---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حماسه اقتصادی و الگوهای اقتصادی از دیدگاه امام باقر (ع) :

مقدمه

بدون تردید عنایت به امور اقتصادی وکار وتلاش در زندگی اجتماعی مردم همـواره مـورد توجه امام باقر (ع ) بوده است. یکی از بسترهای مهم کار وکـوشش فـعالیت در بخش کـشاورزی و دامداری است چنانچه ایشان می فرماید:هیچ کاری در پیـشگاه خـدا محبـوب تـر از زراعـت نیست. امام در اوج زهد وتقوا وعبودیت، اهل کار وتلاش بوده اند و با کار وتلاش خــود افــراد گـوناگونی از ایتام وبینوایان تا از کارافتادگان و زنـدانیان را تـحـت حـمایـت و پوشـش اقتـصادی قرار داده بودند اما در عین حال تکدی گری را به شدت نکوهش می کردند.

آنچه مورد تـوجه امـام بـاقر (ع) بوده دو عامل مهم اقتصادی یعنی ثروت حـلال وثـروتمنـدان صــالح است . در این خصوص می فرمایند: همانا بقای اسلام ومسلمانان در این است کـه گـردش ثـروت نـزد کسانی باشد که حق امـوال و وظـیفه خـود را نسبت به آن می شناسند و به معروف عمل می کنند. یکــی از ابعاد اقتصادی زندگی اجتماعی امام باقر کمک های مالی ایشان به اقـشار ضـعیف و مـستمندان جامعـه است و همواره این افـراد را مـورد لطـف و عنایت خویش قرار می دادند.

در دیدگاه امام باقر سستی وتنبلی بـه شـدت مورد مذمت اسـت و ان را باعـث کـاهلی و افـسردگی می دانستند و انچه بیشتر مورد اهتمام آن حـضرت در عرصـه اقتـصاد اســت مــدیریت و بـرنامـه ریـزی وهمچنین اتخاذ روش میانه روی و اعتدال وقناعت در طول زندگی اجتماعی انسان هاست .

الگوهای اقـتصادی در زنـدگی اجـتماعی امام باقر (ع)

یکی از مهمترین ابعاد اجتماعی زندگی همه افراد جامعه امور اقتصادی می بـاشد. در امـور مـعیـشتی و اقتصادی، دو موضوع «منابع درآمد» و «مصارف آن » از مباحث اصلی مـی باشـد؛ امامـان در ایـن رابطـه، اصلی تـرین و مـهمترین الگوهای جامعه می باشند. از این رو لازم است این دو موضوع را در زندگی امام محمدباقرعلیه السلام مورد بررسی قـرار داد.

الف ) مـنابع مـالی

منابع پولی و مادی امام باقرعلیه السلام و دیگر ائمه معصوم علیهم السلام عبارت بود از:

۱- کار و کـوشش (کـشاورزی، دامداری، تجارت و کارگری).

یکی از بسترهای گسترده و مطلوب کار و کوشش برای تأمین زندگی، «فـعالیت کـشاورزی» اسـت؛ به گونه ای که بخش مهمی از نیازهای غذایی و نیز اشتغال زائی را می توان از این طریق تأمین ساخت. امـام بـاقرعلیه السلام در این راستا می فرماید: “هیچ کاری در پیـشگاه خـدا محبـوب تـر از زراعـت نـیـست.

خـداوند هـیچ پیامبری را نفرستاد مگر اینکه کشاورز بود، جز ادریس که خیاط بود.[۱] و نیز اشاره دارند که:

“بـهترین کـار، کـشاورزی است که از حاصل آن، نیکوکار و بدکار می خورند.[۲]

۲- موقوفات معصومان علیهم السلام .

۳- هـدایای شـیعیان و نذورات مردمی .

۴- خمس .

