فایل ورد کامل پاورپوینت دولت کارامد در اندیشه سیاسی خواجه نصیرالدین طوسی

---

بخشی از متن فایل ورد کامل پاورپوینت دولت کارامد در اندیشه سیاسی خواجه نصیرالدین طوسی :

v:* {behavior:url(#default#VML);}
o:* {behavior:url(#default#VML);}
w:* {behavior:url(#default#VML);}
.shape {behavior:url(#default#VML);}

Normal
۰

false
false
false

EN-US
X-NONE
AR-SA

MicrosoftInternetExplorer4

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt;
mso-para-margin:0in;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:”Times New Roman”;
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:Arial;
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

زندگی و زمانه
خواجه نصیرالدین طوسی

(۱)

خواجه
نصیرالدین طوسی در سال ۵۹۷ ه. ق در توس دیده به جهان گشود. از دوران کودکی و
نوجوانی وی اطلاعات و اخبار اندکی موجود است. او تحصیلات مقدّماتی را در توس
گذراند و پس از آن به نیشابور رفت و از محضر بزرگان آن عصر بهره جست. خواجه در این
مدت، توانست نبوغ، استعداد و برتری اش را چنان آشکار سازد که به یکی از شخصیت های
برجسته، متشخص و انگشت نمای آن روزگار تبدیل شود. وی تا حمله مغولان به ایران و
کشورهای اسلامی، در نیشابور مشغول تحصیل علم بود

.

پس از حمله اول مغولان به کشورهای اسلامی، به ویژه ایران، خواجه ناچار
شد از نیشابور به قلعه اسماعیلیان در قهستان پناه ببرد. البته این کار به درخواست
ناصرالدین عبدالرحیم بن ابی منصور، متولّی قهستان، انجام شد که عنایت ویژه ای به دانشمندان
و فضلا داشت. در این زمان، کتاب مشهور و معروفش، اخلاق ناصری، را به درخواست
ناصرالدین نوشت و به همین منظور، آن را اخلاق ناصری نامید

.

بعدها به دلیل کدورتی که
میان خواجه و ناصرالدین پدید آمد، از قهستان به «قلعه الموت» مرکز مهم و راهبردی
اسماعیلیان تبعید و حبس شد

.

در دوران هلاکوخان، حمله دیگری به کشورهای اسلامی صورت گرفت. در این
زمان، مغولان توانستند قلعه و دژ مستحکم اسماعیلیان را به تصرف خویش درآورند. با
تصرف «قلعه الموت»، خواجه در چنگ مغولان افتاد، اما به دلیل مقام والای علمی و
نبوغ سرشارش، در دل هلاکوخان جا باز کرد و در شمار خواص او درآمد

.

وی حتی به عنوان وزیر موقوفات دولت هلاکوخان نیز منصوب شد. خواجه
توانست بر عقل و فکر هلاکوخان و مغولان دیگر، که اساسا بویی از دانایی و خرد به
مشامشان نخورده بود، چیره گردد و از این طریق، خدمات ارزنده ای به علم و دانش و
دانشمندان عرضه دارد. خواجه با تأسیس رصدخانه مهم مراغه، علمای زیادی را در آن جا
گردآورد و از کشته شدن آنان جلوگیری کرد. وی با جمع آوری کتاب هایی که توسط مغولان
غارت شده بود، توانست کتاب خانه عظیمی با قریب ۴۰۰ هزار جلد کتاب تشکیل دهد.
عمل کردهای حیرت انگیز خواجه باعث شد که مغولان بعدی به دین اسلام درآیند

.

خواجه بی شک، در دو واقعه مهم و سرنوشت ساز مسلمانان نقش بسزایی داشته
است. اولین واقعه مهم سقوط پادشاهی ۱۷۰ ساله اسماعیلیان می باشد که باتصرف «قلعه
الموت» صورت پذیرفت. دومین واقعه، که مهم تر از آن است، سقوط خلافت ۵۰۰ ساله سلسله
عباسیان است که با حمله مغولان به بغداد صورت گرفت

.

