بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اعتدال در تربیت دینی :

موضوع تعلیم و تربیت در نحوه پیشرفت حیات انسان ها عنصری تعیین کننده است و شاید بتوان آن را در «رشد انسان ها» مهم ترین و کلیدی ترین مسئله دانست. بروز هر نوع ناکارآمدی یا انحراف در این مسیر کاملاً می تواند زندگی و فرجام آن را به سمت و سویی دیگر سوق دهد و انسان را از تحقق کمال خود که رسیدن به مرتبه «انسانیت» خود است که مقرب درگاه حضرت حق است، باز دارد. از همین رو دین اسلام بیشترین موضوعی را که در قالب احکام الهی یا فرامین اخلاقی مورد توجه قرار داده همین موضوع تربیت است. خداوند که آفرینشگر انسان است و از ویژگی و صفات افعال او هدفمندی است طبیعتاً برای رسیدن انسان به هدف مطلوب مسیر صحیح را در قالب های مختلف به آدمی نمایش می دهد تا استعداد های بالقوه نهاده شده در وجود انسان بتواند با ابزار تربیت بالفعل شود. تربیتی که دین برای انسان ترتیب داده است دارای ویژگی هایی است که شناخت آن ها می تواند انسان را به برنامه تربیتی که خداوند برای او در نظر گرفته است، آشنا سازد و علاوه بر این وقتی افراد خود در جامعه دارای نقش های تربیتی می شوند (والدین، معلم و مربی، نویسنده و. . . ) بتوانند با تحلیل صحیح اصول تربیت اسلامی آن را از سایر مکاتب تفکیک و ناخالصی های آن را پیرایش کنند. در این نوشتار به بررسی این اصول تربیتی در اسلام بر مبنای نگاه شهید مطهری به عنوان یکی از مربیان اثربخش جامعه معاصر اسلامی می پردازیم.

* تربیت همگام با فطرت

همانطور که اشاره شد خداوند انسان ها را به صورت هدفمند آفریده و آدمی قرار است با طی مسیری به کمال وجودی خود دست یابد. این هدفمندی مستلزم آن است که از یکسو مسیر هدایت بر انسان نهاده و از سوی دیگر آذوقه و توشه ای برای انسان در نظر گرفته شود که مسیر پرپیچ و خم سعادت را با دست خالی آغاز نکند.

ذات اقدس الهی به همین منظور ویژگی هایی را درس انسان قرار داده است که آدمی را از همه موجودات دیگر متمایز می نماید. ویژگی هایی همچون عقلانیت، طلب حقیقت، عشق به زیبایی، عدالتجویی، خداخواهی و. . . که مجموعه این ویژگی های مشترک فطرت نامیده می شود. این ویژگی های فطری را می توان به بذر هایی تشبیه کرد که در مزرعه خلقت قرار داده شده است و باید رشد کند و به ثمر نشیند تا آدمی از ثمرات آن در طی مسیر خود بهره مند شود.

تربیت را می توان در بین همه موضوعاتی که زندگی انسان ها را تشکیل می دهد، عاملی اساسی و اثرگذار دانست که باید با این ویژگی های فطری خود را هماهنگ سازد. هر مسیر تربیتی که نتواند خود را منطبق با اصول فطری نماید مسیری است به ناکجاآباد و هر کس در نقش مربی در اجتماع ظاهر می شود پیش از انتقال هر موضوعی به متربی، آن را از منظر انطباق با اصول فطری بررسی نماید. به عنوان نمونه عقلانیت از جمله این امور فطری است که اگر فضای محیط تربیت (خانواده، مدرسه، جامعه و. . . ) با آن هماهنگ نباشد، استعداد انسان ها به سختی می تواند به فعلیت برسد. محیط غیرعقلانی قادر به رشد عقل افراد نیست و در نتیجه معنویت عقلانی نیز نمی تواند در چنین فضایی رشد کند. شهید مطهری در توضیح لزوم انطباق استعداد آدمی با فطرت چنین می فرماید: «اگر انسان دارای یک سلسله فطریات باشد قطعاً تربیت باید با درنظر گرفتن همان فطریات صورت گیرد. چون تربیت یعنی رشد و پرورش دادن و این براساس قبول کردن یک سلسله استعداد ها و به تعبیر امروزی ها یک سلسله ویژگی های انسان است. انسان را دو جور می توان ساخت: یکی ساختن آنچنان که اشیا را می سازند، یعنی سازنده فقط منظور خود را درنظر می گیرد و فرد را به شکلی درمی آورد که آن منظور را تأمین کند حال با ناقص کردن یا کامل نمودن آن. دیگر، تربیت یعنی پرورش دادن استعداد های واقعی انسان. او اگر استعداد عقلانی و فکری دارد و، چون و چرا در مسائل دارد، این را باید پرورش داد نه اینکه این ها را کشت. »