امام باقرعلیه السلام پیرامون «خمس » می فرماید:” برای احدی جـایز نیـست کـه از خـمـس چـیزی را بخرد، مگر اینکه حق ما را به ما برساند”.[۳]

کار و کوشش و کسب درآمـد از اینـ راه، یکی از اصلی ترین جنبه های زندگی امـامان مـعصوم بــوده است. با مطالعه زندگی آن حضرت درمی یابـیم کـه امام در کار کشاورزی بسیار کوشا بوده اسـت. عـلاوه بر این منبع درآمدی از نـقاط دور و نـزدیک – کم و بیش – وجوهات شـرعی (خـمـس ) و هــدایایی بـه پیشـگاه ایـشـان تـقـدیم و ارسـال مـی شـد؛ امـا از ناحیـه حـکومـت آل مــروان و عوامـل آن، فـشارها و محدودیت های شدیدی وجود داشت که زندگی امام بــاقر(ع)، بـنـی هاشـم و شـیعیان را در تنگناهـای اقتصادی قرار داده بـود؛ مثلا یکی از منابع تـأمین زنـدگی مادی اهل بیت علیهم السـلام، مـنطقـه حاصـلخیز و وسیع «فدک « و «موقوفات « پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم و معصومان علیهم السلام بـود کـه از دوره خـلافت ابـوبکر، تحت تصرف خلفا و حاکمان سـتمگر قـرار داشـت.

ب) مخارج و هزینه هـا و نـقش امام در دستگیری از مستضعفان جـامعه

امـام صادق علیه السلام اوضاع مالی و معیشتی امام باقرعلیه السلام را این گونه بازگو می کند:”پـدرم از نـظر مـالی در وضع و شرایط خوبی نبود؛ مخارج سـنگینی از عـائله ای بسیار را اداره مـی کـرد”[۴]

افراد تحت تکفل آن حضرت، عبارت بودند از:

۱- خانواده و فـرزندانش.

۲- خـانواده پدرش امـام سجادعلیه السلام.

۳- خانواده شیعیانی که دچار خـشم و فـشار بـنی امـیه قــرار گـرفتـه بودنـد (خـانواده شـهدا و زندانیان ).

۴- فقرای مدینه.

۵- افرادی که از نقاط دور به محـضر امـام علیـه الـسلام رسـیده و تقاضـای کمـک مـالی می نمودند.[۵]

۶- از مهمترین ابعاد زندگی اجتماعی امام محمد بـاقر (ع ) در زمینه اقتـصادی مـی تـوان بـه مباحث زیر اشاره کرد:

۱- کار و تلاش در اوج زهد و تقوا

یکی از اقداماتی که امامان از جمله امام محمد باقر(ع ) انجام می دادند ایـن بـود کـه در اوج زهد و تقوا و در نهایت عبادت و بـندگی خـدا، اهل کار و تلاش بوده اند، و از این که دیگـران، روزی آنها را تأمین کنند و خرج زندگی ایشان را بپردازند، بیزار بوده انـد.محمـد بـن منکـدر یکی از زهاد معروف عصر امام باقر (ع ) است که هـمانند طـاووس یمانی و ابراهیم بـن ادهـم و عده ای دیگر، دارای گرایش های صوفیانه بوده است. اشاره دارد کـه حـضرت را در حـال کـار کردن دیده و به همین جهت می گـوید:

“خـداوند، کارهایت را سامان دهد چرا بـزرگی چـون شما در چنین شرایطی بـه فکـر دنیـا و طلب مال باشد براستی اگر مرگ در چنین حالتی به سراغ شما بیاید، چه خواهید کرد؟”

امام باقر (ع)، دست از دسـت خـدمتکاران برگرفت و ایستاد و فرمود:”بـه خــدا سـوگند، اگـر در چنین حالتی مرگ به سـراغم آیـد، بحـق در حالـت اطاعـت از خداونـد، بـه سـراغم آمـده است. این تلاش من خود اطاعت از خداست، زیرا با همین کارهاست که خود را از تو و دیگــر مـردم بی نیاز می سازم (تا دست حاجت و تمنا به کسی دراز نکنم ).”[۶]

