فایل پاورپوینت کامل در جستجوی نسخ خطی / یگانه وقایع نگاری مسیحیّت غرب به زبان فارسی۱

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل در جستجوی نسخ خطی / یگانه وقایع نگاری مسیحیّت غرب به زبان فارسی۱ :

چکیده

در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مجموعه ای خطّی با عنوان منشآت عصر صفوی نگهداری می شود، که تحریر و نگارش آن از سال ۱۰۱۸ شروع شده و به سال ۱۰۳۳ ه . ق .پایان یافته است. این دستنویس، حاوی اسناد و گزارشاتی است از گروه مسیحی دوران صفوی، که مطالب بسیار مفیدی از روابط شاه عباس صفوی و غرب مسیحی ارائه می کند و در شناخت ارتباط میان اسلام و مسیحیّت کاتولیک در جغرافیای سیاسی ایران، حائز اهمیّت است.

نویسنده گفتار بر آن است که حجم مهمی از مجموعه مذکور، یادگار مانده از نخستین حضور کارملیت های مسیحی در ایران است که در سال ۱۰۱۸ ه . ق (۱۶۰۸ م) به ایران راه یافتند و اعتماد بسیار از جانب شاه عباس صفوی به دست آوردند. نویسنده در ادامه مقاله، نحوه انشا وتحریر گزارش ها و نامه های دستنویس یاد شده را مورد بررسی قرار داده و با قرائن و دلایلی چند ابراز داشته است که متنی از سوی کارملیت های مسیحی و کاتولیک، انشاء گردیده و باید آن را نخستین گزارش های انشاء شده از سوی غربی های تازه آموز به زبان فارسی در تاریخ ادبیات ایران داشت.

در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، تصویری از مجموعه ای خطی به شماره ۸۷۴۸۳۶ ثبت و نگهداری می شود که دربرگیرنده وقایع نامه و حوادث چهارده سال روابط بین دولت صفوی با مسیحیت لاتین زبان ِ کاتولیک و اروپایی است.۲

این وقایع نامه دارای اهمیت فراوان است. هیچ مجموعه ای به زبان فارسی به حجم آن اسناد و گفته های مربوط به روابط و تعامل بخشی از روزگار دولت صفوی با دنیای مسیحیت را در خود جای نداده است و اهمیت آن زمانی صد چندان می شود که دست فرنگیان تازه وارد به ایران در شکل یابی آن آشکار گردد. این مجموعه از زوایا و نگاههای گوناگون قابل تأمل است.

مجموعه حاضر بیانگر تصویری است که مؤسسه دینیِ مسیحیتِ کاتولیک دستگاه پاپ در رُم از دولت اسلامیِ صفوی دارد۳. منبعی است در حوزه مطالعات روابط اجتماعی و سیاسیِ نهادِ سیاسیِ شیعی با مسیحیت۴. گزارشی را در بر دارد از نخستین موضع گیری نهادِ دینی اسلامی و اجتماعی ایرانی در برابر اروپایِ مسیحی. بیانگر رفتار و نگاهی است که دولت شاه عباس در یک تعاملِ سیاسیِ همراه با آزمون و خطا، از اروپا در حالِ تجربه کردن است۵. بیانگر عکس العملی است که دولت مرکزی ایران با گذشت بیش از یکصد سال از اشغال هرمز، توسط پرتغالی ها از خود آشکار می سازد۶. انعکاسی است از فتح هرمز توسط امام قلی حاکم شیرازِ بزرگ و بازتابی که این فتح در پایتخت از خود برجای می گذارد۷. سوژه ای است در بررسیِ نگاهِ کشورهایِ اروپایی به ایرانِ صفوی. سوژه ای است در بررسی نقش اروپا در برانگیختن جدالِ شرق با شرق صفوی و عثمانی . نخستین گزارش به زبان فارسی و حکایت شده از سوی پدران روحانی مسیحی است که اختلافِ غرب با غرب را تبیین می کند.