این دو واقعه از وقایع
بسیار مهم جهان اسلام و تمدن اسلامی می باشد که نقش خواجه در انقراض هر دو سلسله
مهم و اساسی است

.

خواجه نصیرالدین طوسی یکی از بزرگ ترین نویسندگان دوران تمدن اسلامی
است. نوشتن بیش از ۱۸۴ کتاب و رساله در علوم گوناگون، اعجاب آور است. کم تر علمی
است که خواجه در آن علم قلم نزده باشد؛ او در ریاضیات، نجوم، اخلاق، تفسیر، تاریخ،
فقه، جغرافیا، پزشکی، آموزش و پرورش، منطق، فلسفه، کلام، سیاست و برخی دیگر از
علوم آثار ارزشمندی دارد. از جمله کتاب های مهم وی می توان اخلاق ناصری، اساس
الاقتباس، شرح الاشارات، تجرید العقاید و آداب المتعلّمین را نام برد. وی عمده مباحث
سیاسی اش را در بخش سوم کتاب اخلاق ناصری «سیاست مدن»، مطرح کرده است

.

گرچه خواجه در سال ۶۷۲ ه. ق رحلت کرده و در کاظمین، در مجاورت قبور
مطهر امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام آرمیده است، اما آیا به راستی می توان
گفت با به جا گذاشتن این همه آثار و سرمایه علمی، عمر خواجه طوسی به سر آمده است؟

نظریه های مهم
کارامدی دولت

(۲)

در
باب کارامدی دولت، نظریه های متعددی مطرح شده است. در این جا، چهار نظریه مهم در
این باب به صورت خلاصه ذکر می شود. هدف از طرح این نظریه ها، آشنایی با نظریه های
مطرح شده در بحث کارامدی و نیز تطبیق آن ها با یکدیگر است

.

نظریه توفیق

براساس این نظریه، هر سازمانی برای آن که بتواند کارامدی خود را
ارزیابی کند، باید «توفیقات نهایی» آن را مورد ارزیابی قرار دهد. در این نظریه،
اساسا روش های رسیدن به هدف تأثیری در کارامدی نهاد یا سازمان ندارند. از آن جا که
این نظریه به اهداف چشم دوخته است، بنابراین، اهداف باید کاملاً شفّاف و از پیش
تعیین شده باشند؛ همچنین باید قابل تعیّن و مرزبندی شده باشند تا بتوان مسیر اهداف
را به خوبی اندازه گیری کرد. منظور از هدف در نظریه «توفیق

»

اهداف جزئی نیست، بلکه
اساسا اهداف اصلی و مهم و به عبارت دقیق تر، «اهداف ذاتی» است. برای مثال، در دیدگاه
هابز، رسیدن به امنیّت و استقرار آن هدف ذاتی حکومت است. رسیدن به آن از هر راهی
که باشد، مهم نیست؛ مهم دست یابی به این هدف، یعنی همان

«

امنیت» است

.

اشکالی که بر این نظریه وارد است آن که اساسا چنین نیست که «هدف ذاتی»
به صورت شفّاف و واضح همیشه روشن باشد. علاوه بر آن که معیار دقیقی برای ارزیابی
سیر به سوی هدف ذاتی وجود ندارد. بنابراین، نمی توان هدف ذاتی را تنها عامل
کارامدی دولت یا سازمان دانست

.

نظریه نظام وار

در این نظریه، نظام یا سازمان هنگامی می تواند کارامد باشد که ارتباط
خروجی و ورودی کاملاً معیّن و قابل تبیین باشد؛ بدین معنا که تغییرات و تحوّلات آن
باید چنان روشن و مشخص باشند که در هر شرایط، هنگامی که ورودی تحقق یافت، خروجی
کاملاً معیّن و مشخص باشد

.

در نظریه «نظام وار»، بر خلاف نظریه «توفیق

»

، کارامدی مبتنی بر قدرت تهیه ورودی، نحوه سازمان دهی خروجی و حفظ
استقرار در تعادل نظام است

.