۲- رعایت جمال و زندگی شرافتمندانه

ائمه (ع) به تناسب شرایط زمانی و مسؤولیت های اجتماعی خـود سـبک زنـدگی هـای گونـاگونی داشته انـد. بـه عنوان نـمونه اشاره شده است حضرت علی (ع) در دوران حکومت و فرمـانروایی خـویش، کفشهایش را خود وصله می زد و از ساده تـرین و کـم بـهـاترین جامـه هـا اسـتفاده مـی کـرد، ولـی آن حضرت شیوه زندگی خود را برای هـمگان تـجویز نـمی نمود و مـی فرمـود: “مـن چـون حـاکم جامعـه هستم، وظیفه خاصی دارم و باید در حد پایین ترین طبقات جامعه زندگی کـنم تـا آنان با مشاهده وضـع من، در خوداحساس آرامش و رضایت کنند “، اما سایر امامان، از آنـجا کــه مــسؤولیت حکومـت را بـر عهده نداشته اند و در شرایط اجتماعی ویژه ای زندگی می کردهاند، که چه بـسا اسـتفاده از لبــاسهـای کم بها و وصله دار، موجب تضعیف موقعیت اجتماعی آنان و توهین به شیعه می شـد، و بازتـاب منفـی داشته اسـت، بـر اساس وظیفه، آداب صحیح اجتماعی را رعایت کرده، به جمـال و زنـدگی شـرافتمندانه در جامعه اهتمام می ورزیده اند. البته این موضوع به آن معنی نبود که ایـشان مادیـات و امـور دنیـوی را پاس می داشته و در جهت ذخایر مادیات و موارد آن اهـتمام می ورزیدند؛ بلکه از نظر امـام، همـه امـور، چه مادی و چه معنوی جایگاه خاص خود را داشت.

دنیا و مادیات بر اثر دخالـت عوامـل و عناصـر، بـه دو گـروه: پـسندیده و ناپـسند، تقـسیم می شود؛ یعنی نـیت و انـگیزه افراد می تواند دنیا را در مسیر آخرت و معنویات و یـا در مقابـل و تضاد آنان قرار دهد. بنابراین، دنیای پسندیده و ثروت های مشروع، وسیله و ابـزار رسـیدن بـه کمالات خواهد بود؛ به همین دلیل، امام باقر(ع ) این حـقیقـت را بــدین گونـه گوشـزد فرمـوده است: “هرکس دنیا را به خاطر آخرت و آخرت را به جهت دنیا رها کند، از ما نیست.”[۷]

و نیز اشاره دارند که: “هرکس دنیا را به جهت بی نیازی از مردم، توسعه زندگی خـانواده و احسان و نیکی به همسایه اش طلب کند، روز قیامت در حالی کـه چـهـرهاش هـماننـد مـاه شـب چهاردهم می درخـشد، خـداوند مـتعال را دیدار می نماید.”[۸]

با توجه به این که شرایط زمان زندگی امام بـاقر (ع)، زنـدگی همـراه بـا عـزت و شـکوه را می طلبید. آن حضرت نیز سـعی مـی کـردند تا حدی که به عنوان یک معـصوم مـی تــوان شــکل آن زندگی را در ابعاد خصوصی و اجتماعی پیاده کرد، داشته باشند. به عنوان نمونه، امـام بـاقر (ع ) در انتخاب لباس برای خویش ، عزت و شـرافت شـایسته را در نـظر می گرفت . چنان که گاه لباس فاخر و تهیه شده از خـز می پوشدو برای لباس رنگهای جذاب و پر نشاط انتخاب می کند.

امام نمی پسندیدند که در ظاهر و جسمشان، آثار رخـوت، کــسالت و پژمـردگـی دیـده شـود وبی قیدی و بد منظری و بی مبالاتی را نمی پسندیده اسـت. در هـمـین رابطـه حکـم بـن عتیبـه می گوید: امام باقر (ع) را دیدم که حنا بر ناخن ها نهاده است. امـام بـه مـن فرمود: “نظرت دربـاره این کار چیست؟”

عرض کردم: “درباره کار شما چه مـی تـوانم بـگویم (شـما خـود آگـاهتر هـستید و جـز کـار بایسته انجام نمی دهید )، ولی در آداب و رسـوم اجتمـاعی مـا، جـوانـان نـاخنهایـشان را بــا حنـا می آرایند.”

امام فرمود: “ای حکم! وقتی که انـسان تنظیـف مـی کنـد و بـا دارو، مـوهـای زایـد بــدن را می زداید، دارو بر ناخنها اثر گذاشته و رنگ آن را شبیه ناخن مردگان می سـازد. رنـگ آن را بــا حـنا مـی توان تغییر داد.