سوژه ای است در مطالعاتِ اقتصادِ صفوی و تحولاتی که پس از کشفِ راه های دریایی و پایان یافتن اهمیت راه های زمینی بر ایران وارد آمد۸. سوژه ای است در شناخت رابطه مصلحت، دین، سیاست و اقتصاد در حوزه روابط بین الملل در دولت صفوی. سندی است در سنجش میزان صداقت و مصداقیت ایران در روابط بین الملل. سندی است در سنجش صداقت و مصداقیت تعامل غرب با ایران و دنیای اسلام. سوژه ای است در مطالعات آنتروپولوژی و اجتماعی فرهنگیِ ایرانی، بینِ “ما”یِ مسلمانِ شیعیِ ایرانی و “دیگریِ” مسیحیِ شرقی و غربی.

سوژه ای است در تشخیصِ تمایزی که ایران بین مسیحیت شرق و مسیحیت غرب از آن برخوردار بوده است. سوژه ای است در مطالعه دستگاه و شبکه تبلیغیِ مسیحیتِ کاتولیک در دنیای شرق با پایان قرون وسطی. سوژه ای است در تاریخنگاری گروه راهبان و مبلغان کرملیت . سوژه ای است در بررسی حجم دستاوردهای مسیحیت در ایران به عنوان جزئی از جهانِ اسلام. گزارشی است از نخستین ارتدادهای دینی و خروج از اسلام، بینِ ایرانیانِ تازه مسلمان.۹ سندی است در برخورد دولت صفوی با مفهومِ جُرم و جزای ارتداد دینی. متن، دستورالعملی را دربردارد که از سوی کاردینالِ مسیحیان خطاب به پدر ژان تاده صادر شده و چگونگی برخورد با کسانی که از آیین کاتولیک خارج شده و به تعبیر متن، هراطقه۱۰ و ترسا (پروتستان) شده و دیگر بار توبه کرده و کاتولیک شده اند را تبیین می کند. سندی است در شیوه قضاوتی که دستگاه دینی تشیع و روحانیت در برخورد با دیگریِ مسیحی، ابراز می دارد. سندی است در بررسی های مربوط به نخستین نهاد اجتماعی ونیمه خودمختار و مسیحی به نام جلفای اصفهان که توسط دولت صفوی، شکل یافت و حمایت شد.۱۱ یگانه سندی است که از میزان آگاهی و دغدغه ایران از آخرین وضعیت اسلام و گروههای مسلمان در آندلس خبر می دهد۱۲ مسلمانانی که در تاریخ اسلام پدیده ای بسیار مهم را در قالب تقیه دینی یعنی تظاهر به مسیحیت و ایمان قلبی به اسلام به منظور حفظ جان، پس از سقوط غرناطه در حال تجربه کردن بودند .۱۳ سندی است در آگاهی دولت صفوی از وضعیت اسلام و جامعه اسلامی در شمال آفریقا مغرب عربی . تنها سندی است که در شکلی سرّی، از ارتباط دولت صفوی با نخستین کیانِ سیاسیِ سرزمین لبنان، یعنی دولت امیر فخرالدین، خبر می دهد۱۴. سندی است در مطالعه نخستین گفت و گوهای پدیدار شناسانه بین اسلام و مسیحیت در ایران۱۵. سندی است در بررسی حجم آگاهی صفوی از سیر تطور اندیشه در اروپا با ظهور پدیده پروتستان۱۶. گزارش گونه ای است از دگرگونی های اجتماعی ایران، پس از حضور مسیحیت در قلب ایران، یعنی اصفهان.۱۷ سندی است در ترسیم نگاه مسیحیت غرب به ایران با پایان قرون وسطی، در این نگاه تمایزی بین ایرانِ پیش از اسلام، با ایرانِ پس از اسلام، دیده نمی شود،۱۸ بدین معنی که در نگاه دستگاه سنتیِ مسیحیت، ایران، همان ایرانِ شاپور دوم است! نخستین دفتر در تاریخ ادبیات فارسی است که بیانگر سطح آموخته هایِ واژگانیِ تازه آموزان زبان فارسی است. نخستین گزارش نویسی، وقایع نگاری و روزنامه نگاری در ایران است که غیر ایرانیان در آن نقش داشته اند. نخستین مستندسازی و جمع آوری اسناد است که با گذشت دوره ای سیاسی، شکل یافته است.