* اعتدال در تربیت

اعتدال در تربیت موضوع بسیار واجد اهمیتی است که رعایت آن می تواند استعداد ها را شکوفا سازد. واژه اعتدال در مقابل دو عنوان «افراط» و «تفریط» قرار می گیرد. هر کدام از این دو به تنهایی می تواند تعلیم و تربیت را دچار اختلال نماید، چراکه روح آدمی موجودی است لطیف و اگر آن را به گلی تشبیه کنیم که در دستان سفالگر به منظور شکل دهی قرار گرفته باشد زیاده روی در اشتغال به پرورش آن می تواند این گل را بخشکاند و از آن موجودی خشک و غیرمنعطف به وجود آورد که پس از مدتی تربیت ناپذیر و شکننده می شود. از سویی دیگر عدم وقت گذاشتن در امر تربیت و تفریط در این موضوع گل وجود انسان را به فرمی که برای تشکیل شدن آن قالب نهایی در اختیار سفالگر قرار داده شده، نمی رساند. علاوه بر این در خود استعداد های آدمی نیز حدودی قرار داده شده که شامل حد افراط، اعتدال و تفریط است. مربی باید با شناخت این حدود، هر یک از ویژگی ها و صفات را تا حد مطلوب انسان رشد دهد. شهید مطهری لزوم رعایت حد وسط را در امر تربیت اینگونه مثال می زند: «از آنجا که هر استعدادی به منظور هدف و غایتی ساخته شده و مجموع آن هم غایتی کلی دارد، ما اگر بخواهیم بفهمیم که یک قوه در حد وسط است یا در افراط یا در تفریط باید این جهت را کشف کنیم که این قوه اصلاً برای چه آفریده شده است. آنچه برای آن آفریده شده حد وسط است که بیشتر از آنچه برای آن آفریده شده به کار افتد، افراط است، کمتر از آن تفریط است. قوه خشم در حدی که انسان از خود دفاع کند حد وسط آن است. کمتر از آن باشد که انسان به صورت آدم ضعیف توسری خوری درآید، حد نقص و تفریط آن است و بیشتر از آن باشد که انسان به صورت فرد مهاجمی درآید که می خواهد توی سر دیگران بزند، حد افراط آن است. »

در واقع اجتماع انسانی نیاز به افراد معتدل از حیث تربیت یافتگی دارد. آدمیانی که نه افرط گرند و نه اهل تفریط. به این منظور باید به رویکرد «اعتدال در تربیت» به عنوان مبنایی اساسی در تعلیم و تربیت نگریسته شود. در کلام خداوند و معصومین در مذمت رشدنایافتگی جامعه اسلامی گاه توصیفاتی را می شنویم که ناشی از همین عدم تربیت متوازن است. مثلاً در روایات از افرادی نام برده می شود که مبتلا به افراط در عبادت هستند به طوری که از اشتغالات دنیوی تغافل می کنند. چنین انسان هایی اساساً نمی توانند افرادی کمال یافته و کمال دهنده اجتماع به حساب آیند. یا در مقابل در کلام معصومین از تفریط در شجاعت میان مسلمانان گلایه می شود، به حدی که این صفت (جبن و ترس) به فرموده حضرت امیر (ع) اجازه نمی دهد مردمان جلوی دشمن به میدان آمده و اجازه تعرض به دین و نوامیس شان را بگیرند. در یک کلام می توان جمله شهید مطهری را بازخوانی کرد که نوشت: