---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اهداف و روش‌ شناسی آیات پزشکی :

مقدمه

آغاز پزشکی تاریخ معین ندارد. عده ای «هرمس لول» (ارس یا همان ادریس پیامبر) را بنیانگذار پزشکی معرفی نموده اند. برخی آن را به تمدنهای بابل، یمن، مصر، فارس، هند، یونان و. .. نسبت داده اند و بعضی هم می گویند پزشکی به صورت یک هنر آغاز شد و طی قرنها به شکل یک علم درآمد. جالینوس(۲۰۱ م) و بقراط (۲۷۷ ق.م) آن را الهام از سوی خداوند می دانند و افلاطون (۴۲۸ ق.م) معتقد است این علم به صورت قیاسی و تجربی پدید آمد. (نور محمدی، غلام رضا، نگرش نوین به طب، پژوهش حوزه، ۱۷ ـ ۱۸ / ۱۰).

برخی از دانشمندان مانند شیخ مفید (مفید، تصحیح الاعتقاد، ۱۴۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ۶۲ / ۷۵). بر این باورند که علم طب، مبدء الهی دارد و به وحی متکی است. به نظر می رسد نیازهای ضروری انسان نخستین در زمینه طب از طریق وحی برطرف می شد.

تاریخ پزشکی با تاریخ آفرینش انسان گره خورده است، زیرا درد و بیماری هرگز از انسان جدا نبوده است، اما این علم از زمان جالینوس (۲۰۱ م)، بقراط (۲۷۷ ق. م) و افلاطون (۴۲۸ ق. م)، نظمی به خود گرفت و به صورت مدون و کلاسیک در آمد و با ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان رشد فزاینده ای به خود گرفت.

هدف از نزول قرآن، تربیت معنوی و هدایت انسانها به سوی سعادت و کمال است ومطالب عمده قرآن هم در همین راستا نازل شده است. قرآن کتاب علمی نیست تا بتوان همه جزئیات علوم را از آن استخراج کرد. و انسان از راه عقل و تجربه می تواند به علوم مختلف از جمله پزشکی دست یابد. با این وجود، قرآن به برخی از مسائل علمی در راستای خداشناسی، تحریک حس کنجکاوی علمی بشر و تشویق او به فراگیری علوم، اشاره کرده است. (رضایی اصفهانی، محمد علی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ۱۷۷).

اهمیت فراگیری علم و پزشکی در اسلام

قرآن به کسب معرفت و علم تأکید کرده است تا جایی که ماده های «علم» بیش از «۷۵۰» مرتبه، «عقل» و خردورزی بیش از ۴۵ بار و «اولی الالباب» به معنای صاحبان خرد و عقل بیش از ۱۰ مرتبه در قرآن تکرار شده است.

از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که علم پزشکی در کنار علم دین قرار دارد. آن حضرت می فرماید:«العلم علمان، علم الادیان و علم الابدان»؛ (مجلسی، ۱/۲۲۰) علم دو گونه است، دانش دین ها و دانش بدن ها.

از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «هر شهری از سه چیز بی نیاز نیست: فقیه، حاکم، طبیب» (همو، ۷۸/۲۳۷.) و در روایت دیگری آمده است: «انبیاء الهی به علم طب آگاهی داشتند». (همو، ۵۸/۲۷۵)

برخی از توصیه های موکد بهداشتی و درمانی معصومان: به صورت مجموعه های پزشکی و بهداشتی مدون شده است که: طب النبی۹، طب الرضا۷، و طب الصادق۷ مشهورترین آنها است.

تشویق قرآن و روایات به فراگیری علوم سبب شده است علوم تجربی از جمله دانش پزشکی در کشورهای اسلامی رشد فزاینده ای داشته باشد (ر.ک: زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام / ولایتی، علی اکبر، پویای فرهنگ و تمدن اسلامی ایران.) همچنین اشاره قرآن به مسائل پزشکی، مانند جنین شناسی، شفابخشی عسل، و اعضای بدن و مسائل بهداشتی، مانند بهداشت تغذیه، فردی و جنسی در رشد آن علوم مؤثر بوده است.

دانشمندان مسلمان سنی و شیعه کتابهای زیادی در مورد احادیث طبی ودرمانی به نگارش درآورده اند که این پدیده هم زمینه ساز رشد و شکوفایی بیشتر علوم پزشکی در بین مسلمانان شده است. (ر.ک: غلام رضا نور محمدی، نگارش احادیث طبی، ۱۱۰؛ مجله پژوهش حوزه، ۱۸ـ۱۷؛ ری شهری، الاحادیث الطبیه).

آیات پزشکی

قرآن به حدود سیصد آیه درباره پزشکی و بهداشت اشاره کرده است. پزشکی شامل «درمان و معالجه» و بهداشت به معنی «پیشگیری» است. (المنجد، ذیل ماده طب)، اما اکثر مطالب علمی قرآن درباره بهداشت و پیشگیری است، مانند: بهداشت تغذیه مانند حرمت شراب (مائده/۹۰)، انگور (انعام/۹۹) شیر حیوان (نمل / ۶۶) تحریم خون، مردار، گوشت خوک (نمل/۱۱۵)، بهداشت جنسی، مانند حرمت زنا (نور/۳۰)، بهداشت فردی، مثل وضو و غسل (مائده/ ۶) و… اما برخی مطالب قرآن نیز درباره پزشکی و درمان بیان شده است، مانند: جنین شناسی، اعضای بدن، عسل و. ..

اهداف آیات پزشکی

هدف اصلی نزول قرآن، هدایت معنوی انسانها به سوی کمال و سعادت است «هدی للناس» (بقره / ۱۸۵) و رسیدن به کمال، نیازمند پرورش روح و سلامت جسم و تغذیه آن است.

در این راستا، قرآن در چند آیه به مسائل پزشکی اشاره کرده است. این اشارات در برخی آیات به صورت گذرا و در برخی دیگر به صورت مفصل است.

اهداف ذکر علوم پزشکی در قرآن را می توان در چند مورد ذیل خلاصه کرد:

۱ـ تقویت خداشناسی

یکی از اهداف ذکر آیات پزشکی در قرآن، تقویت خداشناسی است. برای نمونه می توان به مثال ذیل توجه کرد:

جنین شناسی مقدمه خداشناسی

خداوند در سوره مؤمنون، آیه ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ به مسئله خلقت انسان اشاره می کند و می فرماید:

(وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلاَلَهٍ مِن طِینٍ…)؛ و به یقین انسان را از چکیده ای از گل آفریدیم و سپس او را با آب اندک سیالی در جایگاه استوار ]= رحم[ قرار دادیم؛ سپس آب اندک سیال را بصورت آویزان آفریدیم، و ]خون بسته[ آویزان را بصورت گوشت جویده شده آفریدیم؛ و گوشت جوید، شده را بصورت استخوان ها آفریدیم؛ و بر استخوان ها گوشتی پوشاندیم؛ سپس آن را به صورت آفرینش دیگری پدید آوردیم….

آیه بالا مراحل خلقت انسان را از نطفه، علقه، مضغه، استخوان، گوشت و روح بیان کرده است و با علم جنین شناسی روز نیز مطابقت دارد. قرآن بعد از بیان آن مراحل، خواننده را به یک نکته مهم توجه می دهد و می فرماید: فَتَبَارَک اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ «خجسته باد خدا، بهترین آفریدگار است».

نکته مهم آن است که خلقت انسان، نشان از قدرت، علم و آگاهی خالق دارد.

۲ـ معاد شناسی

یکی دیگر از اهداف بیان آیات پزشکی در قرآن، معاد شناسی است، برای مثال:

(یا أَیهَا النَّاسُ إِن کنتُمْ فِی رَیبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاکم مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَهٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَهٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَهٍ مُّخَلَقَهٍ وَغَیرِ مُخَلَّقَهٍ لِّنُبَینَ لَکمْ وَنُقِرُّ فِی الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمّی ثُمَّ نُخْرِجُکمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکمْ وَمِنکم مَّن یتَوَفَّی وَمِنکم مَّن یرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکیلاَ یعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَیئاً وَتَرَی الْأَرْضَ هَامِدَهً فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَیهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِن کلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ؛ «ای مردم! اگر از برانگیخته شدن (در رستاخیز) در تردید هستید، پس (بنگرید:) که ما شما را از خاکی آفریدیم، سپس از آب اندک سیال، سپس از [خون بسته] آویزان، سپس از (چیزی شبیه) گوشت جویده شده، شکل یافته (= متمایز) و شکل نیافته (= غیر متمایز آفریدیم؛) تا برای شما روشن سازیم (که خدا بر انجام رستاخیز تواناست) و آنچه را که بخواهیم تا سرآمد معینی در رحم ها قرار می دهیم؛ سپس شما را بصورت کودکی بیرون می آوریم؛ سپس (زندگی می کنید) تا به حدّ رشدتان برسید؛ و از شما کسی است که (جانش) بطور کامل گرفته می شود؛ و از شما کسی است که به خوارترین (دوران) عمر برگردانده می شود، تا بعد از آگاهی هیچ چیزی نداند. و زمین را خشک و بی گیاه می بینی؛ و هنگامی که آب (باران) را بر آن فرو می فرستیم، به حرکت در می آید و رشد می یابد؛ و از هر نوع [گیاه ] زیبا می رویاند».

آیه بالا دو مسئله علمی را برای اثبات معاد مطرح می کند؛ خلقت انسان و حیات دوباره گیاهان در فصل بهار.

انگشت نگاری و شناخت قدرت خداوند بر رستاخیز

خداوند در سوره قیامت، آیه ۳ و ۴ برای اثبات قدرت خود درباره معاد و برگشت انسانها یا به مسئله پزشکی مثال می زند و می فرماید: أَیحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّی بَنَانَهُ: «آیا انسان می پندارد که استخوان هایش را جمع آوری نخواهیم کرد؟! * آری، بر مرتب کردن (سر) انگشتانش تواناییم».

در شأن نزول آیه بالا آمده است که یکی از مشرکان که همسایه پیامبر۹ بود، به خدمت پیامبر اسلام رسید و از چگونگی روز قیامت پرسید، سپس افزود:

اگر آن روز را با چشمم هم مشاهده کنم باز تصدیقت نمی کنم و به تو ایمان نمی آورم! آیا ممکن است خداوند این استخوانها را جمع آوری کند؟ این باور کردنی نیست.! این جا بود که آیه نازل شد و فرمود: ما قادریم حتی خطوط انگشتان شما را مرتب سازیم. (الحویزی العروسی، نورالثقلین، ذیل: قیامت / ۴).

«بنان» در لغت به معنی انگشتان و نیز سرانگشتان آمده است (مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ذیل ماده بنان) که در هر دو صورت به این نکته اشاره دارد که نه تنها خداوند استخوانها را جمع آوری می کند و به حال اول باز بر می گرداند، بلکه استخوانهای کوچک و ظریف و دقیق انگشتان را نیز سر جای خود قرار می دهد، از آن بالاتر اینکه سر انگشتان او را به طور موزون و مرتب و به صورت نخست (که با هم اختلاف دارند) باز می گرداند. (مکارم، تفسیر نمونه، ذیل: قیامت / ۴).

دانش بشری در قرن ۱۹ به راز اثر انگشت پی برد و متوجه شد سر انگشتان از خطوط بارز و پستی به صورت مارپیچ در بشره پوست تشکیل شده اند و چگونگی امتداد این خطوط در افراد متفاوت است، به طوری که شکل این خطوط حتی در دو قلوها شباهتی با هم ندارند. (دیاب عبدالمجید و قرقوز، طب در قرآن، ۲۰ ـ ۲۱). پوست بدن از سه قشر تشکیل شده است؛ قشر سطحی، قشر چرمی، قشر زیر جلدی. قشر سطحی پوست از سلولهای پوششی پهن چند طبقه ساخته شده است که سلولهای طبقه عمیق آن در حال تقسیم و تکثیر می باشند و سلولهای سطحی آن که قدیمی ترند، به ماده شاخی تبدیل می گردند. چین و شیارهای سطح پوست در هر شخصی ثابت و تغییر ناپذیر است. (یزدی، دانستنی های پزشکی، ۱۰۹). خطوط سر انگشتان از چهار ماهگی در رحم مادر شکل می گیرد و تا پایان عمر تغییر نمی کند. با وجود پیشرفت علم، در شناسایی افراد، انگشت نگاری همچنان بهترین معرّف شناسایی اشخاص است و در تحقیقات جنائی برای کشف هویت مجرمان و دزدان از اثر انگشت به عنوان وسیله مؤثر و اطمینان بخش استفاده می کنند.

نتیجه: خداوند با مطرح کردن اختلاف سرانگشتان و مرتب کردن آن بعد از مردن، قدرت بی پایان خود را به نمایش می گذارد و با بر شمردن مسئله نظم جسم و خاصیت پوست سر انگشت، علاوه بر اثبات توانایی خود برای ایجاد معاد، حسّ کنجکاوی بشر را در مورد این نکته علمی تحریک می کند.

۳ـ اعجاز علمی قرآن

یکی از اهدافی که می توان برای پرداختن به تفسیر آیات پزشکی قرآن ترسیم کرد، اثبات اعجاز علمی قرآن است.

مقصود ما از معجزه علمی قرآن، رازگویی علمی قرآن است؛ یعنی مطلبی علمی را که قبل از نزول آیه کسی از آن اطلاع نداشته، بیان کرده، به طوری که مدتها بعد از نزول آیه مطلب علمی کشف شده است و این مسأله علمی طوری باشد که با وسایل عادی که در اختیار بشر عصر نزول بوده، قابل اکتساب نباشد. (رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز قرآن، ۸۵).

مسائل علمی و پزشکی قرآن که با کشفیات علوم روز ثابت شده است، نشان از آن دارد که قرآن مکتوب بشری نیست و عقل بشر، حتی پیامبر، در الفاظ و محتوای آن دخالتی ندارد. همچنین پیامبر این مسائل را از محیط اجتماعی خود و علوم رایج آن زمان الهام نگرفته است؛ چون تاریخ، (ولایتی، علی اکبر، پویایی فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۵ به بعد.) منطقه جزیره العرب را فاقد تمدن و علوم می داند، پس مسائل پزشکی مطرح شده در قرآن، با توجه به علوم عصر نزول، اعجاز علمی آن را ثابت می کند.

برای نمونه به برخی شگفتیها و اعجازهای علمی و پزشکی قرآن اشاره می کنیم.

علقه، شگفتی پزشکی قرآن

خداوند در آیات مختلف از قرآن کریم، به مراحل خلقت انسان اشاره کرده است. یکی از آنها مرحله «علق» است.

واژه «علق» شش بار (علق/ ۱ و ۲؛ حج/۵؛ مؤمنون/۱۴؛ غافر/۶۷؛ قیامت/۳۴)، در پنج آیه به صورتهای مختلف به کار رفته است. همچنین سوره ای با نام «علق» نازل شده است.

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ: «بخوان به نام پروردگارت که آفرید، انسان را از علق آفرید».

اکثر مفسران (مکارم، تفسیر نمونه، ۲۷/۱۵۳) اتفاق نظر دارند که ۵ آیه اول سوره علق، نخستین آیاتی است که در غار حرا بر پیامبر اسلام۹ نازل شد.

واژه «علق» جمع «عَلَقَه» است و در اصل به معنای «چیزی می باشد که به چیز بالاتر آویزان می شود». موارد کاربرد آن عبارت است از: خون بسته، زالو، خون منعقد که در اثر رطوبت به هر چیز می چسبد، کرم سیاه که به عضو آدمی می چسبد و خون را می مکد و. .. (مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات قرآن کریم، ذیل ماده علق؛ قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ذیل ماده علق)، پس می توان گفت در مواردی که علق به کار رفته، «چسبندگی» و «آویزان بودن» لحاظ شده است، مانند: زالو، خون بسته و کرم که به عضو بدن می چسبد و آویزان می شود.

علق از نگاه علم: «علق» همان خون بسته ای است که از ترکیب اسپرم مرد با اوول زن حاصل و سپس به رحم زن داخل و بدان آویزان می شود. پس از پیوستن نطفه مرد به تخمک زن، تکثیر سلولی آغاز می شود و به صورت یک توده سلولی به شکل توت در می آید که به آن مارولا (Marula) می گویند و در رحم لانه گزینی می کند، یعنی سلولهای تغذیه کننده به درون لایه مخاطی رحم نفوذ می کنند و به آن آویزان (نه کاملاً چسبیده) می شوند. قرآن این مطلب را با تعبیر زیبای «علق» بیان کرده است. (دیاب و قرقوز، همان، ۸۶)

اگر واژه «علق» را به معنای خون بسته بپذیریم، می توانیم تناسب آن را با موارد کاربردش اینگونه بیان کنیم:

۱.چسبنده بودن آن. (مکارم، همان، ۲۷/۱۵۶) یعنی کرمی که برای مکیدن خون به بدن می چسبد.

۲.آویزان شدن آن به جداره رحم.

۳.مشابه زالو است. (زالو هر بار می تواند به اندازه یک فنجان قهوه، خون انسان یا حیوان را بمکد. نطفه در رحم، زالو وار به رحم می چسبد و از خون تغذیه می کند (نجفی، گودرز، مطالب شگفت انگیز قرآن، ۹۹). همچنین در وجه تشبیه به زالو گفته شده است که در مرحله ایجاد جنین، از هر دو ماده ای به نام «هپارین» ترشح می شود تا خون در موضع منعقد نشود و قابل تغذیه باشد (پاک نژاد، اولین پیامبر آخرین دانشگاه ۱۱/۱۱۰) شکل علقه مانند زالو کاملاً مستطیع است این حالت در چهار هفته اول ادامه دارد. (اسماعیل پاشا، عبدالعزیز، اسلام و طب جدید یا معجزات علمی قرآن، ۱۸۲).

۴.تغذیه از خون است. حضرت آیت الله معرفت بعد از پذیرفتن این نظریه که علق خون بسته است می گوید: علقه در روز هفتم به جداره رحم می چسبد (معرفت، محمد هادی، ۶/۸۲)

در نتیجه می توان گفت: (احتمالهای دیگری نیز درباره «علق» داده شده است از جمله، اینکه: بعضی علق را به معنای نطفه مرد (اسپرماتوزئید) معنا کرده اند (مطالب شگفت انگیز قرآن، ص ۹۹)، بعضی دیگر به معنای موجود صاحب علاقه دانسته اند که اشاره به روح اجتماعی انسان است و برخی به گل حضرت آدم۷ اشاره نموده اند که حالت چسبندگی دارد.(ر.ک: رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ۴۸۷ ـ ۴۸۱).) با توجه به دیدگاه دانشمندان، مفسران و اهل لغت، «علق» به معنای «خون بسته» آویزان به رحم است؛ به ویژه آنکه این مرحله از خلقت انسان در علم جنین شناسی جدید، واسطه بین نطفه و مضغه (گوشت شدن) شمرده می شود، یعنی چند ساعت این خون بسته به جدار رحم آویزان است و از خون آن تغذیه می کند.

خداوند می توانست با به کاربردن ترکیب «الدم المنقبضه؛ خون بسته» مطلب مورد نظرش را ذکر نماید، اما با آوردن تک واژه «علق» هم معنای «خون بسته» و هم معنای «آویزان بودن» را رساند که با نظریات جدید پزشکی نیز همخوانی کامل دارد.

لازم به یادآوری است که در قرآن مراحل و چینش مراحل خلقت انسان (ن.ک. به: حج / ۵؛ مؤمنون / ۱۲ و. ..) نیز به صورت ویژه ای بیان شده که قبل از آن سابقه نداشت و این هم نشان از اعجاز علمی قرآن دارد (رضایی اصفهانی، محمد علی، همان، ۲، مبحث مراحل خلقت انسان)؛ البته برخی مطالب علمی قرآن در حد اعجاز علمی نیست، ولی مطالب شگفت انگیز است، مثل بحث شفا بودن عسل (نحل / ۶۹) و فواید پزشکی آن.

روش شناسی فهم و تفسیر آیات پزشکی

یکی از شاخه های علوم قرآن، شناخت روش تفسیری است. قرآن براساس چند روش و گرایش تفسیرپذیر است، مانند: روش تفسیر قرآن به قرآن، قرآن به روایت، قرآن به عقل و اشاری (باطنی)، علمی و… (عمید زنجانی، مبانی و روشهای قرآن؛ مؤدب، سید رضا، روشهای تفسیر قرآن، رضایی اصفهانی، محمد علی، منطق تفسیر قرآن (۲) روشها و گرایشهای تفسیر قرآن)

یکی از روشهای تفسیری، تفسیر علمی قرآن است که روشهای فرعی متفاوتی دارد و شماری از آن به تفسیر معتبر و صحیح منتهی می شود. و در برخی موارد ممکن است به تفسیر به رأی بینجامد. همین مطلب موجب شده است برخی تفسیر علمی را به کلی رد کنند و گروهی آن را بپذیرند و حتی آن را یکی از راههای اعجاز اثبات قرآن بدانند. (رضایی اصفهانی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ۳۷۸؛ ن.ک. به: ابوالحجر، عمر، تفسیر العلمی فی المیزان).

دانشمندان برای شناسایی فهم تفسیر آیات علمی، از جمله آیات پزشکی، چند روش ذیل را مطرح کرده اند:

۱.روش استخراج همه علوم از قرآن

دانشمندان قدیم (مانند: غزالی (۵۰۵ ق)، ابن ابی الفضل المرسی و…) می خواستند تمام علوم را از قرآن استخراج کنند و معتقد بودند با توجه به آیه «تبیاناً لکل شیء» (نحل / ۸۹)؛ «قرآن بیان همه چیز است» تمامی علوم در قرآن نهفته است. و علم هندسه، جبر، پزشکی، هیئت و. .. را می توان از قرآن استخراج کرد. برای مثال: از آیه شریفه «اذا مرضت فهو یشفین» (شعراء / ۸۰)؛ «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می دهد». علم پزشکی را استخراج کردند. (عزالی، جواهر القرآن، ۲۷).

نقد و بررسی

الف. قرآن برای هدایت بشر به سوی خدا و تربیت معنوی انسانها نازل شده است؛ نه بیان همه علوم، پس آیه «تبیاناً لکل شیء» به این معنی است که قرآن بیان هر چیزی است در راستای هدایت معنوی بشر باشد.

در مورد کتاب در آیه شریفه )مَا فَرَّطْنَا فِی الْکتَابِ مِن شَی ءٍ( (انعام / ۳۸) «(ما) هیچ چیز را در کتاب، فروگذار نکردیم» مفسران چند احتمال زیر را مطرح کرده اند:

۱.منظور از کتاب، قرآن کریم است، پس همه امور دین و دنیا یا امور شرعی و دینی در قرآن موجود است. (طبرسی، مجمع البیان، ۴/۲۹۸ ۶۰/۳۸۰؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴/۳۲۵).

۲.منظور از کتاب، لوح محفوظ است. (طبرسی، همان)

۳.منظور از کتاب، اجل است؛ یعنی هیچ چیزی را ترک نکردیم؛ مگر آنکه مرگ او را واجب ساختیم. (همان).

