فایل پاورپوینت کامل شروح مخزن الاسرار

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شروح مخزن الاسرار :

چکیده

در این مقاله، پس از توضیح کوتاه درباره مختصات سبکی شعر نظامی گنجوی، فایل پاورپوینت کامل شروح مخزن الاسرار از سده هشتم هجری تا دوره قاجار همراه با شرح حال موجز برخی از شُرّاح معرفی گردیده، و در ذیل هر شرح، دستنویس های شروح نیز بر شمرده شده است. شروح معرّفی شده در این گفتار، عبارتند از: ۱. شرح مخزن الاسرار (از محمد بن قوام بلخی) ۲. شرح مخزن الاسرار (از عبدالحمید، برادر قاضی رفیع الدین) ۳. شرح مخزن الاسرار (از محمد بن لاد دهلوی)؛ ۴. شرح مخزن الاسرار (از عبدالعزیز بن حسن بن طاهر جونپوری) ۵. شرح مخزن الاسرار (از مصطفی چلپی، معروف به شمعی) ۶. شرح مخزن الاسرار (ازمؤلّفی ناشناخته) ۷. شرح مخزن الاسرار (از عبدالعزیز بن فخرالدین سهروردی جونپوری)؛ ۸. شرح مخزن الاسرار (از محمد حبیب اللّه بن عبدالحفیظ الهاشمی الحسنی المُلتانی) ۹. شرح مخزن الاسرار (از قاضی ابراهیم تقوی) ۱۰. شرح مخزن الاسرار (از محمدرضا مولتانی لاهوری) ۱۱. شرح مخزن الاسرار (از محمد بن محمد صالح نصرالله دماوندی) ۱۲ و چند شرح ناشناخته.

نظامی گنجه ای حکیم بلند آوازه آذربایجان با بهره گیری از شریعت اسلامی و افکار والای عرفانی، با اندوخته ای از گنجینه معلومات زمان خود، اثری شکوهمند و بس سترگ خلق کرده که در نوع خود بی نظیر است. مخزن الاسرار، اوّلین اثر ارزنده از مجموع پنج گنج او به شمار می رود که در حدود سال های (۵۶۸ ۵۷۰ ه . ق) به سلک نظم کشیده و به ملک ارزنگان فخرالدین بهرامشاه سلجوقی (۵۷۸ ۶۲۲ ه) تقدیم داشته است. نظامی در ساختار شعرهای خود، افزون بر استعارات، تشبیهات و دیگر صور خیال غریب و بدیع، از کاربرد کنایات دور از ذهن نیز فرو گذاری نکرده است. او با موشکافی و باریک بینی تمام در الفاظ، به ابداع و خلق ترکیبات تازه ای توفیق یافته که در آثار شاعران پیش از او کمتر نشانی می توان یافت.

شاعر ساحر آذربایجان، توسن اندیشه را تنها در میدان صنایع بدیعی به تاخت وانداشته، بلکه گستره وسیع فلسفه یونان باستان و حکمت دینی اسلام را با بهره مندی از اصطلاحات علمی فراوان، مانند اصطلاحات نجومی، طبّی، موسیقی و… را با شایستگی هر چه تمام تر در نوردیده و پس از سیر در گلزار معرفت پرده ای رنگین برقامت اشعارش بافته که درک آن بر هر خواننده ای، مستلزم بررسی تمامی تار و پود و ریز و درشت افکار و معلومات وی است.

