بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحقیق و پژوهش از نظر اسلام :

«تحقیق» در لغت به معنی وارسی کنه یک چیز است، مثلا پدیده ای رخ می دهد و به ظاهر، عامل یا عواملی دارد که افراد سطحی نگر را قانع می سازد، امّا افراد ژرف نگر، با کاوش هایی به علل دیگری پی می برند که در حقیقت بستر پیدایش این پدیده بوده است.

جهان هستی مالامال از اسرار و رازهاست که بخشی از آن به وسیل انسان، کشف شده است، درحالی که بخش انبوه آن در پس پرد ابهام و ناآگاهی باقی مانده است. بسیار خیال خامی است که تصور شود که انسان با هم الفبای هستی آشنا شده است، بلکه جهان هستی به سان یک دریای ناپیداکرانه است که در تاریکی فرو رفته و فقط بشر با چراغ اندیشه قسمت کمی از آن دریا را روشن ساخته است، امّا آن سوی دریاها هنوز در تاریکی جهالت باقی مانده است.

قرآن مجید، ابراهیم خلیل را به ویژگی تحقیق، در علل آفرینش می ستاید چنان که می فرماید:

و کذالک نری إبراهیم ملکوت السموات و الأرض و لیکون من الموقنین.[۱]

«همچنین وابستگی آسمانها و زمین را به خدا، به ابراهیم نشان دادیم تا از اهل یقین گردد».

آسمان ها و زمین به سان دو روی یک سکه هستند که یک روی سکه جنبه ملکی آن است که در آن قوانین طبیعی و اسرار مادی که بشر در فکر کشف آنها است حاکم است، ولی آن روی دیگر سکه، وابستگی جهان گسترده به مقام ربوبی است که به مادّه بیجان و فاقد نظم را، نظم و سازمان شگرفی بخشیده است. ابراهیم خلیل علیه السّلام از طریق تحقیق و طرح فرضیه پس از فرضیه، به وابستگی جهان آفرینش به خداوند حکیم پی برد. نخست به عنوان فرضیه و برای هماهنگی با قوم خود که درصدد هدایت آنان بود، ستاره زهره را کارگردان جهان فرض کرد، آن گاه افول و غروب آن را نشان عدم حضور و تأثیر دائمی آن دانست، سپس دو فرضی دیگر را به نام ربوبیت ماه و خورشید، مطرح کرد و ربوبیت آنها را نیز با برهانی استوار ابطال کرد و سپس از کانال تحقیق، سیمای واقعیت را مشاهده کرد و گفت:

وجّهت وجهی للذی فطر السموات و الأرض حنیفا و ما أنا من المشرکین؛

«من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمان ها و زمین را آفریده، من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم».

روش ابراهیم، همان روشی است که امروز غربیان، آن را به کار می گیرند تا واقعیات را به دست آورند. نخست فرضیه ای را مطرح می کنند و پس از کاوش ها از آن فرضیه به فرضی دیگر تا به حقیقت برسند.

شکی نیتس که ابرایهم از روز نخست موحد بوده و در دامان وحی تربیت شده بود، امّا برای هدایت قوم خود که در کنار هم بودند، به این نوع روش تحقیق دست زد، تا هم حجت را برای دیگران تمام کرد و هم خود به کمال برتر رسید.

قرآن مجید، جامع اسلامی را به تحقیق و پژوهش، دعوت می کند و می فرماید:

قل انظروا ماذا فی السموات والأرض و ما تغنی الآیات و النذر عن قوم لا یؤمنون.[۲]

«بنگرید آنچه را که -از آیات خدا و نشانه های توحید- در آسمان ها و زمین است، امّا این آیات و انذارها به حال کسانی که ایمان نمی آورند، سودمند نخواهد بود».

جمله “قل انظروا” ندای الهی است که چهارده قرن است بر تارک اعصار می درخشد، امّا مسلمانان از روز نخست تا به امروز چقدر گوش به این فرمان داده و به آن عمل کرده اند، متأسفانه هیئت بطلمیوسی پس از انتقال علوم یونانی به محیط اسلامی، آن چنان بر افکار چیره شد که همگان، این فرمان را فراموش کرده و فرضیه های بطلمیوسی را حقایق خلل ناپذیر فرض کردند.

جمل “قل انظروا” فرمان تحقیق است، مسلما تحقیق بدون رنج، نخواهد بود همچنان که گنج نیز بدون رنج میسّر نمی شود. اگر دانشوران، صدرنشین جامعه هستند به خاطر رنجهایی است که در مسیر تحقیق، برخود هموار ساخته اند، و لذا صدرنشین مجلس ها شده اند و به قول گوینده:

دانشوران بالاتر از عنقا پریدند

آری کند دانشور اینسان پرفشانی

شیخ طوسی که در زبان علمای ما به شیخ الطائفه معروف است. شبها به تحقیق می پرداخت و صبحگاهان آنچنان غرق لذّت بود که این جمله را می گفت: أین الملوک و أبناء الملوک من هذه اللّذه؟!

یعنی این لذتی که من الآن پس از کشف حقیقت، احساس می کنم، شاهان و فرزندان آنان، از این لذّت بی بهره اند.

مرحوم آیه اللّه بروجردی می فرمود: من در دوران جوانی در مدرس صدر اصفهان مشغول تحصیل بودم. یک شب پس از نماز مغرب و عشا، مشغول تحقیق در مسأل «ترتّب» شدم، چیز می نوشتم، بعد پاک می کردم، چیز دیگر می نوشتم، ناگهان صدای مؤذن مسجد را شنیدم که مردم را به نماز صبح می خواند.

من از سرشب به آن لحظه آن چنان غرق در کار بودم که گذشت زمان را درک نکرده بودم.

من خاطره ای از استاد خود، مرحوم میرزا محمد علی مدرس تبریزی دارم که برای اهل تحقیق آموزنده است. نگارنده خدمت او مشغول تحصیل بودم، طرف صبح عازم خان او شدم که در بیرونی خود تدریس می کرد، کمی زودتر رفته بودم، دیدم وی جلو خان خود، قدم می زند و لبهای او حرکت می کند، من در آغاز کار تصور کردم که مشغول خواندن دعای صباح است، ولی وقتی نزدیک شدم، دیدم ایشان مشغول حفظ اشعار منظوم سبزواری است، و درست این بیت را می خواند:

قدکان من غبریه تقابل

عرفه أصحابنا الأفاضل

در آن زمان وی حدود هفتاد سال داشت ولی از تحقیق و تدریس و تألیف دست برنمی داشت و به سان یک جوان سرحال مشغول کار بود.

او به تنهایی در ظرف ۱۷ سال به نگارش کتاب قاموس المعارف پرداخته که یک دوره دایره المعارف به ترتیب الفباست. وی درکتاب «ریحانه الأدب» در شرح حال حافظ جریانی را یادآور می شود که حاکی از تلاش شبانه روزی ان در نگارش این کتاب است، می نویسد:

«چند سال پیش موقع تألیف قاموس