۴.منظور از کتاب، علم خدا است (زمخشری، تفسیر کشاف، ۲/۳۱).

یکی از احتمالها در مورد کتاب، قرآن است. به طور قطع نمی توان گفت که قرآن همه ی چیزها، علوم و معارف دینی و دنیایی را مطرح کرده است، چون ظهور آن خلاف بداهت است و چون بسیاری از علوم از جمله علوم تجربی در قرآن موجود نیست، حتی طرفداران تفسیر علمی مانند رشید رضا (رشید رضا، المنار، ۷/۳۹۵) به صراحت منکر چنین ظهوری شده اند (رضایی اصفهانی، درآمدی بر تفسیر علمی، ۱۷۴ ـ ۱۷۶).

ب: اگر آیه ای از قرآن اشاره ای گذرا به مسئله درمان و پزشکی دارد، نمی توان از آن نتیجه گرفت که قرآن کتاب پزشکی است. حضور مطالب پزشکی در قرآن برای نشان دادن عظمت و قدرت خدا و اعجاز قرآن است و به صورت استطراری مطرح شده است.

نتیجه: تمام علوم از جمله تمام مسائل پزشکی در قرآن مطرح نشده است و نمی توان همه جزئیات علوم پزشکی را از قرآن استخراج کرد.

۲.روش تطبیق و تحمیل نظریات علمی بر قرآن

این شیوه از تفسیر علمی در قرن اخیر رواج یافته است؛ به گونه ای که بسیاری از افراد با مسلّم دانستن نظریات علوم تجربی، سعی می کنند آیات موافق را در قرآن بیابند و هرگاه به آیه ای برخوردند که موافق آن نظر علوم تجربی نبود، دست به تأویل یا تفسیر به رأی آن آیه می زنند (درآمدی بر تفسیر قرآن، ۳۷۹). برای مثال بعضی آیات مربوط به تولد حضرت عیسی۷ که بدون پدر بود یا خلقت حضرت حواء را با مسئله بکر زایی یا دو جنسی حقیقی تطبیق می دهند (محمد صادق، رجحان، بافت شناسی انسان پایه، ۷۶۵؛ رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ۳۶۱ ـ ۳۶۷).

نقد و بررسی

الف: قرآن مقدس است و هیچ باطلی در آن راه ندارد و بیشتر یافته های علوم تجربی غیر قطعی و در حال تغییر است. کسی نباید هر پدیده علمی غیر قطعی را به قرآن نسبت دهد و یا بر آن تحمیل کند، زیرا این عمل، بعد از تغییر علوم جدید، سبب از بین رفتن قداست و اعتماد به قرآن می شود.

ب: تحمیل نظریه علمی به قرآن، همان تفسیر به رأی است که احادیث فراوان ما را از آن باز داشته است. (مجلسی، بحارالانوار، ۳/۲۲۳).

۳.روش استخدام علوم برای فهم بهتر قرآن

مفسر در تفسیر قرآن علاوه بر آنکه باید دارای شرایط لازم باشد؛ ضروری است که ضوابط تفسیر و روش تفسیری را هم رعایت کند. برای تفسیر هر آیه لازم است به لغت، تاریخ، شأن نزول، اسباب نزول، احادیث تفسیری، آیات دیگر و. .. مراجعه کند و بعد از طی این مراحل از علوم تجربی اثبات شده و قطعی برای فهم آیه کمک بگیرد و در این مسیر از هر گونه تفسیر به رأی و تأویل پرهیز کند و نظریات علمی را به صورت احتمالی و با احتیاط به قرآن نسبت دهد. این روش بهترین راه برای فهم بهتر آیات قرآن است (ر.ک. به: رضایی اصفهانی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن). نمونه ای را مرور می کنیم.

صلب و ترائب

فَلْینظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِن مَاءٍ دَافِقٍ * یخْرُجُ مِن بَینِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ(طارق/ ۵ ـ ۷)؛

«انسان باید بنگرد که از چه چیز آفریده شده است؟! از یک آب جهنده آفریده شده است، آبی که از میان پشت و دو استخوان جلوی بدن مرد (آلت تناسلی) خارج می شود».