زبان شعری شاعر نیز همانند افکار و اندیشه های باصلابت او، غنی و شاعرانه است، چنان که آراستن سخن به تصاویر و اشکال خیالی و ایجاز، گاهی آن چنان سبب دشواری و پیچیدگی و رمزناکی در بیان او شده که این پیچیدگی و دشواری، نه تنها نوعی شیرینی و حلاوت خاص بر کام خوانندگان ابیاتش بخشیده بلکه بر ارزش هنری آن نیز افزوده است. در مجموع باید گفت که «این راز و رمز در کلمه و کلام، شیوه بیان هنری شاعری است که گاهی سخن او را تا حدّ اعجاز و سحر پیش می برد»۱ و به دلیل این راز ناکی و پیچیدگی کلام شاعر است که ادیبان و دانشوران به تشریح و توضیح سخن وی پرداخته اند. سبب این دشواری ها، نه تنها حاصل معلومات و اطلاعات وافر نظامی از حکمت اسلامی، و کاربرد اصطلاحات و ترکیبات بکر و تازه و آمیختن زبان شعری اش به چاشنی رمز و راز است بلکه به عاریت نپذیرفتن او از آنچه که دیگران گفته اند، نیز بستگی دارد. چنان که خود گفته:

عاریت کس نپذیرفته ام

آنچه دلم گفت بگو گفته ام۲

به دلیل غموض بیانی و رموز زبانی نظامی، چند تن از دانشوران به شرح سروده های وی پرداخته اند که در این مقال به معرفی شروح مربوط به مخزن الاسرار پرداخته می شود.

۱. شرح مخزن الاسرار: از محمّد بن قوام بن رستم بن احمد بن محمد بدرخزانه البلخی (معروف به کرّی). محمد بن قوام بلخی از دانشوران سده هشتم هجری و مؤلف فرهنگ بحرالفضایل فی منافع الافاضل۴ است که از زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست، همین قدر معلوم است که وی در دوران حکومت فیروز شاه تُغلق (م ۷۹۰ ه .) می زیسته است. محمد بن قوام بلخی پس از حاشیه نویسی بر دو بخش اسکندرنامه، به خواهش دوستانش به شرح مخزن الاسرار نیز پرداخته است.

قوام بلخی دست یازیدن به این امر مهم را در «رغبت بیشتری از فضلای عصر و ابنای دهر در مطالعه نظم فایق و نثر رایق، خاصّه کتاب مخزن الاسرار و معدن الافکار نظامی گنجه ای»۵ می داند و از طرفی چون می بیند که «طبع هر شاعری و ذی فاضلی به اوج کلام بدیع و معانی عجیب او نمی رسد و بعضی مشکل می پندارند و طایفه ای مهمل می انگارند»۶ و گروهی به خاطر نهایت لطافت و فصاحت کلام او به کُنه بلاغت سخنانش پی نمی برند و معانی دیگر از اشعار او ارائه داده از غرض اصلی باز می مانند «و آنچنان بضاعت مزجات را که در بازار فصاحت، کسادی تمام داشته، در اسواق فضل عرضه می داده و بر دست کم دانان ناقص روایی می افتاد»۷ و به دیگران فروخته می شد، بنابراین به شرح این مثنوی پرداخت.

قوام بلخی در این اثر، علاوه بر معنی لغوی واژه ها و ترکیبات و اشاره به صنایع بدیعی و تفسیر ابیات، به آیات قرآنی و احادیث نبوی و نیز به اشعاری از شاعران متقدّم ایرانی و هندی و عربی استشهاد می کند.

این شرح در مطبع نولکشور به نام ظهور الحسن بتهوری با عنوان ظهور الاسرار فی شرح مخزن الاسرار چاپ شده است.۸

نمونه ای از شرح:

غمزه نسرین نه ز باد صبا

از اثر لطف تو شد توتیا

غمزه، در اصل، حرکت چشم و گردانیدن پلک معشوق است. چنان [که] امیر خسرو ترک الله گوید:

از غمزه، پیش چشم صفی برکشیده ای

ملک جهان بگیر که لشکر کشیده ای

و اینجا شکفتن گل، مراد است که به فرمان خداوند تبارک و تعالی از باد صبا می شکفد و نسرین گل است که نسترن هم گویند. و این در فرهنگ نامه است، امّا گلی دیگر است. چنان که امیر خسرو، در عشق نامه خضر خان گوید:

بر آب نسترن، نسرین شکرخند

چو دو همشیره ای نزدیک مانند

و برگ نسرین و یا گل او بر چشمی که از غلبه خون به درد آمده باشد، نسبت دارد و درد را تسکین دهد و بصر را بیفزاید.

یعنی؛ گل نسرین، نه از باد صبا، بلکه از اثر لطف تو می شکفد و توتیای چشم می گردد. و توتیا دارویی است که بصر را قوّت دهد. و در بعضی نسخ، از اثر خاک تو است. یعنی از اثر خاک آفریده تو است و درخاک این تأثیر تو داده ای.۹

دست نوشته های شرح مخزن الاسرار محمّدبن قوام بلخی

۱. ازبکستان، تاشکند، فرهنگستان علوم جمهوری ازبکستان، ش: ۱/۱۹۴۰،

تاریخ کتابت: سده ۱۰. ه (انجام این نسخه افتاده است).۱۰

۲. دانشگاه شیرانی لاهور، ش: ۷۵۷/۳۷۹۰، تاریخ کتابت: ۱۰۱۱ ه .۱۱

۳. آصفیه، ش: ۲۹۰ مثنوی، تاریخ کتابت: ۱۰۶۹ ه ، (نسبت نگارنده در فهرست کرخی یاد شده است).۱۲

۴. دفتر اسناد ملّی هند (مجموعه فورت ویسم)، ش: ۴۴۶/۱۴۳، تاریخ کتابت: ۱۰۹۱ ه .۱۳

۵. موزه بریتانیا، ش: (۲۳۳)۲۹۳۴ or ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۱ ه ، ۱۳۳ برگ.۱۴

۶. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی مشهد، ش: ۴۸۶ خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: ۱۰۹۸ ه، ۲۹۵ برگ.۱۵

۷. اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۸۹۰۲ ، خط: نستعلیق پخته، تاریخ کتابت: سده ۱۱ ه ، آغاز در دیباچه پیش از نام نگارنده و انجام افتاده، ۲۶۶ ص.

۸. کتابخانه عمومی خیرپور، خط: نسخ، تاریخ کتابت: سده ۱۱ ه ، ۴۳۶ ص.

۹. اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۵۶۶۴، خط: نستعلیق پخته، تاریخ کتابت: سده ۱۱، ۱۲ ه ، ۵۲۰ ص.

۱۰. پیشاور، دانشگاه پیشاور، ش: ۶۵ ، خط: نستعلیق خوش، تاریخ کتابت: ۱۱۸۹ ه ، ۴۵۲ ص.

۱۱. سرگودها، جهاوریان، کتابخانه عطاء الرحمان صاحب کهو کهر، کاتب: عبدالله پسر ملاّ محمد غنی، خط: نستعلیق شکسته، تاریخ کتابت: ۱۱۹۲ ه ، ۵۰۴ ص.

۱۲. قصور کوت مرادخان، کتابخانه همدانی، سید محمّد طیب شاه همدانی، خط: نستعلیق خوش، تاریخ کتابت: سده ۱۲ ه ، ۵۰۹ ص.

۱۳. اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۲۴۰، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده ۱۲ ه ، آغاز در دیباچه و انجام افتاده، ۴۴۰ ص. ۱۶

۱۴. کتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور، ش: ۷۷۲۳/۴۹۹ O، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده ۱۲ ه . عنوان و نشان شنگرف، ۳۲۲ برگ. ۱۷

۱۵. موزه بریتانیا، ش: ۲۶۱۴۹، Add ، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده ۱۷ م. ۲۲۷ برگ.۱۸

۱۶. کتابخانه مولانا آزاد، دانشگاه علیگر، میکروفیلم شماره ۱/۱۱۸، خط: نستعلیق، کاتب: شیخ شرف الدین بن شیخ معزالدّین قریشی، تاریخ کتابت: ۱۱۰۸ ه ، ۱۸۸ برگ.۱۹

۱۷. اسلام آباد، کتابخانه گنج بخش، ش: ۹۸۴۱، خط: نستعلیق پخته، تاریخ کتابت: ۱۲۱۰ ه ، ۲۱۷ برگ (آغاز این نسخه افتاده است).۲۰

۱۸. کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش: ۹۳۱، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: ۱۲۴۲ ه ، که همراه با مخزن الاسرار کتابت شده و از پایان افتادگی دارد.۲۱

۱۹. دانشگاه شیرانی لاهور، ش: ۷۵۶/۳۷۸۹، کاتب: شمس الدین، تاریخ کتابت: ۱۲۴۴ ه .

۲۰. اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۱۲۷۰، خط: نستعلیق دو دست. دومین: غلام احمد ولد محمّد هاشم، تاریخ کتابت: ۱۲۵۷ ه. ب: دیباچه را ندارد. ۲۷۰ ص.۲۲

۲۱. شیخوپوره، مریدکی، مولانا محمّد اسماعیل نوشاهی اعظمی، خط: نستعلیق پخته، میان محمّد بن فیض الهی. تاریخ کتابت: ۱۲۵۹ ه ، نام نگارنده در دیباچه نیامده، ۲۹۸ برگ.۲۳

۲۲. اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۸۱۵۵، خط: نستعلیق پخته، غلام محیی الدین محمّد رکن عالم، تاریخ کتابت: ۱۲۶۷ ه ، ۲۷۸ ص.۲۴

۲۳. کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش: ۲/۱۱۰۷، خط: نستعلیق بد، تاریخ کتابت: پیرامون ۱۲۷۵ ه (همراه با شرح دیوان انوری است). گزارش ۱۱ بیت بیشتر از نسخه شماره ۹۳۱ مجلس دارد.۲۵

۲۴. کراچی، موزه ملی، ش: ۱۹۰ ۱۹۶۸ N.M خط: نستعلیق. محمّد قسیم پیشاوری، تاریخ کتابت: ۱۲۷۷ ه ، دیباچه ندارد، ۱۵۸ ص.۲۶

۲۵. شیخوپوره، نوشهره، کتابخانه هاشمی، سید سدید الدین، تاریخ کتابت: ۱۲۷۸ ه ، ۵۴۸ برگ.۲۷

۲۶. بهاول نگر، چشتیان، درگاه معلّی، مولانا غلام فرید، خطّ: نستعلیق پخته، کاتب: شیر علی بن امام الدین، برای مستقیم میان. تاریخ کتابت: ۱۲۹۴ ه ، ۵۹۳ ص.

۲۷. جهلم، للّه، کتابخانه مجددیّه، مطلوب الرسول مجددی، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده ۱۳ ه و مُهر غلام بنی احمد حنفی، ۱۲۹۵ ه.، ۶۴۱ ص.

۲۸. اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۵۷۸۷ ، خط: نستعلیق ، غلام محیی الدّین احمدیار، سکنه بید، تاریخ کتابت: ۱۲۹۶ ه ، ۳۱۰ ص.

۲۹. کراچی، موزه ملی، ش: ۲ ۶/۳۸ ۱۹۵۸ N.M. خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده ۱۳ ه دیباچه ندارد، آشفته صحافی شده است.

۳۰. سیالکوت، بدوملهی کهنه، کتابخانه فخرالاطبّا، خط: نستعلیق پخته، کاتب: مجاهد الاسلام بن شرف الدّین علی شهید، تاریخ کتابت: سده ۱۳ ه ، ۴۳۹ ص.۲۸

۳۱. اسلام آباد، کتابخانه گنج دانش، ش: ۹۰۷۱، خط: نستعلیق، محمّد غمازی شاه، تاریخ کتابت: ۱۲۹۶ ه . دیباچه ندارد.

۳۲. اسلام آباد، کتابخانه گنج دانش، ش: ۹۸۲۳، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: ۱۳ ه ، فاقد دیباچه، ۳۰۴ برگ.

۳۳. فیصل آباد، غلام محمّد آباد، مکتبه چشتیه، خط: شکسته پخته، احمد حسن رضوی علوی، تاریخ کتابت: سده ۱۳ ه ، ۲۳۲ برگ.

۳۴. سر گودها، بهلوال، مولانا داوود، خط: نستعلیق خوش، دین نوازخان، شاگرد صاحب زاده محمّد وجیه الدین لاهوری، تاریخ کتابت: سده ۱۳ ه . ۲۹

۳۵. بنگال، ایشیاتک، ش: ۸۲ منظوم ۸۲۹ ، خط: نستعلیق، بی تاریخ.۳۰

۳۶. آصفیه، ش: ۲۹، ۱۰۳، کتابخانه صولت (رامپور).۳۱

۳۷. هندوستان، کتابخانه نظامی گنجه ای، ش: ۴۲۴، بی تاریخ. ۳۲

۳۸. پیشاور، دانشگاه کالج اسلامیه، ش: ۱۸۵۶، خط: نستعلیق خوش، فاقد دیباچه، بی تاریخ، ۳۸۲ ص.

۳۹. سر گودها، وان میانه، میان فضل الهی رانجها، بی تاریخ. ۳۳

۴۰. پاکستان، دانشگاه پنجاب، ش: B107 Pivi 844(248). خط: نستعلیق، بی تاریخ، با یادداشت تملّک قطب الدین فارغ و یادداشت مورخ ۱۱ ذیقعده ۱۱۷۰ ه . ۱۱۹ برگ.۳۴

۲. شرح مخزن الاسرار: گزارش از عبدالحمید، برادر قاضی رفیع الدین. نسخه ای از این شرح در کتابخانه آکادمی علوم لنین گراد محفوظ است:

کتابخانه لنین گراد، آکادمی علوم، ش: ۱۳۳ B(2619 ف)، تاریخ کتابت: ۹۱۷ ه .۳۵

۳. شرح مخزن الاسرار: گزارش از عبدالعزیز بن حسن بن طاهر جونپوری (م ۹۷۵ ه ) نسخه ای از این شرح در آصفیه به شماره ۱۳۰۱، که در تاریخ ۱۱۰۹ ه. کتابت شده، موجود است.۳۶

۴. شرح مخزن الاسرار: از محمد بن لاد دهلوی

محمد بن لاد دهلوی از دانشوران سده دهم هندوستان است. وی در شرح خود، ضمن توضیح برخی از واژگان و ترکیبات، مفهوم و معنی بیت را به دست داده است. محمد دهلوی مؤلف فرهنگی به نام مؤید الفضلا نیز است.

نمونه ای از این شرح:

داغ نه ناصیه داران پاک

تاج ده تخت نشینان خاک

داغ خوبی دهنده نمازیان را به کثرت سجود، به موجب آیه: «سیماهُمْ فی وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُود» یعنی، داغ است در روی ایشان بر پیشانی از اثر سجده. تاج بخش؛ ای، تاج کرامت، به موجب این آیه: «وَ لَقَدْ کَرمَّنا بنی آدَمَ[…] وَ فضَّلْنا[هُمْ[ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً». معنی چنین باشد؛ یعنی، به درستی بزرگی دادم بنی آدم را و برتری دادم بر بسیار چیزها هر چه در دنیا پیدا کردیم آن چیز را بزرگ.

دست نوشته های شرح مخزن الاسرار محمّد بن لاد دهلوی:

کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش: ۱۳۶۸۸، تاریخ کتابت: ۱۰ ه.

کتابخانه راجه فیض آباد هندوستان ۳۷

۵. شرح مخزن الاسرار (به ترکی): از شمعی۳۸

مصطفی چلبی بن محمّد القسطنطین رومی، معروف به شمعی، از شارحان و مترجمان متون ادبیات فارسی به ترکی در سده دهم واوایل سده یازدهم هجری است. وی از مردم «برزین» بوده، امّا به شمعی رومی اشتهار داشت و از راه تدریس، زندگی می کرده است. وی با آن که آثار و شروحی بر متون ادب فارسی نگارش کرده، امّا اطلاعات ما درباره وی اندک است. همین قدر معلوم است که از ادبای حنفی مذهب بوده و در اواخر عمر به انزوا روی آورده است. سال درگذشت وی به اختلاف، در منابع نقل شده، در هدیه العارفین، ۱۰۰۵ ه . ق ذکر گردیده و در منابع دیگر، ۱۰۰۰ و ۱۰۰۴ ه . ق نیز نوشته اند.

وی شش دفتر مثنوی را نیز به ترکی شرح کرده که نسخه ای از آن به خطّ خود وی در کتابخانه امیر خواجه کمانکش در استانبول محفوظ است. دیگر آثار وی عبارتند از:

تحفه العاشقین (در سی فصل یا باب، درباره اخلاق و تصوّف)

ترجمه تحفه الاحرار جامی (به ترکی)

ترجمه بهارستان جامی (به ترکی)

ترجمه پندنامه عطار (به ترکی) که عنوان سعادت نامه بر آن نهاده است.

ترجمه منطق الطیر عطّار (به ترکی)

شرح دیوان حافظ (به ترکی)

شرح دیوان شاهی (به ترکی)

شرح بوستان و گلستان سعدی (به ترکی)

۶. شرح مخزن الاسرار: از مؤلفی ناشناخته. یک نسخه از این شرح در ازبکستان، انستیتو شرق شناسی ابوریحان بیرونی به شماره ۵۲۶۳ ، تاریخ کتابت: ۱۰۴۵ ه، ۲۴۸ ص، محفوظ است.۳۹

۷. شرح مخزن الاسرار: از عبدالعزیز بن فخرالدّین سهروردی جونپوری عبدالعزیز بن فخرالدین بن کبیرالدین، صوفی سهروردی، ادیب و نویسنده فارسی نویس شبه قاره هند در سده یازدهم هجری است که در جونپور هند تولد یافت و در آن جا تحت تعلیمات و حمایت پدر و دیگر استادان جونپور قرار گرفت. او در تصوّف به پدر خود، دست ارادت داد و پس از او بر مسند ارشاد نشست کتابی به نام سیره الاولیا در ذکر مشایخ خود نوشت.۴۰ وی با آن که در مقدمه شرح مخزن الاسرار به آثارش اشاره کرده و می گوید: «اگر چه مصنّفات فراوان داشته، از نثر و نظم چون رساله جواهر الغیب و رساله غیر منقوط و قطرات البحر و نکات… و واردات الحقایق و منازل الطریقه و ثمرات الخیال و دوحه المقال و مقصد اطوار… و نفوس القلوب در قریب به بیست و پنج هزار بیت، سه جلد و هفت مقاله و رقیمه العشق… اسرار در حلّ سؤال های میرحسینی سادات و نعت مله و غیر آن که تفصیل آن طول دارد،۴۱ امّا از میان این همه آثار، ظاهرا تنها شرح مخزن الاسرار شناخته شده است. عبدالعزیز جونپوری شرح مخزن الاسرار را در چهارم ربیع الثانی ۱۰۳۵ ه به انجام رسانیده. متأسفانه این اثر به دیگران نیز نسبت داده شده است.۴۲

دست نوشته های شرح مخزن الاسرار عبدالعزیز جونپوری:

موزه ملی پاکستان، کراچی، ش: ۳۵۴/۱۹۶۹. N.M. خط: نستعلیق. تاریخ کتابت: ۱۰۳۵ ه. آغاز کمی افتاده، ۷۱۴ ص؛

