فایل پاورپوینت کامل مؤلفه ها و شاخص های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری از سیره امام هادی علیه السلام

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مؤلفه ها و شاخص های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری از سیره امام هادی علیه السلام :

۱- مقدمه

از اهداف والای انـبیاء و رهبران الهی، تأسیس نظام توحیدی بر پایه وحی و نبوت برای پیاده سازی احکام الهی، سعادت و به تکامل رسـاندن بـشر بـه عنوان خلیفه الهی بیان شده است. در عصر جدید نیز، جمهوری اسلامی ایرانـ نـخستین حـکومتی است که داعیه پیروی و اعمال اصول اسلامی در سیاست را دارد و نظام حاصل از این انقلاب نیز بر پایه های ایدئولوژی اسـلامی اسـتوار شـده است. در جمهوری اسلامی، مسئولان به حفظ نظام و امنیت جامعه توجه خاصی داشته و شکل گـیری نـیروهای مسلح، سازمان ها و نهادهای امنیتی در این راستا بوده است. یکی از اجزاء نیروهای مسلح و سـازمان های امـنیتی، حفاظت اطلاعات است. بر اساس مبانی نظام اسلامی، سازمان های حفاظتی و اطلاعاتی هم بـاید بـر مبانی و اصول اسلامی استوار باشد و ساختار سازمان و عملکرد آن نیز در این چارچوب شکل گیرد؛ بـنابراین مـبانی و اصـول حفاظت اطلاعات باید از آموزه های اسلامی از جمله سیره معصومان علیه السلام استخراج شود. آنچه مـهم اسـت، استخراج اصول کلی و مبانی حفاظت اطلاعات در آموزه های اسلامی و سیره معصومین عـلیه السـلام اسـت که این امر موجب می شود فعالیت ها و اقدام ها، همسو و هماهنگ با اهداف و مـبانی شـرع مـقدس اسلام و دستورهای دینی و سیره معصومان علیه السلام تنظیم شود تا از رویکردهای غـیر الهی و غیر اخلاقی فاصله گرفته و از هر نوع رفتار و عملکرد با شائبه ی غیر اسلامی در سازمان های اطلاعاتی و امـنیتی نـظام اسلامی، پرهیز شده و هویت بخشی دینی در ساختار و عملکرد حفاظت اطلاعات و رفتار کـارکنان آن، جـاری شود؛ علاوه بر این، مطابق اعتقاد شیعه، قـول، فـعل و تـقریر امام معصوم علیه السلام برای ما حـجت اسـت.

مطالعه سیره عملی ائمه اطهار علیه السلام در طول زعامت و امامت ایشان، نشان مـی دهد که به رعایت مسائل حـفاظتی و امـنیتی اهتمام داشـته و بـا اسـتفاده از شیوه های مختلف و با انجام اقـدامات حـفاظتی، ضریب امنیت خویش را ارتقاء بخشیده و دشمنان را از دسترسی به اطلاعات مهم و ارزشمند، نـاکام سـاخته اند. از آنجایی که پرداختن به جـنبه های مختلف حفاظت اطـلاعات از دریای انـدیشه و افکار متعالی اسلام در سیره ائمـه اطـهار علیه السلام در این نوشتار مقدور نمی باشد؛ لذا دوره امامت امام هادی علیه السـلام مـورد مطالعه و تحقیق قرار خواهد گـرفت.

بـا تـوجه به مطالب تـاریخی، از دوره حکومت متوکل عباسی کـه مـصادف با وجود مبارک امام هادی علیه السلام بوده است، سخت گیری بر شیعه و ائمـه شـدت گرفت و امام هادی علیه السلام بـه شـهر سامرا و تـحت حـکومت مـرکزی فراخوانده شد. در دوره امام هادی علیه السلام با توجه به وضعیت امنیتی و اطلاعاتی آن زمان، حکومت وقت، تلاش بسیاری برای هدف قـرار دادن ایشان به عمل می آورد؛ و در این میان امـام هادی عـلیه السـلام عـلی رغم این کـه در مـنطقه ای نظامی و تحت واپایش شدید اطلاعاتی توسط دشمن بودند، از روابط تشکیلاتی با شیعیان، محافظت به عمل می آوردنـد. اکـنون این سـؤال مطرح است که مؤلفه ها و شاخص های حـفاظتی و اطـلاعاتی در سـیره امـام هادی علیه السلام چیست؟ با توجه به شرایط امنیتی دوره، حضرت امام هادی علیه السلام چه رفتارهای حفاظتی و اطلاعاتی را انجام داده اند و چه مواردی را می توان در این حوزه از سیره ایشـان برشمرد؟ به عبارت دیگر آیا می توان در کلام و گفتار امام و یا رفتار ایشان مواردی در خصوص تبیین مفاهیم اطلاعات و حفاظت و یا راهبردهای حفاظت و اطلاعات را استخراج کرده و در عصر کنونی مورد استفاده قرار داد؟

با توجه به کـتب مـعتبر روایی؛ تعریف، اقدامات، سخنان، رفتار و سیره امام هادی علیه السلام مورد تحلیل قرار گرفته است.

برای اجرای تحقیق، از روش تحقیق توصیفی -تحلیلی و روش جمع آوری مطالب کتابخانه ای استفاده شده است.

۲- محیط شناسی

۲-۱- گـذری بـر زندگانی امام هادی علیه السلام

حضرت امام ابوالحسن علی النقی الهادی علیه السلام، پیشوای دهم شیعیان، در نیمه ذی الحجه سال ۲۱۲ هجری در اطراف مدینه در مـحلی بـه نام «صریا»[۱] به دنیا آمـد. پدر گـرامی اش حضرت جوادالائمه و مادرش بانوی فضیلت و تقوی «سمانه مغربیه» بود (مجلسی، ج ۵۰، ۱۱۴).

امام دهم، در خانه ای دیده به جهان گشود که فضای آن آکنده از معنویت و اخلاص و بندگی خـدا بـود.

محیط زندگی امام هادی عـلیه السلام از نظر سیاسی و فرهنگی دارای ویژگی خاصی بود. دستگاه خلافت عباسی، پدر گرامی اش را تحت فشار گذاشته بود، از این رو امام هادی علیه السلام از همان خردسالی با ترفندها و سیاست بازی های حاکمان ستم کار و رسـالت سـنگینی که پیشوایان حق در قبال آنان به عهده دارند، آشنا بود و خود را برای پذیرش مسئولیت امامت در شرایطی مشابه دوران پدرش آماده می ساخت.

حضرت امام هادی علیه السلام در سال ۲۲۰ هجری، پس از شهادت پدر گرامی اش، بر مـسند امـامت نشست. ایشـان در آن هنگام، ۸ سال سن داشتند. مدت امامت آن بزرگوار ۳۳ سال و عمر شریفشان ۴۱ سال و چند ماه بود و در سال ۲۵۴ در شـهر سامرا به شهادت رسید. (همان، ۱۴)

امام هادی علیه السلام با هفت تن از خلفای عباسی، معاصر بود که بـه تـرتیب عبارتند از: مأمون، معتصم (برادرمأمون)، واثق (پسرمعتصم)، متوکل (برادرمعتصم)، منتصر (پسرمتوکل، مستعین)پسرعموی مـنتصر و مـعتز (پسـرمتوکل).

دوران متوکل، شرایط بسیار سختی برای شیعیان بود و متوکل تلاش های بسیار مذبوحانه ای بر ضد امـام هادی علیه السلام انجام داد که برخی از آن عبارتند از:

• تبعید امام هادی علیه السـلام به سامرا (همان، ۱۶۱)
• ایجـاد مـحدودیت برای امام و جلوگیری شیعیان از ارتباط با آن حضرت (همان، ۱۹۴)
• احضار امام به بهانه های مختلف. (همان، ۲۱۱)
• توهین و تحقیر امام (رفیعی، ۱۳۸۲: ۲۲۴)
• توطئه نافرجام ترور امام (همان: ۲۳۱)

۲-۲- شرایط سیاسی – امنیتی جامعه

دوران امام هادی عـلیه السلام فاصله انتقال میان دو عصر متفاوت از دوران حکومت عباسیان به حساب می آید. در این دوران، پدیده های بسیاری به چشم می خورد که پیش تر در زمامداری عباسیان دیده نشده بود.

دوران امامت امام هادی علیه السلام از نظر سـیاسی – امـنیتی از ویژگی های زیر برخوردار بود.

۲-۲-۱- بی کفایتی زمامداران عباسی

حکومت عباسیان، بر اساس تیره و نژاد به گروه های قدرت طلب درون دولت عباسی تجزیه شده بودند.

آشکارترین اثر این اتفاق، زوال هیبت و عظمت مقام خـلافت بـود. (رفیعی، ۱۳۸۲: ۲۱۸)

۲-۲-۲- گسترش فساد در دستگاه خلافت

خوش گذرانی، میگساری و آوازه خوانی از ویژگی های دستگاه خلافت زمامداران دوره دوم عباسی است.

خلفا به جای رسیدگی به کار مردم و اداره امور کشور، وقت خود را به عـیاشی و بـزم های آنچنانی می گذراندند.

از بارزترین نمودهای این فساد از بین رفتن روحیه تعهد و مسئولیت پذیری کارگزاران و رواج بازار رشوه و اختلاس اموال عمومی در میان کارمندان دولت بود. به گونه ای که پست ها نه بـر مـبنای لیاقـت و کاردانی افراد، بلکه بر پایه مـقدار پول و رشـوه ای کـه پرداخت می کردند به آنان واگذار می شد. (همان)

۲-۲-۳- بحران مشروعیت در حکومت عباسی

عباسیان در این دوره با بحران شدید مشروعیت در حکومت خود مـواجه بـودند. بـحران مشروعیت از مهم ترین عواملی بود که قدرت سـیاسی عـباسیان را به چالش کشیده و منجر به تزلزل و عدم ثبات سیاسی در قلمرو اسلامی شد.

۲-۲-۴- بروز آشوبها و فتنه ها در قلمرو اسلامی (عـلل و انـگیزه بـروز آشوبها)

در دوران امامت امام هادی علیه السلام قلمرو خلافت اسلامی پس از یک آرامـش نسبی در اواخر دوران مأمون، صحنه درگیری ها، آشوب ها و جنبش های مسلحانه ی گروه های مختلف با انگیزه های گـوناگون بـود.

(همان: ۲۱۹) قیام ها علیه حکومت عباسی از جمله عوامل ضعف سیاسی و کـاهش اقـتدار و شیوع قیام ها علیه حاکمیت عباسیان بود. در همه قیام ها به نوعی مسئله مشروعیت عباسیان مـطرح اسـت.

۲-۲-۵- قـیامهای ایدئولوژی و عقیدتی (بقیه قیامها)

این قیام ها به مانند قیام علویان در مناطق مختلف قـلمرو عـباسیان و شـهرهایی مانند کوفه، مکه، مدینه، بصره، خراسان، ری، طبرستان (مازندران)، گیلان و دیگر مناطق گسترده بود؛ و از هر سـو، حـکومت مرکزی را دچار بحران و چالش می کرد. این قیام ها تبعات اجتماعی و سیاسی بسیار مـخربی از جـمله: ناامنی در مناطق مختلف، بحران های اجتماعی و اقتصادی در جهان اسلام بر جای گذاشت. راهزنان، غـارت گـران و دزدان در جامعه، امنیت را مخدوش می کردند. بدین ترتیب وضع اجتماعی، آسیب های فراوانی ببار مـی آورد.

جـامعه همواره در تلاطم و آشفتگی ناشی از تبعات بحران های بزرگ واقع شده بود. حاکمان این دوره در مـواجهه بـا این پدیده ها از مدیریت اجتماعی و داشتن برنامه های مقتدرانه و تصمیمات عاقلانه عاجز بودند.

یکی از قیام ها عـلیه حـاکمیت عباسیان، قیام قبیله ای اعراب طرفدار بنی امیه و مخالف عباسیان از خوارج و سایر فـرقه های مـذهبی بود. عدم اتکای سیاسی عباسیان به اعراب و قبایل عربی به جز خویشان و نزدیکان خود، نـوعی سـلب اعـتماد از اعراب بود که برای آنان (اعراب) نگران کننده بود.