پرسشهایی در یافتنِ هویتِ متن

با آنچه بیان شد، اهمیت متن آشکار گردید. علاوه بر آن، برای پژوهشگرانی که با این متن سروکار داشته اند، روشن است که بخش عمده ای از آن شامل، مکاتبات و فرامین ردّ و بدل شده، بین پاپ و پادریان و شاه عباس است. با این حال، دقیقا مشخص نیست که چه کسی و یا کسانی مبادرت به جمع آوری این اسناد و یا گزارشها کرده اند؟ گرایش و هویت دینی گردآورندگان چیست؟ برای روشن شدنِ این مطلب، تنها وسیله در پیش رو، پرسشگری از خود متن است.

۱ گردآورنده یا گردآورندگان چه کسانی اند؟

۲ هویتِ دینی گردآورنده یا گردآورندگان چیست؟ اسلام یا مسیحیت؟

۳ انعکاس این هویت در متن چگونه است؟

۴ اگر فرض را بر مسلمان و ایرانی بودن متن بگذاریم، چرا متن اثر با صاحب اثر (گزارشگری که با هویت اسلامی فرض شده) همخوانیِ هرمنوتیکی و سموتیکی ندارد.

۵ اگر فرض شود که گردآورنده مسیحی و غیر ایرانی است، چرا سموتیک “بسم الله الرحمن الرحیم” و یا “هجریه النبویه”، و یا “هجریه المصطفویه” در آغاز کتابت همخوانیِ سموتیکی با گردآورنده مسیحی ندارد؟ (سموتیک این واژگان کاملاً اسلامی است و هیچ مسیحی مؤمن به آئینش، آن هم با افکار قرون وسطایی از این واژگان استفاده نمی کرده است).

۶ آیا سموتیک و هرمونتیک متن می تواند ما را به آنتروپولوژی و حوزه فکری فرهنگی گردآورندگان نزدیک کند؟

۷ چنانچه مطالعه متن و شواهد تاریخی، مسیحی بودنِ گردآورنده یا گردآورندگان را اثبات کند، آنها جزء کدام دسته از گرایشهای مسیحی حاضر در آن روزگارند؟

آشنایی مبلغان مسیحی به زبانهای شرقی

تاریخ حضور گروههای تبلیغی مسیحیت در دنیای شرق و خاورمیانه، گواه بر آن است که پاره ای از آنها به زبانهای شرقی از جمله: عربی، فارسی، ترکی و ارمنی آشنا بوده اند.

این احتمال را می توان داد که این گروهها زبان فارسی را به واسطه تجّار و یا ایرانیان ساکن در مناطق شرق مدیترانه آموخته اند. ایرانیانی که یا مسلمان بوده اند و یا ارمنی. تجّار آن مناطق هم گروههایی بودند که در طول مسیر جاده ابریشم پراکنده بوده و از سوی غربِ ایرانِ کنونی در شهرهایی مثل: حلب و حیفا و قدس و … و حتّی وِنیزِ ایتالیا دفاتر بازرگانی داشتند.

از جمله گروههای تبلیغی کاتولیک که به زبانهای شرقی آشنایی داشته و به ایران آمدند، کرملیت های مسیحی اند. گروهی که مبادرت به املاء متن منشآت کرده و ما در این جُستار به دنبال روشن ساختن آن هستیم.

کرملیت ها به آموختن زبان فارسی، اهتمام خاص داشتند و معتقد بودند “سخن گفتن به زبان فارسی مهمترین ابزار تبلیغی در ایران به شمار می رود و پدرانی که می خواهند در ایران مردم را دعوت به پیروی از مسیح کنند، باید آماده پذیرش سختی ها بوده و از آگاهی لازم در علوم دینی و دینوی برخوردار باشند و بتوانند با صبر و حوصله به اقامه برهان و دلیل در مقابل مسلمانها، گرجیها و یهودی ها بپردازند”۱۹

بر همین اساس، آنها متون مقدس مسیحی و ادعیه دینی مسیحیت را به زبان فارسی برگردان و تبلیغ به فارسی را در اولویت برنامه های خود قرار دادند.۲۰ کرملیت ها بنابر آنچه اظهار داشته اند، مجبور بودند در دنیای شرق با چهار زبانِ عربی، فارسی، پرتغالی و هندی گوایی صحبت کنند.

