحدت و همگرایی، از اهداف بزرگ دین، ابزار پیشبرد اهداف دیگر و عنصر کلیدی تشکیل جامعه ی فاضله است که در ایجاد و استقرار عدالت در جامعه نقش محوری دارد. هر چه سبب وحدت و همگرایی جوامع اسلامی شود، محبوب خداوند متعال است و آنچه موجب شکاف و واگرایی گردد، مبغوض خداوند متعال است.

بنابراین، جهان اسلام باید در عمل، به طرف همگرایی و به تعبیر دقیق تر، «برادری» و اعتصام بحبل الله حرکت کند و از قول و فعل تفرقه افکنانه بپرهیزد تا مشکلاتش حل شود.

۳. انواع همگرایی

بحث از انواع همگرایی، در ادامه ی مفهوم همگرایی و برای تبیین آن پی گرفته می شود. (برای مطالعه ی انواع نظریات همگرایی در عرصه ی بین الملل ر. ک: ولایتی و محمدی، ۱۳۸۹: ۱۵۵- ۱۵۷) گفتیم که بحث همگرایی، مربوط به حوزه ی روابط بین الملل است؛ از این رو، لازم است انواع همگرایی را در روابط بین الملل بیان کنیم و سپس دیدگاه امام(ره) را نشان دهیم. این بحث در دو بخش ارائه می شود: در بخش نخست، دیدگاه امام(ره) ذیل مباحث رایج این بحث نشان داده و در بخش دوم، دیدگاه ایشان به طور مستقل، به اجمال تبیین می شود.

همگرایی را می توان به سه نوع اصلی تقسیم کرد که هر یک براساس هدفی که دارد، تعریف می شود: ۱. گونه ی نخست، همگرایی سرزمین های سابقاً جدا از هم و یکپارچگی شان در قالب یک دولت واحد است؛ ۲. نوع دوم، همگرایی منطقه ای است که در آن هدف، تقویت همکاری دولت های منطقه است؛ ۳. نوع سوم، به همگرایی در چارچوب هنجارهای مسلط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جهان اشاره می نماید و نیز با بسیاری از مفاهیم ملازم با جهانی شدن همپوشی دارد. این شکل همگرایی را بیشتر «غرب زدگی» می نامند. (گریفیتس، ۱۳۸۸: ۱۱۰۰، با تلخیص)

اگر بخواهیم دیدگاه امام(ره) را براساس این طبقه بندی مشخص کنیم، باید بگوییم که دیدگاه ایشان در نوع دوم همگرایی، یعنی همگرایی منطقه ای قرار دارد، زیرا امام خمینی(ره) در پاسخ پرسش خبرنگاری که پرسید: آیا شما خواستار تأسیس و تشکیل فدراسیونی از دولت های اسلامی در منطقه هستید؟، خیلی کوتاه پاسخ مثبت دادند: در صورتی که مقتضی بشود، امکان دارد. (امام خمینی(ره)، ۱۳۸۵:ج ۵: ۱۴۲) ایشان درباره ی شکل گیری و تقویت برادری و همگرایی و برطرف ساختن ستیزهای جهانی و منطقه ای تصریح کردند:

دولت های اسلامی باید به منزله ی یک دولت باشند؛ کأنه یک جامعه هستند. (همان، ج ۷: ۱۹۹)

بنابراین، امام خمینی(ره) به کم رنگ ساختن مرزها نمی اندیشند و سیاست همگرایی با محو مرزها (دیدگاه نخست) را دنبال نمی کنند و در جمله ای کوتاه ولی بسیار مهم می فرماید که برادران «مرزها را اسباب جدایی قلب ها ندانند. مرزها جدا، قلب ها با هم». (همان، ج ۱۱: ۱۰۵)

البته این سخن امام خمینی(ره) به معنای تأیید حکومت های مسلمانان نیست، بلکه بر عکس، ایشان بر این باور بودند که از سویی، «مشکل مسلمین، حکومت های مسلمین است.» (همان، ج ۱۳: ۸۳) و از سوی دیگر، «بزرگ ترین منکر، غلبه ی اجانب بر ماست». (همان، ج ۷: ۱۸۷) به همین دلیل، امام خمینی(ره) برادری و مبارزه با ظلم را پیش روی ملل مسلمان می گذارند؛ همان راهی که ایران رفت:

شما دیدید که ما وقتی که در ایران ملتمان اتحاد پیدا کرد، چه قدرت بزرگی را شکست داد. ما می خواهیم که یک میلیارد جمعیت دنیا از مسلمین، این طور با هم متحد بشوند. اگر متحد بشوند، نه قضیه ی قدس دیگر باقی می ماند و نه قضیه ی افغانستان و نه قضایای دیگر و اگر وعاظ السلاطین بگذارند و اتحاد ما را به هم نزنند، ان شاء الله، پیروز خواهیم شد و دول اسلامی و ممالک اسلامی پیروز خواهند شد. (همان، ج ۱۳: ۹۸)

از آن جا که امام خمینی(ره) فیلسوف سیاسی و صاحب مکتب بودند، در ادامه، انواع همگرایی را در مکتب سیاسی ایشان به اختصار تبیین می کنیم؛ به نظر می رسد برای تبیین انواع همگرایی، باید انواع سیاست را از دیدگاه امام(ره) بازشناخت، زیرا انواع همگرایی، از انواع سیاست زاده می شود. امام(ره) سیاست را به روابط حاکم و ملت و روابطی تعریف می کنند که حاکم با حکومت های دیگر، برای جلوگیری از مفاسد دارد. (همان، ج ۳: ۲۲۸)

ایشان در جایی دیگر، با تفصیلی بیشتر درباره ی ماهیت سیاست، به معرفی سیاستمداران و اقسام سیاست و سیاست مطلوب اسلامی می پردازند (همان، ج ۱۳: ۴۳۲- ۴۳۳) و در آن جا، سیاست را به دو نوع و نوع دوم را به دو بخش تقسیم می کنند:

۱. سیاست الهی: این نوع سیاست، ویژه ی انبیا(ع)، اولیا و به تبع آنها، علمای بیدار اسلام است و دیگران از عهده ی آن برنمی آیند. این سیاست، سعادت همه ی ابعاد انسان و جامعه را در دنیا و آخرت تأمین می نماید.

۲. سیاست غیرالهی: این نوع سیاست، که به دو بخش انسانی و شیطانی تقسیم می شود، امت را در یک بُعد هدایت می کند و به سعادت می رساند و آن، بُعد مادی است. روشن است که تعداد اعضا، امری اقتضایی است و می توان آن را افزایش یا کاهش داد و تأثیری در اصل این طبقه بندی ندارد.

بر این مبنا، می توان از سه نوع همگرایی یاد کرد:

یکم. همگرایی الهی متعالی: این همگرایی، در صراط مستقیم و زمین اعتقاد الهی ریشه دوانده و از سرچشمه ی وحی الهی آب نوشیده و مبتنی بر «حبل الله» است. «خدای تبارک و تعالی امر فرموده است: «وَ اعْتَصِمُوا بحَبْلِ اللَّه»، ولی اجتماع با تشبث به حبل اللَّه. هر اجتماعی مطلوب نیست؛ «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ» مطلوب است. همان است که«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ». اسم رب، ریسمانی است که همه به آن باید اعتصام کنند. (همان، ج ۸: ۳۳۴)

دوم. همگرایی متعارف انسانی: هدف این همگرایی، سر و سامان دادن به دنیا و اداره ی بهتر امور مادی بشر است و در واقع، فقط عنصر اعتصام در آن وجود دارد، ولی از عنصر حبل الله بی بهره و غیرالهی است. این همگرایی، از تفرقه و تشتت بهتر و دارای فایده است، ولی از مصادیق اعتصام بحبل الله به شمار نمی رود.

سوم. همگرایی متدانی شیطانی: در این نوع همگرایی، آرمان و هدف، مقابله و مبارزه با اعتصام الهی و از هم گسیختن حبل الله است که مصداق بارز آن، شیطان بزرگ، امریکاست.

همگرایی در نوع متعالی، مبتنی بر راهبرد برادری است و پیوندی که ایجاد می کند، ارگانیکی و طبیعی و با انگیزه های الهی است و در نتیجه، موجب اتحاد پیکروار جهان اسلام می شود، ولی اگر فقط منافع افراد یا کشورها را به هم وصل کرد، از نوع متعارف یا متدانی است و از مصداق کریمه ی «تَحْسَبُهُمْ جَمیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّی» (حشر: ۱۴) برشمرده می شود.

بنابراین، همگرایی ارزشمند، همگرایی «لِلّه» است و هنگامی که این نوع همگرایی بین افراد ملتی شکل بگیرد و آنان میثاق برادری با یکدیگر ببندند، پیروزی محقق می شود.

۴. ضرورت همگرایی

ضرورت همگرایی در جهان اسلام چیست؟ به این پرسش، دست کم می توان از سه دیدگاه پاسخ داد: ۱. از دیدگاه آموزه های قرآنی؛ ۲. از دیدگاه آموزه های روایی و حدیثی؛ ۳. از دیدگاه آموزه های عقلایی.

۱-۴. از دیدگاه آموزه های قرآنی

آیات بسیاری از دیدگاه قرآن کریم درباره ی ضرورت وحدت و همگرایی و پرهیز از نزاع و درگیری وجود دارد. (پورفرد: ۱۳۹۲) در ادامه، به اختصار، به برخی از آنها اشاره می کنیم که مورد استناد امام خمینی(ره) قرار گرفته است.

۱. آیه منع نزاع

خداوند متعال در این آیه ی شریفه می فرماید:

«وَ أَطیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاتَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ». (انفال: ۴۶)

امام خمینی(ره) در توضیح این آیه ی کریمه می گویند تنازع به هر شیوه ای که باشد، ممنوع است. نزاع و درگیری، سستی می آورد و رنگ و بوی انسان و ملت را از بین می برد. از دیدگاه ایشان، کسانی که کوشش می کنند تفرقه بیندازند و تنازع ایجاد کنند و در عین حال، ادعای اسلام هم می کنند، شناخت واقعی از اسلام ندارند و اسلامی را، که قرآن، کتابش و کعبه، قبله اش است، نیافته و به آن ایمان نیاورده اند؛ بنابراین، باید همه به دستور اسلام و قرآن کریم، با هم متحد باشند و تنازع نکنند. (امام خمینی(ره)، ج ۱۳: ۱۵۳)

۲. آیه اخوت

خداوند متعال در این آیه ی شریفه می فرماید:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ ترْحَمُون». (حجرات: ۱۰)

امام خمینی(ره) تصریح می دارند که این آیه، حکم اخلاقی است که البته در آن، حکم اجتماعی هم مطرح شده است و افزون بر این، جهات سیاسی نیز دارد. (امام خمینی(ره)، ج ۱۳: ۱۳۲)

«آیت الله محمدعلی شاه آبادی»، استاد بزرگوار امام خمینی(ره) هم راهبرد برادری را حکمی سیاسی می دانست که در اجرای اهداف اسلام نقشی کلیدی دارد و معتقد بود:

اخوت، از احکام سیاسیه ی الهیه است برای اجرای مقاصد اسلامیه. (آیت الله شاه آبادی، ۱۳۸۶: ۷۲)

امام خمینی(ره) راه حل مشکلات جهان اسلام را هم عمل به همین آیه می دانند و بیان می کنند: ما باید بیدار باشیم و بدانیم که این حکم الهی، یک حکم سیاسی است که اگر ملت های مُسلم، که تقریباً یک میلیارد جمعیت هستند، با هم برادر باشند و برادرانه و با نظر محبت و دوستانه با هم رفتار کنند، هیچ یک از ابرقدرت ها نمی تواند به آنها تجاوز کند. (امام خمینی(ره)، ج ۱۳: ۱۳۴-۱۳۱)

امام خمینی(ره) در این زمینه، انقلاب کبیر اسلامی ایران را مثال می زنند و ابراز می نمایند: همان طور که ملاحظه کردید، وقتی ملت ایران با هم متحد شدند و برادروار با هم و در کنار هم بودند و به برادری اسلامی خود توجه داشتند، قدرت های بزرگ نتوانستند در مقابل آنها مقاومت کنند. (همان، ۱۳۲؛ برای مطالعه بیشتر ر. ک: حقی، ۱۳۹۶، ج۲: ۴۴)

بنابراین، عمل کردن به همین آیه، سبب ایجاد و تقویت و گسترش همدلی، همگرایی، محبت و صمیمیت در جهان اسلام می شود؛ به دیگر سخن، وقتی در جهان اسلام نگاه برادرانه حکم فرما باشد، جهان اسلام به «مملکت محمدی(» (امام خمینی(ره)، ج ۶: ۲۷۵) تبدیل می گردد و در نتیجه، سبب می شود بیگانگان نتوانند تفرقه ایجاد کنند و بر کشورهای مسلمانان سلطه داشته باشند، زیرا «اثر جدایی افکندن بین برادرها، سلطه ی اجانب است». (همان، ج ۱۳: ۱۵۳)

۳. آیه اعتصام

خداوند متعال در این آیه ی شریفه می فرماید:

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لاتفَرَّقُوا». (آل عمران: ۱۰۳)

فرمان حق تعالی در این آیه ی کریمه، اعتصام به حبل الله است و ملت ها و دولت ها اگر بخواهند به پیروزی و به همه ی ابعاد هدف های اسلامی برسند، که سعادت بشر است، باید اعتصام به حبل اللَّه داشته باشند، از اختلافات و تفرقه بپرهیزند و فرمان حق تعالی را اطاعت نمایند. (امام خمینی(ره)، ج ۷: ۱۷۰)

براساس آموزه های الهی این آیه ی کریمه، امام خمینی(ره) هر اجتماعی را مطلوب نمی دانند، بلکه اجتماعی را مطلوب برمی شمارند که بر محور حبل الله شکل بگیرد:

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ» مطلوب است. همان است که «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ». اسم رب، همان ریسمانی است که همه به آن باید اعتصام کنند. مردم را دعوت کنید به وحدت. دعوت کنید به این که گروه گروه نشوند. (امام خمینی(ره)، ج ۸: ۳۳۴)

بنابراین، اگر وحدتی براساس هواهای نفسانی و فقط و فقط بر مبنای خواسته های مادی و دنیوی محدود شکل بگیرد، نمی توان آن را از مصادیق اعتصام بحبل الله شمرد.

۴. آیه رحمت

خداوند متعال در این آیه ی شریفه می فرماید:

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحماءُ بیْنَهُم». (فتح: ۲۹)

امام خمینی(ره) براساس این آیه ی شریفه معتقدند:

همه تحت لوای اسلام و قرآن مجید مجتمع بشوند، زیرا آن طور که قرآن دستور داده است، «رُحَماء» بینهم و «اشدّاء» بر کفار باشد. در اسلام اساساً نژاد مطرح نیست، عربی و عجمی و سایر گروه ها ابداً مطرح نیست. (امام خمینی(ره)، ج ۹: ۲۷۳)

بر این مبنا، برخورد قاطع با دشمنان اسلام و همگرایی و بلکه ابراز رحمت و محبت، صرف نظر از موقعیت نژادی و تفاوت زبانی و مکان جغرافیایی، وظیفه ی جهان اسلام است که قرآن بر دوش جهان اسلام گذاشته است.

۵. آیه نپذیرفتن ولایت یهود و نصارا

خداوند متعال در این آیه ی شریفه می فرماید:

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تتَّخِذُوا الْیهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یتَوَلَّهُمْ منْکُمْ فإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لایَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمین». (مائده: ۵۱)