۲-۲-۶- عدم اقتدار حـکومت مـرکزی

از نظر امنیتی در دوره امامت امام هادی علیه السلام، حکومت مرکزی در وضعیت عدم ثبات به سر می بـرده اسـت. قیام های منطقه ای و سرکشی از حکومت مرکزی توسط امیران و حاکمان مناطق، قیام های ضـدحکومت توسط علویان و دیگر افراد و… فضای بسیار مـتشنج و پرآشـوبی را تـرسیم می کند. (دوانی، ۱۳۷۸: ۱۷۴)

۲-۲-۷- بروز جریانهای عقیدتی انـحرافی

دوران امـام هادی علیه السلام، اوج پیدایش مکتب های گوناگون عقیدتی بود که بستر آن با ایجـاد فـضای فکری توسط حکومت عباسی فـراهم شـده بود. گـردانندگان و نـظریه پردازان این حـرکت ها، متشکل از عناصر فریب خورده، فـرصت طـلب و سودجو بود. این گروه ها عبارت بودند از:

الف) غلات (مجلسی، ج ۲۵، ۳۴۶) (جعفریان، ۵۲۸-۵۲۴) ب) صوفیه

ج) واقفیه (رجـال کـشی، ص ۴۶۰) (خویی، ۱۴۰۳ ق، ج ۱، ۲۵۹) د) مجسمیه (شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ۱۰۰)

ه) باورمندان بـه رؤیت (الطبرسی، ۱۴۱۶ ق، ج ۲، ۴۸۶)

۲-۲-۸- ایجاد شبهه های دینـی، فتنه انگیزی و فتنه جویی دانـشمندان مـزدور (توضیح اقسام شبهه ها)

افزون بر شبهه های خرد و کلانی که توسط دانـشمندان مـزدور و فرقه های مرجع آن دوران در حوزه ی دین مـطرح مـی شـد، کشمکش های بـزرگ بـر سر مسائل بنیادین و زیر بـنایی اسـلام، هر از چند گاهی رخ می نمود که دامنه ی فتنه انگیزی آن، اندیشه ی قشر گسترده ای از مـسلمانان و گـاه شیعیان را در بر می گرفت. یکی از بـزرگ تـرین این فتنه جـویی ها، مـوضوع مخلوق بودن قرآن بـود که مدت ها اندیشه مسلمانان را به خود مشغول ساخته بود و چه بسیار انسان هایی کـه بـه جهت عقیده به آن، جان خود را از دسـت دادنـد! خـلفای عـباسی بـا مطرح ساختن این پرسـش و نـیافتن پاسخ دلخواه خود، مخالفانشان را به شدت سرکوب می کردند. از این دسته «احمد بن نصر خزاعی» را می تـوان نـام بـرد که از مخالفان دولت عباسی بود و یک بار هم نـقشه قـتل واثـق، خـلیفه عـباسی را کـشید، ولی نافرجام ماند. خلیفه نیز برای از میان برداشتن او با طرح این پرسش که آیا قرآن مخلوق است یا خیر؟ برنامه سرکوب او را آغاز کرد و پس از بیان پرسش های گوناگون در این زمینه و دیگر مسائل اعتقادی، بـهانه ای برای قتل وی به چنگ آورد و او را از میان برداشت. (محمد بن جریر طبری، بی تا، ج ۹، ۱۳۴.) واثق، احمد بن نصر را که معتقد به خلق قرآن نبود، دست بسته از بغداد به سامرا آورد و از او درباره خلق قـرآن پرسـید. هنگامی که از عقیده او آگاهی یافت، گردن او را زد و دستور داد سرش را در بغداد و بدنش را در سامرا آویزان کنند و برگه ای به گوش او آویختند که بر آن نوشته شده بود: «این سر احمد بن نصر است که معتقد بـه خـلق قرآن و نفی تشبیه خداوند نیست!» (السیوطی، ۱۴۰۶ ق، ص ۳۸۴؛ تاریخ طبری، ج ۹، ص ۱۳۴.)

