بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل خردگرایی دینی؛ نگاهی نو به دیدگاه معتزله :

چکیده

دیدگاه های گوناگون در باب «نسبت میان عقل و وحی » را به یک اعتبار می توان به سه دسته کلی «خردگرایی افراطی » و «خردگرایی معتدل » تقسیم کرد . بسیاری از تاریخ نویسان مسلمان و خاورشناسان، معتزله را به عنوان الگوی خردگرایی افراطی در جهان اسلام به حساب آورده اند . در این مقاله، ضمن بیان برخی از عوامل مؤثر در خردگرایی معتزله، به بررسی این دیدگاه پرداخته و نشان داده شده است که هر چند افراطکاری هایی در میان برخی از معتزلیان به چشم می خورد، اما در حقیقت، آنان را نمی توان خردگرای افراطی – به معنای مصطلح – به حساب آورد; زیرا معتزله بر خلاف بسیاری از خردگرایان افراطی در غرب و جهان اسلام پذیرش آموزه های خردگریز و فوق عقلی را شرط خردمندی و خردورزی می دانستند . در این میان، هر چند «افراط در عقل گرایی و تاویل متون دینی » از ناحیه برخی از معتزلیان، به عنوان یکی از عوامل انحطاط معتزله مطرح است، تاثیر مسائلی همانند «انتقاد از صحابه » و «عوام پسندی اندیشه های مخالف » را نیز در این زمینه، نباید از نظر دور داشت .

مقدمه

تاریخ نویسان مسلمان و خاورشناسان غیرمسلمان، هنگام گفت وگو درباره جریان عقل گرایی در دنیای اسلام، غالبا خردگرایی افراطی را در میان پیروان مکتب اعتزال جست وجو کرده، معتزلیان را نمونه تمام عیار عقل گرایان افراطی دین باور تلقی می کنند ^(۱) ; یعنی کسانی که درصدد بودند «حوزه عقل را تا جایی گسترش دهند که همواره در حریم وحی و ایمان شناخته شده است .» ^(۲)

بررسی روش تفکر اعتزال و داوری درباره آن، به دلیل انقراض این مکتب و نابودی بسیاری از آثار و نوشته های سردمداران آن کار چندان ساده ای نیست . در عین حال، مسائلی همچون چگونگی پیدایش این مکتب، جایگاه عقل از دیدگاه معتزلیان و عوامل انحطاط این فرقه، در خور تامل است; چرا که بی تردید، معتزله، یکی از درس آموزترین و عبرت انگیزترین جریان های اعتقادی در جهان اسلام است که روزگاری در کمال اقتدار و عزت، بخش وسیعی از فضای فکری و فرهنگی جهان اسلام را به خود اختصاص داده بود و امروزه اگرچه این مکتب عقیدتی از رونق افتاده و از این ناحیه خسارت جبران ناپذیری بر جامعه اهل سنت وارد شده است، ^(۳) اما آثار فراوانی از خود بر جای نهاده، به گونه ای که روشنفکران معاصر اهل سنت زبان به تحسین آن می گشایند ^(۴) و عملا در ریشه ای ترین مسائل کلامی از روش معتزله پیروی می کنند . ^(۵)

باید اعتراف کرد که خدمات معتزلیان به حیات تعقلی جامعه اسلامی کم نبوده است . اینان به پشتوانه عظیم معارف اسلامی و با تکیه بر عقل و اندیشه خداداد، در یکی از حساس ترین مراحل تاریخ اسلام، توانستند در تقویت معارف دینی و دفاع از تعالیم اسلامی نقش بسزایی ایفا نمایند .

عوامل مؤثر در عقل گرایی معتزله

هر چند برخی از نویسندگان معتزلی، خلفای چهارگانه را در طبقه اول معتزله و امام حسن و امام حسین علیه السلام را در طبقه دوم آن جای می دهند، ^(۶) اما عموما واصل بن عطا (۸۰- ۱۳۱ ه . ق) را مؤسس این مکتب به شمار می آورند . وی که شاگرد حسن بصری (۲۱- ۱۱۰ ه . ق) بود، در این مساله معروف، که «آیا گناه کبیره موجب کفر می گردد و یا ضرری به ایمان نمی زند» ، با استاد خود و همچنین دیدگاه های رایج در آن زمان مخالفت کرد و نظریه «منزله بین المنزلتین » را مطرح نمود . بر اساس این نظریه، مسلمانانی که به گناه کبیره آلوده می گردند، نه مؤمنند و نه کافر، بلکه در جایگاهی بین ایمان و کفر قرار دارند . ^(۷)

این نظریه بعدها جزو اصول پنج گانه معتزله گردید . اما آنچه از آغاز، ویژگی بارز آنان به شمار می رفت، جایگاه رفیعی بود که برای عقل در شریعت قایل بودند، به گونه ای که مخالفان معتزله همواره آنان را پیروان شریعت عقل می خوانند .

درباره منشا عقل گرایی معتزله، سخنان فراوانی گفته شده است . در این جا به برخی از این عوامل اشاره می شود:

۱ . ادیان و آیین های غیراسلامی

یکی از عوامل پیدایش اندیشه اعتزالی، تاثیرپذیری از ادیان و آیین های غیراسلامی دانسته شده است; به این بیان که هنگام پیدایش معتزله، جامعه اسلامی ادیان و مذاهب بسیاری را در گوشه و کنار خود جای داده بود، به گونه ای که در شام و مصر، مسیحیت و یهودیت و در عراق و فارس، فرقه های گوناگون مجوسیت حضور چشمگیری داشتند . به دلیل اختلاط مسلمان و غیرمسلمان، وقوع مناظرات و مباحثات عقیدتی، امری اجتناب ناپذیر بود . در این میان، معتزله به لحاظ روش کلامی و عقلی خود، در صف اول مبارزه قرار داشتند و به شبهات مخالفان پاسخ می گفتند . روشن است که گاه خود آنان نیز به جای اثرگذاری بر اندیشه های مخالف از آن ها تاثیرپذیرفتند و به برخی از عقاید غیراسلامی گرایش پیدا نمودند . ^(۸)

برای نمونه، مساله «مخلوق بودن قرآن و – به طور کلی – کلام الهی » ، که یکی از مهم ترین و جنجالی ترین موارد اختلاف میان معتزله و اهل حدیث به شمار می رود، از تراوشات فکری یهودیان است . ^(۹)

همچنین پذیرش آزادی و اختیار کامل انسان نسبت به اعمال خویش و نفی قضا و قدر الهی، که معتزله آن را از معبد جهنی (متوفای ۸۰ ه . ق) به ارث برده اند، ریشه در اندیشه های مسیحی دارد; ^(۱۰) چرا که معبد این عقیده را از یکی از نصرانیان به نام ابویونس اسواری دریافت داشته است . ^(۱۱)

به عقیده برخی از خاورشناسان، نه تنها موارد خاصی همچون مساله قدر، بلکه بنیاد خردگرایی اعتزالی بر لاهوت مسیحی استوار است .

«معتزله اعتقاد به بزرگداشت عقل بشر را از ثابت بن قره فراگرفتند و معتقد شدند که انسان به نیروی عقل خود قادر به ناخت خداوند است . به همین منظور است که او را عاقل آفریده اند . نیز آدمی به نیروی عقل خود، می تواند میان نیک و بد کارها فرق نهد . نیز در اثبات صحت دین اسلام، روش او را – در اقامه برهان عقلی به جای دلایل نقلی برای اثبات صحت دین مسیح – به کار بردند و همین امر منجر به وضع این قاعده معروفشان شد که «الفکر قبل ورود السمع » . بدین طریق، معتزله تحت تاثیر لاهوت مسیحی، رشد یافتند و خود را به ادله عقلی مسلح ساختند .» ^(۱۲)

برخی از نویسندگان پا را فراتر نهاده، حتی علت نام گذاری این گروه به «معتزله » را وجود مشابهت بین عقاید آنان و فرقه ای از یهود به نام «فروشیم » (فریسیان)، که همچون واژه «معتزله » به معنای کناره گیران است، ^(۱۳) دانسته اند . ^(۱۴)

نقد و بررسی:

الف . ارتباط معتزله با پیروان ادیان و مذاهب دیگر و آگاهی آنان از محتوای کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان قابل انکار نیست; چنان که نظام معتزلی (متوفای ۲۳۱ ه . ق) را حافظ قرآن، تورات، انجیل، زبور و آشنا به تفاسیر آن ها به شمار آورده اند . ^(۱۵)

رساله جاحظ (متوفای ۲۵۵ ه . ق) در رد نصارا ^(۱۶) نیز از تسلط وی بر عهدین حکایت دارد . اما مراجعه معتزله به کتب غیراسلامی نه برای بهره گیری از آن ها در تفسیر معارف اسلامی، بلکه به انگیزه نقد آن ها و پاسخ گویی به شبهات صورت گرفته است .

ب . وجود شباهت بین اندیشه های دو مکتب فکری دلیل بر اقتباس یکی از دیگری نیست . تاریخ اندیشه های بشری سرشار از هماهنگی ها و همنوایی هایی است که بدون اثرپذیری از یکدیگر پدید آمده اند .

ج . در تاریخ اندیشه های کلامی، یکی از شیوه های رایج برای نقد آراء مخالفان، متهم ساختن آنان به پیروی از ادیان و مذاهب دیگر بوده است . در این زمینه، گاه شخصیت هایی را واسطه انتقال معارف غیراسلامی می شمارند که وجود تاریخی آن ها مورد تردید است . متاسفانه برخی از خاورشناسان نیز با تکیه بر این پایه های سست و لرزان، تلاش می کنند تا ریشه تمامی معارف اسلامی را، از تعالیم عرفانی گرفته تا اصول اعتقادات و فروع عملی دین، در آیین های مسیحیت و یهودیت بیابند . به هر حال، نمی توان چنین نسبت هایی را مبنای داوری منصفانه و علمی قرار داد . در مساله مخلوق و حادث بودن قرآن نیز هر چند معتزله به اثرپذیری از یهودیان متهم گشته اند، اما خود آنان یکی از دلایل طرح این اندیشه را جلوگیری از سوء استفاده های مسیحیان دانسته اند; زیرا آن جا که خود قرآن حضرت عیسی علیه السلام را «کلمه الله » خوانده است، به گمان آنان با قدیم دانستن کلام الهی، ناخواسته بر ادعای مسیحیان در مورد قدیم انگاشتن حضرت مسیح علیه السلام مهر تایید زده می شود . ^(۱۷)

د . مساله قضا و قدر الهی و رابطه آن با اختیار انسان، سابقه ای به قدمت اندیشه بشری دارد . در تاریخ اسلام نیز تاکید قرآن کریم بر قضا و قدر الهی از همان آغاز، پرسش هایی را درباره آزادی و اختیار انسان پیش روی خردمندان می نهاد و اولیای دین با بیانات گوناگون به پاسخ گویی می پرداختند; چنان که امیرالمؤمنین، علی علیه السلام، در رد قضا و قدر جبری می فرمایند: «لو کان کذلک لبطل الثواب و العقاب » ; ^(۱۸) اگر چنین بود، ثواب و عقاب بی معنا می نمود .

عجیب این است که برخی از خاورشناسان همین نکته (منافات قضا و قدر جبری با ثواب و عقاب الهی) را، که سال ها پیش از پیدایش معتزله در کلام حضرت علی علیه السلام آمده است، یکی از اندیشه های مسیحی مؤثر بر تفکر اعتزالی دانسته، می گویند: «در حالی که اهل سنت . . . معتقد بودند که مقصود از «قدر» در قرآن کریم، همان «قضا» و تقدیر از پیش تعیین شده الهی است، برخی از متکلمان نخستین، تحت تاثیر غیرمستقیم الهیات مسیحی در شرق، به تدریج، به پژوهش و تامل در این باره پرداختند و کوشیدند این مساله را به معنایی تفسیر کنند که با آزادی و اختیار انسان در افعالش سازگاری داشته باشدتابتوان (از این طریق) وجود ثواب وعتاب رادرآخرت کاملاتوجیه کرد .» ^(۱۹)

بر خلاف تصور این نویسنده، بیش تر مسلمانان صدر اسلام قضا و قدر قرآنی را برابر با جبر نمی دانستند و از آزادی و اختیار انسان جانب داری می نمودند; چنان که خلیفه دوم در واکنش به سخنان سارقی که دزدی خود را ناشی از قضای الهی می پنداشت، فرمان داد افزون بر قطع دست، وی را با تازیانه تادیب کنند; زیرا با این سخن، بر خداوند دروغ بسته است . ^(۲۰)