در این نظریه، به نوعی، بقای درازمدت سازمان مبنای کارامدی است. این
مسأله با تنظیم موارد مزبور امکان پذیر است. اگر سازمان بتواند امکانات و منابعی
را که در دست دارد، به گونه ای مشخص و معیّن سازمان دهد و ارتباط میان اجزای آن را
تنظیم نماید، قطعا می تواند کارامدی خود را نشان دهد، اما اگر نتواند بین اجزای خویش
ارتباط معقولی برقرار سازد، در نتیجه قادر نخواهد بود ثبات و سکون را دوام دهد و
در نهایت، کارامدی خود را از دست می دهد

.

اشکال مهمی که در این نظریه وجود دارد آن است که جوامع انسانی را مانند
پدیده های ماشینی در نظر گرفته است. همان گونه که در پدیده های مکانیکی، کارایی و کارامدی
دستگاه به آن است که اجزای آن به هم پیوسته و تنظیم شده باشند، در پدیده های
انسانی نیز اگر اجزای یک سازمان به هم پیوسته و تنظیم یافته باشند، می توانند
کارامد باشند، در حالی که یکی از فرق های مهم و اساسی میان پدیده های ماشینی و
انسانی، وجود اراده و قدرت تصمیم گیری در پدیده های انسانی است. به همین دلیل است
که در علوم انسانی نمی توان به میزان علوم طبیعی و فیزیکی، به نظریه ها و فرضیات
ثابت دست پیدا کرد. بنابراین، با توجه به وجود اراده و اختیار در پدیده های انسانی،
نمی توان تنظیم میان اجزای آن پدیده را به طور ثابت سنجید و ارزیابی نمود. از
این رو، نظریه نظام وار علاوه بر عوامل ذکر شده اش به مسأله اهداف و اغراض انسان ها
نیز باید توجه لازم داشته باشد

.

نظریه رضایت

براساس این نظریه، حکومتی را می توان کارامد دانست که عناصر مؤثر در
بقای خود را ارضا نماید. همان گونه که مردم عنصر اصلی در حیات حکومت ها هستند،
بنابراین، ملاک و معیار کارامدی در میزان رضایتی است که مردم از آن حکومت نشان
می دهند. کارامدترین حکومت ها آن است که بتواند بهترین و بیش ترین رضایت مردمی را داشته
باشد

.

اشکالی که به این نظریه وارد است آن که گرچه رضایت مردمی می تواند
معیاری مناسب برای کارامدی دولت محسوب شود، اما در عمل، تشخیص رضایت مردم کار
آسانی نیست. البته یکی از راه های عملی برای تشخیص رضایت مردم یا عدم رضایت آنان،
انتخابات و نحوه گزینش آنان است، اما این مسأله به تنهایی نمی تواند کارامدی
سازمان یا نهادی را نشان دهد، بلکه در پیاده کردن آن به دیگر نظریه ها هم نیاز
است. علاوه آن که مردم اساسا به بسیاری از جزئیات حکومت آشنایی ندارند و چندان هم علاقه مندی
نشان نمی دهند. برای آنان آنچه مهم است نتایجی است که یک حکومت به دست می دهد

.

بنابراین،
کارامدی عملاً حول نتایج دور می زند که از این نظر، می توان گفت با نظریه «توفیق»
مشترک است

.

نظریه نسبیت

این نظریه به نوعی، رد نظریه های پیشین است و به عبارت بهتر، رد هر نوع
نظریه در این باب است. این نظریه معتقد است مبنای واحد و اصیلی برای مفهوم و میزان
کارامدی وجود ندارد. بسیاری از ارزیابی ها در کارامدی، در واقع، بیان دیدگاه
«ارزیاب» است. از این رو، کارامدی یک مسأله «ارزشی» می باشد که محاسبه آن چندان
آسان نیست

.