۲-۲-۹- تلاش خلفای عباسی در انحراف افکار عمومی از امام و از بین بردن شیعه

رفتار و عملکرد خلفای عباسی بـر این مـسئله دلالت دارد که آن ها به هر نـحو ممکن در صدد از بین بردن شیعه بوده اند. سخت گیری بر امام و شیعیان، شایعات واهی در خصوص شیعیان و مستمسک قرار دادن این مسائل برای برخورد با شیعه، تـحت مـراقبت قرار دادن امام و جلوگیری از مـراوده بـا مردم و… بخشی از این مسائل است. (مجلسی، ۱۳۶۴: ۲۸۴)

۲-۳- راهبردهای پیشگیرانه و مقابله ای امام هادی علیه السلام

امام هادی علیه السلام با به کارگیری یک سلسله برنامه های ارشادی و تربیتی، مبارزه ی غیرمستقیمی را با حاکمیت آغاز کـرد و بـی آنکه حساسیت دستگاه را متوجه خود سازد، به انجام فعالیت هایی بر ضد آن ها پرداخت. در مواقع لازم نیز تاجایی که حیات شیعه را به مخاطره نمی انداخت، دامنه ی آن را گسترده تر مـی سـاخت و با این فـعالیت ها، بی اساس بودن این تصور را که «امام به دلیل مراقبت دشمن، در مسائل سیاسی مداخله نمی کرد و هیچ گـونه مبارزه ی سیاسی نداشت» آشکار کرد. گفتنی است امام در شرایط حاکم، بـه بـهترین شـیوه های مبارزاتی دست می زد که در بسیاری موارد، دشمن را مرعوب خود می ساخت و او را غافلگیر می کرد. راهبردهای اتـخاذ شـده توسط امام را می توان با دو رویکرد سلبی و ایجابی مورد بحث قرار داد.

مهم تـرین راهبردهای امـام با رویکرد سلبی عبارتند از:

۲-۳-۱- نامشروع معرفی کردن حکومت عباسیان

امام با استفاده از فرصت های مـناسب، با نامشروع معرفی کردن عباسیان، مسلمانان را از هرگونه همکاری با آنان مگر در موارد ضـرورت بر حذر می داشـت و بـا این کار، چهره ی این مفسدان را برای مردم بیشتر آشکار می کرد. (العاملی، ج ۱۲، ۱۳۷)

۲-۳-۲- مبارزه با گروههای منحرف عقیدتی

دوران امام هادی علیه السلام اوج پیدایش مکتب های گوناگون عقیدتی بود که بستر آن با ایجاد فضای فکری بـه وسیله ی حکومت عباسی فراهم شده بود.

تیز بینی امام در شناخت خط توطئه و استحاله فرهنگی، نقشه های دین ستیز جریان های انحرافی را آشکار می ساخت. اگر چه مراقبت شدید از ایشان، اندکی آنان را در رسـیدن بـه هدف ننگینشان یاری می داد و عدم دسترسی به امام، مشکلات جامعه اسلامی را افزون تر می کرد، ولی امام با نهایت درایت در خنثی کردن این توطئه های فرهنگی می کوشید.

با توجه به وجود تـبلیغات گـروه های انحرافی از قبیل مفوضه، غلات، صوفیه، ثنویه و… امام یکی از راهبردهای خود را مقابله با تبلیغات و افشای اهداف این فرق و نیز باطل کردن استدلال های این گروه ها قرار داده بودند. مهم ترین راهبردهای امـام با رویکرد ایجابی عبارتند از:

۲-۳-۳- تلاش برای پی ریزی جامعه ای بیدار

از اهداف مهم و اساسی امام، تلاش برای پی ریزی جامعه ای بیدار و آگاه بود که در پرتو ایمان، به عنوان زمینه ای برای تحقق آرمان های ارزشـمند خـلافت اسـلامی و حکومت خاندان پیامبر(ص) عملی مـی شـد.

۲-۳-۴- حـفظ مصالح کلی و دراز مدت جامعه اسلامی

برجسته ترین اهداف سیاسی پیشوایان اسلام در ادوار مختلف؛ حفظ مصالح کلی و دراز مدت جامعه اسلامی، حفظ جامعه اسـلامی از خـطر نـابودی و نیز روشن نگه داشتن چراغ اسلام در کوران حـوادث بـوده است. آنان از رویارویی با ستم پیشگان و ضدیت با دستگاه ستمگر، کوچک ترین هراسی نداشتند، ولی با درایت و تیزبینی، به شکل دادن مـبارزات بـر اسـاس شرایط حاکم و در نظر داشتن کامل اوضاع می پرداختند.