به نظر می رسد براساس این آیه، اتخاذ دشمن مشترک، محور همگرایی جهان اسلام در نظر گرفته شده است. امام خمینی(ره) این پرسش را مطرح می کنند که چرا با این که در جهان اسلام این قدر مخازن، زمین های زیاد و بلکه همه چیز داریم، باید تحت سلطه ی دو ابرقدرت باشیم؟ پاسخ قرآنی امام خمینی(ره) این است که حکومت های جهان اسلام بر خلاف سفارش قرآن، یهود و نصارا را دوست انتخاب کرده اند. چند نکته در این جا وجود دارد: ۱. امام خمینی(ره) یهود و نصارا را به سرکش و غیرسرکش تقسیم می کنند و منظور از یهود و نصارا در این آیه را یهود و نصارای سرکش [و ظالم] می دانند و نه همه ی یهود و نصارا را؛ ۲. امام خمینی(ره) معتقدند حاکمان جهان اسلام نه فقط دوستی حکام یهودی و مسیحی مانند امریکا و رژیم غاصب اسرائیل را پذیرفته اند، که نوکری آنها را هم قبول کرده اند و دلیل این نقص بزرگ را اختلاف و تفرقه مسلمانان می دانند؛ (امام خمینی(ره)، ج ۱۵: ۴۵۶ – ۴۵۵) ۳. امام خمینی(ره) براساس همین آیه، از دو مدل اسلام نام می برند و در واقع، جهان اسلام و حکام جهان اسلام را براساس این آیه ی کریمه، به دو دسته تقسیم می کنند. خبرنگار تلویزیون سی. بی. اس امریکا از امام خمینی(ره) پرسید:

آقای سادات، رئیس جمهور مصر، که مرد بسیار مذهبی و مسلمان است، گفتند که- با عرض معذرت از جسارت که گفته ی ایشان نیست- شما آبروی اسلام را می برید. در واقع، ایشان جسارتش را به حدی رسانده بود که امام(ره) را دیوانه توصیف کرد. ممکن است استدعا بکنم که حضرت عالی نظرتان را در مورد اظهارات آقای سادات بفرمایید؟

و ایشان پاسخ دادند:

اسلامی که پیش انور سادات هست، غیر از اسلامی است که پیش مسلمین هست. اسلام انور سادات، با مخالفت نصّ قرآن می سازد. قرآن کریم نصّش هست که با دشمن های اسلام دوستی نکنید و ایشان با کارتر و بگین دوستی کردند، برخلاف مسلمین. معلوم می شود که الفاظ در نظر شما هم معانی دیگری پیدا کرده است که او را مذهبی متعهد به اسلام می دانید و او را مسلم صحیح می دانید. در قرآن کریم هست کسانی که با دشمن های اسلام دوستی می کنند، اینها مسلم نیستند.[۱] آقای سادات ادعای اسلام می کند. لکن با دشمن های اسلام، به مسلمین حمله می کند. آقای سادات می داند که در جنوب لبنان از دست اسرائیل چه می گذرد و بر فلسطین از دست این جانی چه می گذرد و او با او دوستی می کند و باز خودش را مُسلم می داند. کارهای ایشان را باید با معیارهای اسلامی سنجید تا ببینیم که آیا آبروی اسلام را ایشان حفظ کردند و کارهای ملت ما را باید با معیارهای اسلامی سنجید تا ببینیم به اسلام خیانت کردند، آبروی اسلام را بردند. کارهای آقای سادات همین هاست که گفتم و امثال اینها. حتی ملت خودش هم با او موافق نیستند و مسلمین هم او را محکوم کردند…. آیا آقای سادات قیام برای حفظ استقلال، قیام برای حفظ اسلام، قیام برای تحقق جمهوری اسلامی را برخلاف اسلام می دانند؟! و آبروی اسلام را در خطر می دانند که ملتی جباران را از بین ببرد و رژیم شاهنشاهی را از بین ببرد و رژیم جمهوری اسلامی برقرار کند؟! آیا این آبروی اسلام را از بین می برد؟! (صحیفه امام(ره)، ج ۱۱: ۷۸ – ۷۹)

بنابراین، اگر مسلمانان و حکومت های جهان اسلام در انتخاب دوست و دشمن دقت و به تعالیم قرآن توجه و عمل کنند، دوست و بلکه تابع و خادم بیگانگان نمی شوند و برای مقابله با دشمن مشترک اسلام اصیل و عقلانی در صف واحد قرار می گیرند.