در این میان، عده ای دیگر معتقدند که گرچه کارامدی یک مفهوم ارزشی است،
اما زمینه های ارزشی که در این مسأله دخالت دارند، محدودند

.

بنابراین، می توان
معیارهایی برای ارزیابی کارامدی سازمان ها تهیه نمود و براساس آن کارامدی را اندازه گیری
کرد

.

اشکالی که می توان بر این نظریه وارد ساخت آن است که اساسا نظریه جنبه
سلبی داشته، در جهت ارائه شاخصه هایی برای کارامدی نیست، بلکه با دید انتقادی نسبت
به نظریه های گذشته، درصدد اشکال بر آن ها برآمده است. اساسا برای پیاده کردن این نظریه ها
باید از نظریه های گذشته و دیگر نظریه ها در این باب بهره جست

.

به نظر می رسد هیچ یک از نظریه های مذکور به تنهایی نمی توانند کارامدی
دولت را مورد ارزیابی قرار دهند. آنان برای این کار، به همکاری و مساعدت یکدیگر
نیازمندند. اساسا برای کارامدی دولت تعیین یک عامل کاری دشوار و حتی غیرممکن است؛ پدیده های
اجتماعی و انسانی با کنار هم گذاشتن چند عامل، مورد ارزیابی و تحلیل قرار می گیرند

.

دولت کارامد در
اندیشه سیاسی خواجه نصیر

۱.

منشأ دولت ها

براساس دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی، منشأ و مبدأ دولت ها اتفاق آراء
مردم است. از آن جا که هر فردی در جامعه قدرت محدودی دارد و قادر به مقابله با
تهدیدات داخلی و خارجی نیست، از این رو، وقتی چند فرد یا افراد بسیاری بر مسأله ای
توافق نمایند، قدرت آن ها چند برابر شده، در نتیجه قدرت های دیگر قادر به مقابله
با آن ها نخواهند بود، مگر آن که قدرت آنان بالاتر باشد. هرقدر توافق بیش تر باشد،
قدرت هم بیش تر خواهد بود

.

اتفاق و توافق بر دو نوع است: گاهی توافق پسندیده است؛ یعنی مبتنی بر
اصول و روش درست و پذیرفته شده است. طبیعتا چنین اتفاقی در دولت، حق خواهد بود.
اما گاهی توافق ناپسند است؛ یعنی مبتنی بر اصول و روش های درست نیست. در نتیجه،
دولت باطل خواهد بود

.

«

مبادی دولت ها از اتفاق رأی های جماعتی خیزد که در
تعاون و تظاهر با یکدیگر، به جای اعضای یک شخص باشند. پس اگر آن اتفاق محمود بود،
دولت حق باشد، و الاّ دولت باطل

.»^(۳)

اساسا
در دیدگاه خواجه، مردم نقش مهم و تعیین کننده ای در حفظ و بقای دولت دارند. او در
کتاب اخلاق ناصری، فصلی را به وظایف مردم نسبت به حکومت اختصاص داده که نشان دهنده
آن است که حکومت چند پایه دارد که یک پایه آن مردم می باشند. در صورتی حکومت
می تواند موفق و کارامد باشد که مردم در آن حضور جدّی و فعّالانه و به بیان
امروزی، «مشارکت سیاسی» داشته باشند. اما باید توجه داشت که هرگونه مشارکت، توافق
و اتفاقی نمی تواند، معیار حقانیّت دولت قرار گیرد. اتفاق ها باید بر اساس موازین
حساب شده و محمود باشند. اگر دولتی با فریب و حیله بخواهد برای خود رأی کسب نماید،
طبیعتا آن اتفاق پسندیده نبوده و در نتیجه، دولت حق نیست. در مقابل، دولتی که با
موازین اصولی و حساب شده، بدون استفاده از هرگونه حیله و نیرنگ بتواند آراء مردم
را به خود جلب کند، طبیعتا دولت حق خواهد بود

.

خواجه علت آن را که مبادی و منشأ دولت ها براساس اتفاق رأی جماعت است،
این گونه بیان دارد

:

«

و سبب آن که مبادی دول اتفاق است آن بود که هر شخص
را از اشخاص انسانی قوّتی محدود باشد و چون

اشخاص بسیار جمع آیند، قوّت های ایشان اضعاف قوّت هر شخصی بود لامحاله،
پس چون اشخاص در تألّف و اتحاد مانند یک شخص شوند، در عالم شخصی برخاسته باشد که
قوّت او آن قوّت بود

.»^(۴)

۲.

سیاست دولت ها

سیاست دولت و حاکم می تواند به دو گونه صورت پذیرد: سیاست فاضله؛ سیاست
ناقصه

.

در سیاست فاضله، که همان

«

امامت» است، هدف به کمال رساندن مردم است
که لازمه آن نیل به سعادت است. اما در سیاست ناقصه، که همان

«

تغلّب» یا استبداد است،
هدف به بندگی کشاندن مردم است که لازمه اش نیل به شقاوت می باشد

.

«

سیاست ملک بر دو گونه بود: یکی سیاست فاضله باشد
که آن را “امامت

”

خوانند و غرض از آن تکمیل خلق بود و لازمش نیل سعادت؛ و
دوم سیاست ناقصه بود که آن را “تغلّب” خوانند و غرض از آن استعباد خلق
بود و لازمش نیل شقاوت و مذمّت

.»^(۵)

سیاستمداران
در هر یک از دو نوع سیاست، کار ویژه های خاصی انجام می دهد؛ در سیاست فاضله،
سیاستمدار

:

۱.

به عدالت تمسّک می جوید

.

۲.

مردم را به جای دوستان خویش قرار می دهد

.

۳.

جامعه را از خیرات عامّه پُر می کند

.

۴.

مالک شهوات خویش است

.

اما در ریاست ناقصه، سیاستمدار

:

۱.

به ظلم تمسّک می جوید

.

۲.

مردم را به منزله خدمه و عبد خویش در نظر
می گیرد

.

۳.

جامعه را از شرور عامّه پُر می کند

.

۴.

بنده شهوات خویش است

.

«

سائس، اول تمسّک به عدالت کند و رعیّت را به جای
اصدقا دارد و مدینه را از خیرات عامّه مملو کند و خویشتن را مالک شهوات دارد.
سائس، دوم تمسّک به جور کند و رعیّت را به جای خَوَل و عبید دارد و مدینه را پر
شرور عامّه کند و خویشتن را بنده شهوت دارد

.»^(۶)

خیرات
عامّه در نظر خواجه عبارتند از: امنیت، ثبات، دوستی با یکدیگر، عدالت، عفّت، لطف و
محبت به زیردستان، وفاداری و مانند آن

.^(۷)

شرور
عامّه نیز عبارتند از: ترس و وحشت، اضطراب، اختلاف، ظلم، حرص، خشونت، خیانت و
عهدشکنی، تمسخر، غیبت و مانند آن

.^(۸)

اگرچه
سیاست مداران یکی از دو نوع سیاست را برمی گزینند، اما باید توجه داشت که واکنش
مردم نسبت به هر یک از آن ها چیست؟ آیا مردم با قدرت تشخیص خویش می توانند بین دو
سیاست تفکیک قایل شده، در نتیجه، آنچه را مطلوب آنان است برگزینند؟

از دیدگاه خواجه، مردم در هر دو صورت، کاملاً منفعل هستند و به حاکمان
خویش نگاه و اقتدا می کنند. اگر حاکمی بتواند سیاست فاضله را در جامعه رواج دهد،
مردم از آن پی روی می کنند و اگر هم بخواهد سیاست ناقصه را ترویج کند، مردم از آن
پی روی می کنند

.

«

مردمان در هر دو حال، نظر بر ملوک داشته باشند و
اقتدا به سیرت ایشان کنند و از این جا گفته اند که “الناسُ علی دینِ ملوکهم و
الناسُ بزمانهم اشبُه منهم بآبائهم

.”^(۹)

منظور
خواجه چیست؟ به نظر می رسد در نظر خواجه، از آن جا که امر سیاست، پیچیده و تودرتوست،
درنتیجه، مردمی که از سواد و دانش کافی برخوردار نیستند و قوّه تشخیص امور را
ندارند که این عده اکثریت جامعه اند طبیعتا به حاکمان خویش اقتدا می کنند. اما
همان گونه که روشن است، این امر برای زمان هایی همچون زمان خواجه کاملاً درست و
مطابق با واقع است، اما نمی توان از این مسأله قاعده ای کلّی برای همه زمان ها و
مکان ها ارائه داد. می توان گفت: از آن جا که دولت ها دارای قدرت فائقه ای
می باشند که همه چیز، حتی اطلاعات و اخبار، را تحت اختیار خویش دارند، طبیعی است
که بتوانند مردم را مغفول خویش سازند. اما در جوامعی که منابع اطلاع رسانی به
شیوه ای آزاد و تا حدی غیردولتی باشند، از سوی دیگر، مردم آن جامعه از لحاظ بینش و
دانش در حد بالایی باشند، کم تر می توان شاهد این بود که مردم چشم بسته به حاکمان
خویش، تنها از آن جهت که حاکم جامعه اند، اقتدا کنند. شاید دلایل دیگری بتواند،
حتی این گونه افراد را قانع سازد تا آزادانه از دولت های خویش پی روی کنند. اما
این مسأله با آنچه خواجه مدّنظر دارد، متفاوت است

.

خواجه در توصیف سیاست فاضله، به نکته مهم دیگری نیز اشاره می کند. وی
می گوید: از آن جا که در سیاست به سه مسأله مهم قانون، حاکم و ثروت نیاز است، اگر
این سه مسأله به گونه ای باهم آمیخته شوند که بتوانند افراد جامعه را به سمت کمال
پیش ببرند، آن سیاست، سیاست الهی است. «در سیاست، به ناموس و حاکم و دینار احتیاج
باشد. پس اگر این تدبیر بر وفق وجوب و قاعده حکمت اتفاق افتد و مؤدّی بود به کمالی
که در نوع و اشخاص به قوّت است، آن را سیاست الهی خوانند

.»^(۱۰)

۳.

صفات و ویژگی های
حاکم

مراد از «حاکم» کسی است که حقیقتا و در واقع، مستحق حکومت باشد، اگرچه
به منصب حکومت نصب نشده یا کسی به او توجهی نکرده باشد

.

«

مراد از “ملک”، نه آن است که او را
خیل و حشمی یا مملکتی باشد، بلکه مراد آن است که مستحق ملک او بود، در حقیقت و
اگرچه به صورت، هیچ کس بدو التفات نکند

.»^(۱۱)

خواجه
معتقد است اگر چنین شخصی که در واقع مستحق حکومت است، به حکومت نرسد، حکومت دچار
بحران شده، موجب فروپاشی و نابودی آن می گردد

.

«

و چون مباشر تدبیر غیر او باشد، جور و عدم نظام شایع
بود

.»^(۱۲)

چنین
شخصی که مستحق حکومت است، دارای دو صفت مهم است

:

اول آن که باید دارای تأیید الهی بوده و از دیگران ممتاز شده باشد

.

دوم آن که تخصص لازم را در امر حکومت دارا باشد

.

«

در تقدیر اوضاع، به شخصی احتیاج باشد که به الهام
الهی ممتاز بود از دیگران تا او را انقیاد نمایند

.»^(۱۳)

«

استحقاق ملک به
حقیقت، کسی را بود که بر علاج عالم، چون بیمار شود، قادر بود و بر حفظ او، چون
صحیح بود، قیام تواند نمود؛ چه مَلِک طبیب عالم بود

.»^(۱۴)

خواجه
دلیل آن را که حاکم باید به الهام الهی از دیگران ممتاز باشد، انقیاد مردم ذکر
می کند. وی معتقد است اگ