ه . با توجه به تاکید فراوان آیات و روایات بر تفکر و تعقل، این ادعا که «معتزله اعتقاد به بزرگداشت عقل را از ثابت بن قره فرا گرفتند» ، بسیار سست و واهی می نماید، به ویژه آن که این شخص، که در سال ۲۲۱ هجری به دنیا آمده است، چگونه می تواند بر عقل گرایی اعتزالی که بیش از یک قرن پیش از تولد وی آغاز شده، مؤثر باشد؟ ^(۲۱) گواه این که معتزله از آغاز، معرفت عقلانی را ارج می نهاده اند، بحث های معرفت شناسانه ای است که بین واصل بن عطا (۸۰- ۱۳۱ ه . ق) – مؤسس مکتب اعتزال – و پیروان برخی از مکاتب هندی صورت پذیرفته است . در این گفت وگوها، واصل دیدگاه حس گرایانه فرقه «سمینه » را انکار کرده، بر این نکته تاکید می ورزد که برخی از آگاهی های ما همچون شناخت خداوند، از راه عقل به دست می آید . ^(۲۲)

و . هر چند ظاهر سخنان برخی از مورخان نشانگر وجود شباهت هایی بین عقاید معتزله و افکار فرقه فریسیان است، ^(۲۳) اما تحقیقات بیش تر ثابت می کند که خط مشی فکری معتزلیان به فرقه مقابل «فریسیان » – یعنی «صدوقیان » – نزدیک تر است . در واقع، اگر معتزله ریشه یهودی داشت، سزاوارتر آن بود که مخالفان معتزله به این نام (فریسیان) نامیده شوند . اینک شواهدی بر این ادعا:

یکی از ویژگی های اندیشه معتزلی تلاش برای هماهنگ سازی دین و فلسفه است . در بین مکاتب یهودی، فرقه ای که در این نکته با معتزله هم رای است، «صدوقیان » می باشد، اما «فریسیان » به شدت ظاهرگرا بوده و بر وفاداری به تورات، بدون هرگونه تفسیر و تاویلی، تاکید می ورزیده اند .

«صدوقیان . . . مابین اصول افکار منطقی و حکیمانه پدران و آبای قدیم خود – که در متون کتاب مقدس مسطور و محفوظ است – با تعالیم و افکار یونانیان ارتباط و تلفیقی به وجود آوردند . . . اما . . . فریسیان . . . می گفتند: قبل از آن که دنیا به آخر برسد . . . وظیفه و تکلیف خلایق آن است که به کتاب تورات – یعنی شرع موسی – صمیمانه ثابت و وفادار مانده، صورت و معنای دین را بدون هیچ تفسیر و تاویل محافظت کنند .» ^(۲۴)

همچنین این صدوقیان بودند که بر خلاف فریسیان، که عمر خود را به گفت و گو درباره مسائلی همچون روا بودن خوردن تخم مرغی که مرغ در روز شنبه گذارده است، سپری کردند، ^(۲۵) به بحث های عقلی در موضوعات دینی گرایش داشتند و همانند معتزله بر آزادی و اختیار مطلق انسان تاکید می نمودند . ^(۲۶)

۲ . فلسفه یونانی

بی تردید، معتزله به مقتضای آزاداندیشی و خردورزی خود، ورود فلسفه یونان را به جهان اسلام خوشامد گفتند و بلکه خود به پیشواز آن شتافتند; زیرا هنگام بحث و گفت و گو با مخالفان، به این نتیجه رسیدند که برای غلبه بر حریفان، راهی جز مجهزشدن به سلاح آنان نیست . اساسا کدام مکتب فکری را می توان سراغ گرفت که با بی اعتنایی کامل به دستاورد فرهنگی پیشینیان، سیری تکاملی آغاز کرده و قافله اندیشه بشری را اندکی به جلو رانده باشد؟ به هر حال، ضرورت داد و ستد فرهنگی بین مکتب های فکری گوناگون و نیز اثرپذیری معتزله از فرهنگ یونان انکارناپذیر است، اما آنچه معتزله را به سوی فلسفه کشاند «خردگرایی » آنان بود، نه آن که خردگرایی فراورده گرایش ایشان به فلسفه یونان باشد .

ما اینک در پی آن نیستیم که مقدار نفوذ فلسفه یونان در اندیشه اعتزالی را مورد کند و کاو قرار دهیم و موارد و مواضع این اثرپذیری را برشماریم، تنها این نکته قابل ذکر است که متهم ساختن آنان به پیروی کورکورانه از فلسفه یونان و یا همرتبه قلمداد کردن فیلسوفان و پیامبران، ^(۲۷) دور از انصاف است . شواهد تاریخی نشان می دهد که معتزله گاه با معیار عقل خویش، سخ