اسلام آباد، گنج بخش، ش: ۳۱۳۳، خط: نستعلیق پخته، محمّد امین بیگ، تاریخ کتابت: سده ۱۲ ه ۳۱۵ ص ۴۳؛

کتابخانه جامعه همدرد، تغلق آباد، دهلی نو، ش: ۱۲۰۶ [۵۷۰] ، خط: نستعلیق،

کاتب: محمّد عفاء الله. تاریخ کتابت: ۱۲۱۹ ه. در جونپور، ۱۳۹ برگ؛۴۴

لاهور، کتابخانه شادروان مولوی شمس الدّین. خط: نستعلیق، بی تاریخ؛ ۴۵

کتابخانه مولانا آزاد دانشگاه علیگر، به شماره میکروفیلم ۳/۲۵۷، خط: نستعلیق شکسته، ۶۸ برگ۴۶

۸. شرح مخزن الاسرار: از محمّد حبیب اللّه بن عبدالحفیظ الهاشمی الحسنی الملتانی ثمّ لاهوری «وی از فاضلان و نویسندگان فارسی نویس شبه قاره هند، در سده یازده هجری است که نیاکانش از مکّه به مولتان کوچیدند و در همان جا اقامت کردند. محمّد حبیب اللّه، در روزگار اورنگ زیب، پادشاه گورکانی (۱۰۶۸ ۱۱۱۸ ه . ق) در لاهور می زیست و در دینداری و تقوا بلند آوازه بود. او به خواهش دوستان و فرزندش، نجم الدین در سال ۱۰۸۰ ق / ۱۶۹۹ م کتابی به نام مفتاح المخزن در شرح مخزن الاسرار نظامی نوشت».۴۷ این کتاب شرح کامل مخزن الاسرار نیست و بسیاری از ابیات را شرح نکرده است. وی همراه تشریح لغات، تلفظ آنها را نیز نوشته و به ابیاتی از خاقانی شروانی، عزمی، نظیری، فاریابی، حافظ شیرازی و سنایی غزنوی استناد کرده و در بعضی جاها به صنایع لفظی هم اشاره نموده است. او برای شرح و گزارش الفاظ ومطالب، از چندین منبع بهره برده که از جمله آنها صراح، فرهنگ رشیدی، بحر الجواهر، اصطلاحات عبداللطیف گجراتی، مؤید الفضلا، شرح اوراد از مولانا حسام الدین غوری، مقاصد الاولیا، مشارق الانوار، سراج القلوب و تفسیر زاهدی و غیره می باشد.۴۸

ملتانی در ابیاتی پریشان در پایان شرح مخزن الاسرار، سال تألیف شرح را سال ۱۰۴۲ ذکر کرده است:

شکر که این شرح به آخر رسید	پایه صدگونه مفاخر رسید
بود دوم ربیع نخست	شرح به فیض ازلی درست
وز سنه بگذشته هزار و دو چهل	گفت به نامه قلم ایدون بهل۴۹

دست نوشته های شرح مخزن الاسرار محمّد حبیب اللّه ملتانی:

موزه ملی پاکستان، کراچی، ش: ۳۷ ۱۹۶۷. N.M. خط: نستعلیق، محمّد اسلم بن حافظ دوست، تاریخ کتابت: ۱۰۸۰ ه . ۵۰

پنجاب لاهور، ش: ۷۵۰۹ ۲۸۷. O، خط: نستعلیق. تاریخ کتابت: سده ۱۲. ه ، ۶۹۲ برگ.۵۱

لاهور، پنجاب پبلک لائبریری، ش: ۴۵، ۸۷۱ حبیب، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: میانه سده ۱۲ ه . ۶۹ برگ.

لایل پور، کچهری بازار، کتابخانه اشاعت العلوم، خط: نستعلیق، تاریخ کتابت: سده ۱۲ ه ، آغاز افتاده،