آنها علاوه بر آموختنِ زبان، به تبادل اندیشه نیز اقدام کردند. از آن جمله در پاسخ به تقاضای امام قلی خان۲۱ حاکم فارس، کتابهای فلسفه افلاطون و ارسطو و فرهنگ لغت “لاتین عربی” و انجیلِ به زبان عربی را برای حوزه علمیه شیراز مدرسه خان که ملاصدرا در آنجا تدریس می کرد ارسال کردند و یا در مناظرات علمی حضوری فعال یافتند.

کرملیت ها چه کسانی اند؟

کرملیت ها گروهی روحانیِ عارف از مبلغان مسیحی اند که در سال ۱۰۱۶ ه/ ۱۶۰۷ م پس از گذشت بیش از سه سال از آغاز حرکتشان به سوی ایران، توانستند به پایتخت آن، یعنی اصفهان برسند. آنها در مسیر حرکتشان چند تن از همراهان خود را از دست دادند، سه تن از معروفترین آنها که به ایران رسیدند، عبارت بودند از؛ پول سیمون Poul Simon و ژان تادروس John Tadderus (در بین ایرانیان به جوان تاده شهرت یافت) و وینسنت Vincent. این اولین حضور رسمی کرملیت ها در دربار شاه عباس بود.۲۲

آشنایی این گروه با دنیای شرق پیشینه ای طولانی داشته و به روزگار جنگهای صلیبی بازمی گشت. آنها همچون گروه تبلیغی فرانسیسکن، جزو نخستین گروههای مسیحی کاتولیک بودند که از نزدیک با دنیای اسلام آشنا شدند. کرملیت ها در نخستین حضور، همراه صلیبی ها وارد حیفا در فلسطین شدند و تا نیمه سده دوازدهم میلادی یعنی زمان سقوط آخرین امارت نشین صلیبی در آن منطقه، در کرمل، ساکن شدند.

کرملیت ها همراه با خروج آخرین گروه صلیبی، فلسطین را ترک و به اروپا بازگشتند، امّا با آغاز سده هفدهم، مجددا فعالیت خود را در دنیای شرق شروع کردند.

اگر چه حضور رسمی آنها در ایران همانگونه که اشاره شد مربوط به سال ۱۰۱۶ ه/۱۶۰۷ م است امّا آشنایی آنها با ایران به اواخر سده شانزدهم میلادی یعنی سال ۱۵۹۲ م باز می گردد، در آن زمان آنها به جغرافیای بزرگ ایران وارد و با این منطقه آشنا شدند.۲۳

در آغاز سده هفدهم، رهبر گروهِ عارفانِ کرملیت طی نامه ای که در تاریخ تبلیغ گروههای مسیحی شهرت دارد، خطاب به پاپ کلمنت هشتم چنین نوشت “ما باید برای رستگاریِ تمامیِ مردمِ روی زمین تلاش کنیم”. وی با تأکید بر این عبارت، خواهانِ کسب مجوّز رسمی از نهاد روحانیت مسیحی کاتولیک در انجام فعالیتهای تبلیغی در دنیای غیر کاتولیک و غیر مسیحی شد۲۴. پاپ در پاسخ، اجازه داد تا کرملیت ها بشارت مسیح را مطابق با آنچه که دستگاه مسیحیت کاتولیک می خواهد، به سرزمین های غیر کاتولیک برسانند.

با آغاز به کار مجّدد کرملیت ها در دنیای شرق در سده هفدهم میلادی، آنها همچنین، توانستند رؤیای دیرین خود را در بازپس گیریِ مکانِ مقدس و روحانیشان از عثمانی ها در سال ۱۳۶۱م، محقق سازند. این مکان مقدس در کوه کرمل واقع، و مجموعه ای بود، شامل صومعه و کلیسای مقدس۲۵.