از نظر امام باقر (ع ) کار نوعی عبادت بود. امام با وجـود داشـتن خــدمتکار و کـهولـت سـن، هرگز از کار و تلاش دست نکشید؛ در این رابطه حتی افرادی به گمان خود، تــلاش اقـتـصادی حـضرت را بیانگر نوعی دوری از مفاهیم زهد و قناعت می دانستند. به همین دلیل ، امـام (ع ) در پاسخ ظاهربینان و زاهد نمایانی چـون: «مـحمد بن منکدر» فرموده است: “هرگاه مرگ به سراغم بیاید و من در حال کشاورزی باشم، در واقع مرگ در حالی مرا فراگرفته که در مسیر بـنـدگی و عـبادت الهـی بوده ام. انگیزه من از کار و کوشش، این است کـه خـود و خـانواده ام را از تـو و دیگران بـی نـیاز گردانم “

محمد بن منکدر بعد از شنیدن کلام حکیمانه حضرت، گفت: “راست گفتی! خـدایت تـو را رحمت کـند. مـن می خواستم تو را پند و اندرز بدهم ، لیکن تو مرا موعظه کردی”

دسـتگیری از نـیازمندان

انسانیت و مؤمن بودن می طلبد که اولا دردهـای فـردی و اجـتماعی مشاهده شود. ثانیا هریک از ما متناسب بـا امـکانات و توانایی، به مداوای دردهای اجتمـاعی بپـردازیم و گرنـه، پیامـدهای سوء «سکوت و غفلت » گریبان هـمه را خـواهد گرفـت. امـام پـنجم، حـضرت بــاقرالعلوم عـلیـه السلام در هـمین زمـینه مـی فرماید: “سوگند به خدا! شیعه مـا نـیست مگر فـردی کـه. .. نـسبت بـه همسایگان تهیدست، مستمند، بدهکار و یتیم، متعهد و دلسـوز بـاشد…”

در کلام و زندگی امام باقرعلیه السلام هـمچون دیگر معصومان می تـوان الگـوها و زمینه هـای بسیاری از سخاوت و هـمیاری بـا دیگران را دید. ایشان با سخنان و رفتار خـود در ایـن زمینـه، روحیه تعاون، همدردی، فداکاری و نیکوکاری را در جـامعـه اســلامی تقویـت نمـود. از جملـه فرمایشات حـضرت در این زمـینه مـی توان به بـرخی از دسـتورات ارزنده آن حضرت اشـاره کــرد: آن حـضرت می فرمایند:”همانا بهترین کارها نزد خداوند متعال، ایجـاد شـادی در دل و زنـدگی مؤمن، سیراب نـمودن مـسلمان و یا پرداخت بدهی اوست. “

و یا می فرمایند: “هـرکس حـاجـت مـسلمانی را بــرآورده کـنـد، خـداونـد صـاحب عـزت و جـلال، خـطاب به او فرماید: پاداش تو برعهده من است و من برای تو پاداشی جز بهشت قرار نمی دهـم.”[۹]

و نـیز از آن حضرت است که می فرمایند: “هـرکس مـؤمنی را سـیراب و اطـعام کـند، خداوند او را از میوه هـای بـهشتی سیراب خواهد نمود.”[۱۰]

کمک به محرومان، نیازمندان و ستمدیدگان جامعه، در زندگانی امام بــاقر(ع ) اصــل بـزرگـی بود و برطرف کردن نیازهای مادی و روحی آنـان را مـهمترین فـعالیت هـای اجـتماعی خـود به شمار می آورد. امام باقرعلیه السلام افراد گوناگونی (خانواده شـهدا و زنـدانیان، از کارافتادگـان، بیـوه زنان، ایتام، بیماران و بردگان) را تحت حمایت و پوشش اقتصادی قرار داده بود؛ به طـوری کـه بـرخی از آنها تا هنگام شهادت امام (ع ) این واقعیت و ماجرا را نمی دانستند که هزینـه زنـدگی آنان، مستقیم و غیر مستقیم، از جانب آن حضرت تأمین و فرستاده می شد و نـان آور محرومـان در تاریکی شب، همان باقرالعلوم علیه السـلام بـود و بس!

در عصر حکومت عمر بن عبدالعزیز (۱۰۱ – ۹۹ ق) تا حدودی گـشایش مـالی در زنـدگی امام باقرعلیه السلام ایجاد شد؛ چرا که خلیفه اموی علاوه بر برگرداندن «فدک» به آن حـضرت، حقوق اهل بـیت و بـنی هاشم را نیز از محل بیت المال پرداخت می کرد.[۱۱]

امام، آنان را دور خود جمع می کرد، سخنانشان را می شنید و دردهایشان را تـسکین مـی بخـشید.