۲-۴. از دیدگاه معصومان(ع)

در سیره و سنت معصومان(ع)، گفتارها و رفتارهای بسیاری درباره ی ضرورت وحدت و همگرایی و پرهیز از تفرقه و واگرایی وجود دارد که در ادامه، به اختصار، به برخی از آنها اشاره می کنیم که مورد استناد امام خمینی(ره) قرار گرفته است. هر یک از این موارد، نشان دهنده ی یکی از ویژگی ها و مختصات دیدگاهی است که می توان آن را نظریه ی مقاومت نامید. از آن جا که اهل بیت(ع)، همواره، مسلمانان را به پیوند با یکدیگر سفارش نموده اند، امام خمینی(ره) معتقدند بر هم زدن وحدت مسلمانان، جاهلانه یا مغرضانه است:

ائمه اطهار(ع) سفارش کردند به ما که بپیوندید با هم و با هم اجتماعمان را حفظ کنیم و کسی که این اجتماع را بخواهد که به هم بزند، یا جاهل است و یا مغرض. (همان، ج ۶: ۸۴)

۱. عقد برادری؛ سیره رسول خدا(ص)

هنگامی که پیامبر اعظم(ص) از مکه به مدینه هجرت فرمودند و مسجدی بنا نمودند و آن را مرکز حکومت قرار دادند، بین مسلمانان مهاجر و انصار عقد اخوت ایجاد کردند تا نخستین بذرهای امت اسلامی در مزرعه ی عطوفت و برادری بروید، ببالد و به بار بنشیند. امام خمینی(ره) در این زمینه می فرماید: رسول خدا(ص) بین مسلمین در صدر اول اسلام عقد اخوت اجرا فرمود و به نصّ «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ» (حجرات:۱۰)، اخوت بین مؤمنان برقرار شد. (امام خمینی(ره)، ۱۳۸۹: ۳۱۱) بر این مبنا، عقد اخوت، یکی از سنت های پیامبر خدا(ص) است که لازم است جهان اسلام و همه ی مسلمانان جهان در این سنت هم به آن حضرت اقتدا کنند.

روشن است که با عقد اخوت، به تنهایی برادری محقق نمی شود، بلکه باید به الزامات برادری هم پایبند بود. امام خمینی(ره) در این زمینه هم به چند روایت استناد کردند که شاید بتوان آنها را برادری، همدلانه و مجدانه نامید که در ادامه، به آنها اشاره می کنیم.

۲. همگرایی موحدانه

امام خمینی(ره) در کتاب شرح چهل حدیث می نویسند:

امام صادق(ع) می فرمایند: تواصلوا و تباروا و تراحموا و کونوا إخوه أبرارا کما أمرکم الله عزوجل؛ با یکدیگر پیوند داشته باشید و خوش رفتاری و مهربانی نمایید و برادرانی نیکوکار باشید، همان گونه که خدای عز و جل فرمانتان داده است. (کلینی، ۱۳۸۸ق: ج ۲: ۱۷۵؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲: ۲۱۶)

در این روایت، از امت اسلامی خواسته شده است که براساس دستور خداوند، به یکدیگر رحمت و محبت داشته باشند (فتح: ۲۹) و برادر هم باشند. (حجرات: ۱۰) عمل به این دستور الهی، که بیان کننده ی اعتقاد توحیدی مسلمانان است، از عوامل مهم ایجاد و تثبیت همگرایی در جهان اسلام به شمار می رود.

۳. همگرایی مجدانه

امام خمینی(ره) در کتاب شرح چهل حدیث می نویسند:

امام صادق(ع) می فرمایند: «یحق علی المسلمین الاجتهاد فی التواصل و التعاون علی التعاطف و المواساه لأهل الحاجه و تعاطف بعضهم علی بعض حتی تکونوا کما أمرکم الله عز و جل رُحَماءُ بَیْنَهُمْ؛ شایسته است مسلمانان در پیوستن به یکدیگر و یاری کردن و محبت و مواسات با نیازمندان و مهربانی با هم بکوشند تا همچنان باشند که خداوند عز و جل از آنان خبر داده است به قول خویش که «مؤمنان با یکدیگر مهربان اند». (کلینی، ۱۳۸۸ق: ج ۲: ۱۷۵)

آنچه در این حدیث شریف بر آن تأکید داریم، واژه ی «الاجتهاد» است که نشان می دهد که جهان اسلام برای ایجاد و تثبیت همگرایی باید جد، جهد، تلاش و کوشش کند تا نیازها و مشکلات را