برای اینکه با نکات علمی آیه آشنا شویم، لازم است معنای برخی واژه ها ی آن را بررسی کنیم.

واژه «دافق» از «دفق» به معنای «صبُ الماء» ریختن آب است و «ماء دافق»، همان منی مرد است که با جهش از او خارج می شود (قرشی، سید علی اکبر، همان، ذیل ماده دفق، طباطبایی، همان، ۲۰/۳۷۹، برای «ماء دافق» معانی دیگری ذکر کرده اند مانند: آب مشترک زن و مرد، یا آب زنان که از رحم خارج می شود، اما با توجه به معنای دافق که دارای جهندگی است، ماء دافع شامل منی مرد می باشد).

«صُلب» به معنای استخوان های تیره پشت از پس گردن تا آخر ران ها، کمر، و به معنای چیز شدید و سخت و… آمده است (مصطفوی، حسن، همان، ذیل ماده صلب و ترائب).

«ترائب» از ریشه «تراب» به معنای دو چیز مساوی در بدن است، لذا صاحب نظران مصادیق زیادی برای آن ذکر کرده اند، مانند: بین دو سینه زن، بین دو کتف و سر، استخوان سینه و گلو (طبرسی، همان، ذیل: طلاق / ۷)، عصاره ی قلب (ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۴/ ۵۳۲.) سرتا سر بدن، (چشم، دست، پا،) (طبرسی، همان)، بین نخاع و سینه ی هر شخص، (البصائر، ذیل آیه) و بین پشت و دو استخوان پا (محل آلت تناسلی) (معرفت، محمد هادی، التمهید، ۶/۶۴).

نگاه تفسیری

آیه یاد شده به منشاء و ریشه منی اشاره دارد، به این معنا که منی از صلب و ترائب سرچشمه می گیرد.[۱]

مفسران[۲] با توجه به مصادیق و احتمالها در مورد واژه «صلب و ترائب»، احتمالهای مختلفی بیان کرده اند، اما مشهور و موافق علم و لغت این است که آب منی از بین ستون فقرات پشت و دو استخوان ران پا (محل آلت تناسلی) خارج می شود (معرفت، محمد هادی، همان، ۶/۶۴؛ دیاب و قرقوز، همان، ۳۲).

قرآن برای حفظ عفت کلام، بعضی از مسائل جنسی را با کنایه، تشبیه یا تمثیل بیان می کند و از مطرح کردن مستقیم آن خودداری می ورزد. از این رو برای پرهیز از استفاده از نام آلت تناسلی با کنایه واژه «ترائب»، یعنی دو استخوان جلوی بدن مرد را به کار برده است.

نگاه علمی:

منی در لغت به معنای «تقدیر و اندازه گیری» آمده و به «آب مرد» اطلاق شده است، اما در مورد زن به کار نرفته است (قرشی، سید علی اکبر، همان، ماده منی).

منی ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون اسپرماتوزئید دارد و برخی تعداد آن را بین ۲ تا ۵۰۰ میلیون عدد متغیر می دانند (پاک نژاد، همان، ۶/۶۴، طب در قرآن، ۳۲). به نطفه مرد کرمک می گویند که طول آن ۱۰ ـ ۱۰۰ مو (هر مو یک میلیونیم متر) کرمک دارای سر و گردن و دم بسیار متحرک می باشد و در هر ثانیه ۱۴ ـ ۲۳ میکرون حرکت می کند. اسپرمها داخل مهبل ریخته می شود و از ۳۰۰ تا ۵۰۰ عدد آن فقط یکی مورد نیاز است و بقیه وارد زهدان می گردند (توماس، رویان شناسی لانگمس، ۲۹).

صاحب نظران درباره خاستگاه منی می گویند: وقتی به کتب لغت مراجعه می کنیم، محل منی را صُلب و ترائب می دانند که به قسمت پشتی و قدامی ستون فقرات مرب