شبکه تبلیغی عارفانِ کرملیت در سده هفدهم میلادی، دارای دوازده هزار عضو روحانی در سراسر دنیا بود.۲۶

باورهای دینی عارفان کرملیت

مبانی دستگاه دینی عارفانِ مسیحی کرملیت ، همچون سایر کاتولیک ها است. علاوه بر این، آنها معتقدند باید در حقیقتِ ربوبیتِ مسیح ذوب و فنا شد و باب ذوب و فنا در ربوبیت، فقط پیروی از طریقتِ معنویِ مریم عذرا است. مریم، مونسِ همگان است. شفاعت گر بشریت است. آلام بخش مصائب است. ملکه نجات در سختی هاست.

عارفان کرملیت ، همچنین برپایه طریقت معنوی ای که اختیار کرده بودند آئین مربوط به خود را داشتند. لباس متحد الشکل بر تن می کردند، که برگرفته از لباس مریم مقدس بود. با پای برهنه راه می رفتند. از لذّات دنیوی بهره نمی گرفتند و همچون زاهدان و درویشان زندگی می کردند. آنها معتقد بودند باید به حقیقت کلیسای نخست راه یافت. در اسرار الهی تأمل کرد، نماز عقلی Orason و نماز لیتورجیارا بجای آورد.۲۷

وظایف کرملیت ها در ایران۲۸

کرملیت ها، چهارمین گروه مسیحی بودند که پس از مسیحیان فرانسیسکن،۲۹ دومنیکن۳۰ و آگوستین۳۱ وارد ایران شدند.۳۲

وظایفی که پدران کرملیت در زمان شاه عباس بر عهده گرفتند را می توان به دو بخش تقسیم کرد:

الف) وظایفی که پاپ برعهده آنها نهاد.

ب) وظایفی که شاه عباس از آنها توقع داشت.

پاپ، خواهانِ آن بود که آنان، به تبلیغ کلیسای کاتولیک در بین مسیحیانِ غیرکاتولیک و شرقی (ارامنه، گرجی، آشوری و…) بپردازند. از ورود اندیشه پروتستان در بین مسیحیت شرق جلوگیری کنند. آنانی را که پروتستان شده اند، بار دیگر کاتولیک کنند، دولت صفوی را ترغیب به ادامه مبارزه با دولت عثمانی کنند، عامل و میانجیِ ارتباط بین پادشاهانِ کاتولیک اروپایی با دولت صفوی باشند.

شاه عباس نیز پس از استقرار آنها در اصفهان توقع داشت که واسطه خوبی در ایجاد ارتباط بین ایران بااروپا باشند، به عنوان سفیر، پیامهای شاه عباس را به کشورهای غربی ارسال کنند، نامه های ارسال شده را ترجمه کنند. از تبلیغ مسیحیت در بین مسلمانان و رعیت شاه پرهیز کنند. به مشکلات اروپایی های کاتولیک در ایران رسیدگی و برای حل آن، مراتب را به دربار اعلام کنند. با حضور در بحثهای علمی و دینی پاسخ روشنی در تبیین افکارشان داشته باشند.

مورد اخیر باعث شد تا آنها خلاصه کتاب آیینه حق نما۳۳ را که در لاهور تألیف شده بود به منظور پاسخگویی علماء اصفهان در اختیار آنها قرار دهند.

با آنچه بیان شد معلوم شد که هیئت اولیه کرملیت به همان اندازه که وظایف دینی برعهده داشت، سیاسی نیز بود. موارد زیادی وجود دارد که افرادی از کرملیت ها به دلیل پیشامدهای وقت و از سوی پادشاهان و شاهزادگان اروپایی مجبور به پذیرش مسئولیت های یک نماینده تام الاختیار می شدند.

چند دلیل در کرملیت بودنِ متن

با آنچه بیان شد، تلاش شد تا فضای بیرونی متن تا اندازه ای روشن شود. حال می خواهیم با نشانْ گذاریِ متن، به شرح ذیل، چنین اثبات کنیم که متن تعلق به مسیحیان کرملیت دارد.

۱ آغاز شکل گیری متن، همزمان است با ورود کرملیت ها به ایران یعنی سال ۱۰۱۸ ه/ ۱۶۰۸ م.

۲ پایان متن، همزمان است با چندین حادثه پُرتنش و پی در پی و آمیخته بین مسایل دینی، سیاسی و نظامی، این حوادث از هرمز تا اصفهان امتداد داشت. در نتیجه یکی از این حوادث، گروهی از مُفتّشها و بازرسانِ دولتی به محل اقلیتِ پدران مسیحی در اصفهان وارد شده و محل را قرنطینه کردند. در آن حادثه نیروهای دولتی پدران روحانی را برای چند روز در محل اقامتشان حبس و ممنوع الملاقات کرده و تعدادی از وسایل و اقلام آنها را با خود به همراه بردند.

۳ هر چه از آغاز متن می گذرد نقش محوری کرملیت ها و بطور خاص پدر ژان تاده بیشتر می شود.

۴ پاره ای از نامه های متن، نامه هایی است که بین مسیحیان غربی و پدران کرملیت رد و بدل شده است. به دیگر سخن نامه هایی است، درون تشکیلاتی، بین اجزای نهادهای تبلیغی مسیحی در شرقِ اسلامی.

۵ پاره ای از نامه ها، توصیه نامه هایی است که پدر ژان تاده، بخاطر نقشِ قابل اعتمادی که در بین ایرانیان داشته به منظور رفع مشکل و یا حمایت از مسیحیان غربی ساکن در ایران، نگاشته است.

۶ گزارشهای پایانی متن که تقریبا مقارن گشته با حضور گروه تفتیش در محل اقامت پدران روحانی، به قتل تراژدی گونه چند تن از تازه مسیحیان می پردازد. شیوه پردازش قصه و صحنه های این قتل فقط و فقط از سوی نگارنده ای مسیحی و کاتولیک امکان پذیر است.

این گزارشها عبارتند از:

الف: “حکایت از پنج نفر عیسویانِ عجم که جملگی به دینِ رومانیه کاتولیک درآمده بودند و همچنین گزارش از قتل چهار نفرِ ایشان در تاریخ ۱۳ شهر ماه فبریه سنه ۱۶۲۲ م و از عربیه ربیع الآخر سنه ۱۰۳۲ ه”.

ب: حکایت از دستگیری و قتل الیاس که یعقوب اراونه کلمجی انگلیس خاطر مذکور نمود در تاریخ سنه ۱۶۲۲ و از عربیه شهر ربیع الآخر ۱۰۳۱.

۷ بخش هایی از پایان متن، به ترجمه “مزامیر” اختصاص یافته است. پیترو دلاواله در سفرنامه اش می گوید، پدرژان تاده به دستور شاه عباس این مزامیر را ترجمه کرد.۳۴

۸ در گزارش های پایانی، گزارشگر، قتل چند تازه مسیحی کاتولیک، که به دستور شاه عباس انجام شد را تحلیل و آن را با قتل عام مسیحیان ایران در زمان شاهپور دوم در روزگار ساسانی، مقایسه می کند. گزارشگر، معتقد است این قتلها در اصفهان در همان ایام از سال انجام پذیرفت که شاهپور، نخستین قتل عام را در بین مسیحیان در ایران انجام داد.

گونه شناسی این حکایت و مقایسه ای که بین دوران ساسانی و پادشاهی شاه عباس، انجام شده، فقط و فقط از سوی گزارشگری مسیحی و متعصب امکان پذیر است.

۹ برخی از گزارشهای متن عینا همان است که در کتاب تاریخ کرملیت ها آمده است.

۱۰ گزارش گفت و گوی شاه عباس با کاتولیک ها و پروتستان ها و ضدیت گزارشگر با پروتستان۳۵ و یهودی دانستن باورهای آنها، حکایت از کاتولیک بودنِ گزارشگر دارد.۳۶

۱۱ سموتیک عبارتی مثل “دین حضرت عیسی، صاحب ما” که بیانگر ربوبیت عیسی مسیح است، تنهادر دستگاه فکری مسیحی قابل بیان است.

۱۲ در آغازِ هر گزارش، تاریخ می