درباره امـام بـاقر (ع) گفته اند: هرگز شنیده نـشد کـه نیازمندی نیازش را به آن حضرت اظهـار داشـته و با پاسخ منفی، مواجه شده باشد. ایشان در این زمینه احادیـث چنـدی دارد و بـه دیگـران نیـز بـرای رسیدگی به محرومان و دسـتگیری از مـستضعفان توصیه می کنند. امـام صـادق (ع) در رابطـه بـا انفـاق پدر بزرگوارشان و رسیدگی ایشان به محرومان می فرماید: “پدرم با این کـه از نظـر امکانـات مـالی، نسبت به سایر خویشاوندان در سطح پایین تری قرار داشت و مخارج زنـدگی وی، سـنگینتر از بقیـه بود، هر جـمعه بـه نیازمندان انفاق می کرد و مـی فرمـود: انفـاق در روز جمعـه، دارای ارجـی فزونتـر است، چنان که روز جمعه، خود بر سایر روزها برتری دارد.”[۱۲]

این سخن را نیز امام صادق (ع ) در همین رابطه فرموده است:

“در یکی از روزها بـه حـضور پدرم رسیدم در حـالی که میان نیازمندان مدینـه، هـشت هـزار دینار، تقسیم کرده و یازده برده را آزاد ساخته بود.”[۱۳]

امام باقرعلیه السلام در طـول مـدت زنـدگانی اش علاوه بر انجام عبادات واجب و مـستحبی و نیز پرورش شاگردان ممتاز و صالح، به سر و سامان دادن زندگی اقشار آسیب پذیر هـم اهـمیـت می داد؛ به طوری که خود می فرماید:

“… هرگاه متکفل یک خانواده از مسلمانان شوم، از گـرسنگی نـجاتشان دهـم، و بدن آنهـا را بپوشانم ، و آبرویشان را از مردم حفظ کنم، این کارها را بیشتر دوست مـی دارم از ایـن کـه یـک حج [مـستحبی ] یا دوتا… و حتی هفتاد حج را انجام بدهم”.[۱۴]

امام صادق علیه السلام در بیان سیره پـدرش بـزرگـوارش در زمینـه کمـک بـه مـحرومـان و مـستضعفان نقل می کند: “پدرم هرگاه صدقه می داد و پولی را در دسـت فقیـری مـی نهـاد، از او پس می گرفت، می بوسید و می بویید، دو مرتبه آن را در کف دست سائل می گذاشت و حکمت این کارش را چنین بیان می فرمود:دوسـت دارم چیزی را کـه در دسـت خداونـد نهـاده شـده و مورد قبولش واقع شده است ، ببوسم و ببویم.”[۱۵]

امام باقرعلیه السلام در هر جمعه به نیازمندان کمک می کرد و در فضیلت «جمعه » می فرمود:

” پاداش عبادات در روز جمعه دو برابر اسـت، پسـ در این روز نماز، صدقه و دعا را زیاد انجام بدهید.”[۱۶]

یکی دیگر از ابعاد اقتـصادی زنـدگی اجتمـاعی آن حـضرت کمـکهـای مـالی ایـشان بـه محرومان و اقشار ضعیف جامعه بود. در نظـام آفـرینش ، دو نـوع عامـل وجـود دارد: مـادی و معنوی؛ محسوس و غـیر مـحـسوس. لـذا بـرای ایجـاد گـشایش در زنـدگی و برکـت در رزق، شناسایی و بهرهگیری از آن عوامل قابل توجه می باشد. امام محمد باقرعلیه السلام در این رابطه به صدقه دادن و گشایش رزق و روزی از این طریق و نیـز دسـتگیری و کمـک بـه مـستمندان تاکید زیادی مـی کـنند و می فرمایند: “نیکوکاری و صدقه، فقر را از بین می برند. …”[۱۷]

امـام بـاقر (ع ) هـمانند دیگر ائمه معصوم علیهم السـلام نـسبت بـه مردم – خـصوصا شـیعیان – کمکهای مالی داشته و همواره پذیرای محرومان جامعه بود؛ بـه گونـه ای کـه راویـان و سـیره نگاران به سخاوت و مهمان نوازی حضرت، اذعـان و اعـتراف نـموده اند. به عنوان نمونه می تـوان به کـمک مـالی آن حضرت به حسن بن کثیر اشاره دارد و علاوه بر کمک فرموده بودند که “این پولها را خرج زندگی ات کن و هرگاه تمام شـد، مـرا آگـاه ساز.”[۱۸]

شیخ مفید نیز د