۲-۳-۵- تبیین مـقام و جایگاه امام و امامت در جامعه اسلامی

مهم ترین حرکت و راهبرد فرهنگی امام هادی علیه السلام تبیین مسئله امامت و تـعمیق فـکر شـیعه درباره مبحث امام شناسی است که در قالب زیارت جامعه کبیره بیان شـده اسـت. «زیارت جامعه کبیره» یک دوره کامل امام شناسی است.

۲-۳-۶- تبلیغ اندیشه مهدویت

امام هادی علیه السلام با تشدید تـفکر مـهدویت در عـمل، نظام خلافت سلطنتی را به چالش می خواند و نظام ولایی را تبلیغ می کرد. آنـ حـضرت اگـر هم سخن نمی گفت ولی وجود او خود فریاد بلندی بود که نظام ولایی را تأیید و نظام خـلافت سـلطنتی را تـهدید می کرد.

۲-۳-۷- حفظ جان شیعیان و امید بخشی به آنان

با توجه به عدم ثـبات سـیاسی و دعواهای قدرت بین درباریان و فرماندهان نظامی و از سوی دیگر؛ عدم آمادگی شیعیان (از نظر عـده و عـده)، هرگونه نشانه و علامت مبنی بر قصد امام برای حرکت به منظور تصاحب قدرت، می تـوانست بـاعث قتل ایشان و سرکوب شدید شیعیان شود، گو اینکه علی رغم عدم اقدام جـدی امـام در این خـصوص، شیعیان با شدیدترین وضعیت توسط حکومت و عمال آن، مورد آزار و اذیت قرار گرفته و به زندان و حبس محکوم و یا بـه قـتل می رسیده اند؛ بنابراین امام یکی از راهبردهای خود را بر پایه حفظ جان شـیعیان قـرار دادنـد تا با استفاده از شرایط بتوانند اهداف خود را عملی نمایند.

«سازمان وکالت» به نیابت از طرف مـعصومان عـلیهم السـلام در دوره های پیشین نیز مصداق داشت. اما در دوره امام هادی علیه السلام این سـازمان وسـیع علمی، فکری و سیاسی از نمود خاص و برجستگی ویژه ای برخوردار شد و فواید مهمی را در پی داشت.

پیوند مستمر بین امام و پیروان در اقـصی نـقاط جهان اسلام که می توانست پیام امام را مثل ابزار ارتباطی امروزی به سـرعت و بـه طور نظام مند به شیعیان از یک کانال مـؤثق و مـعتبر بـرساند، بدون این که از لحاظ امنیتی برای پیروان اهل بـیت علیهم السلام مشکل ساز باشد و از نظر جغرافیایی مکان آن ها را برای دیگران معلوم سـازد، انـجام می گرفت.

این عملیات و شبکه مـهم، مـی توانست از نـظر عـلمی و فـقهی نیازهای مردم را از منبع اصلی در دسترس قـرار دهد که رفع شبهات عقیدتی و فکری از نتایج بدیهی و اولیه آن بود.

شبکه گسترده «وکالت» یک سـازمان بـزرگ علمی نیز بشمار می آمد کـه الگویی برای تشکیل حـوزه های علمی امروز بود. منشأ عـلمی سـازمان، امام معصوم علیه السلام بود و نیازها را ایشان رفع می نمود. «شبکه وکالت» در مـسیر تـکاملی خود، بعدها به مراکز فـقهی و کـلامی تـبدیل شد و بدین تـرتیب مـسائل فقهی و کلامی از کانال مـورد اطـمینان برای پیروان، به منزله ی یک چتر حمایتی بزرگ و مصون بخش بود که تهاجم های فرهنگی را نـیز بـدون واکنش آشکار فیزیکی، پاسخ داده و دفع مـی نـمود.

۳- اهم شـاخص های حـاصل از مؤلفه های حفاظتی و اطـلاعاتی

امام هادی علیه السلام برای به اجرا در آوردن راهبردها، مهم ترین روشی (تاکتیک) که به کـار مـی بردند، سازماندهی مبارزات سری در قالب «سـازمان وکـالت» بـوده اسـت. یکـی از شیوه های رهبری امـام هادی علیه السلام، مدیریت مبارزات مخفیانه با حکومت استبدادی و طاغوتی عصر بود. آن حضرت فعالیت هایش را در مـوارد مـتعددی، مـخفی کرده و دور از چشم عاملان حکومت انجام می داد. بـرخی از مـؤلفه های حـفاظتی و اطـلاعاتی کـه می توان از مطالعه «سازمان وکالت» و روش های (تاکتیک ها) مقابله ای آن امام همام به عنوان شاخص، استخراج کرد، عبارتند از:

۳-۱- تشکیلات وکالت به مثابه سازمان اطلاعاتی

شرایط بحرانی ای که امـامان شیعه با آن روبرو بودند، ایجاب می کرد که به ابزار جدیدی برای برقراری ارتباط با پیروان خود دست یابند و این چیزی جز شبکه ارتباطی «وکالت» و تعیین نمایندگان در مناطق مختلف نبود. این تشکیلات کـه از نـیمه دوم عصر امامت یعنی از عصر امام صادق علیه السلام به بعد آغاز به کار نمود، به تدریج دارای نظم، گستردگی و هماهنگی بیشتری شد تا آنجا که در عصر امام هادی علیه السـلام این تـدبیر ارزنده و مؤثر به عنوان یک نهاد رسمی و سازمان یافته، از برجستگی های ویژه ای برخوردار شد و غالب نقاط شیعه نشین آن زمان در عالم اسلامی را زیر پوشش قرار داد. دستورالعمل های امـام هادی علیه السلام به وکـلا، حـاکی از وجود سامانه و نظمی قابل تحسین در «سازمان وکالت» در این دوره است.

گرچه یکی از اقدامات «شبکه وکالت» فعالیت های اطلاعاتی و حفاظتی بوده است؛ ولی این شبکه به لحاظ نوع سـاختار، شـرح وظایف، مسئولیت های مـنحصر بـه خود و همچنین تشکیل آن در شرایط اختناق سیاسی و امنیتی، می تواند از ویژگی های یک سازمان اطلاعاتی برخوردار باشد.

ساختار یک سازمان، مشخص می کند که وظایف چگونه تخصیص داده شوند. چه شخصی بـه چـه کسی گزارش دهد و سازوکارهای هماهنگی رسمی و هم چنین الگوهای تعاملی سازمان که باید رعایت شوند، کدامند (رابینز، ۱۳۸۷، ۲۲) سازمان مورد بحث ما نیز دارای یک ساختار تشکیلاتی بوده که جایگاه هر یک از اعـضا و سـلسله مراتب اخـتیارات آن ها و هم چنین نحوه ارتباط آن ها با یکدیگر را مشخص می کرد. روشن است که هر سازمان در ابـتدا شکل ساده ای دارد و با طی مراحل تکاملی به ساختار اصلی خود مـی رسـد. هر سازمان ابتدا به صورت خطی شروع به شکل گیری می کند سپس با رشد و تکامل به یک سـاختار هرمی شکل تبدیل می شود که دارای سلسله مراتب خاص خود است.

مسئله دیگر، حـیطه نـظارت یا سـطحی است که رهبر سازمان بر آن نظارت دارد.

هر چه حیطه نظارت رهبران محدودتر و کوچک تـر باشد، ساختار آن بلندتر می شود (همان، ۸۵) و هر چه حیطه نظارت بزرگ تر بـاشد، ساختار کوتاه تر مـی شـود (رضاییان، ۱۳۸۷، ۲۹۱) این محور نیز با اصل نظارت مستقیم امام در «سازمان وکالت» در ارتباط است.

هم چنین، هر سازمانی برای رسیدن به اهداف خود نیازمند فعالیت های اجرایی است. نوع و ماهیت این فعالیت ها، وظـایف آن سازمان را مشخص می کند. هر سازمان نقش هایی به عهده می گیرد که سبب شکل گیری فعالیت های آن در جهت اهداف می شود.

سازمان[۲] در لغت به معنای «تشکیلات» است. (دهخدا، ۱۳۴۵ ق، ج ۲۸: ۹۹) در اصطلاح، سـازمان پدیده ای اجـتماعی است که به طور آگاهانه، هماهنگ شده و دارای حدود و ثغور نسبتا مشخصی است و برای تحقق هدف یا اهدافی بر اساس یک سلسله مبانی دائمی فعالیت می کند. (رابینز، پیشین، ۲۱) با دقت در این تعریف مـشخص مـی شود خصوصیات پنج گانه سازمان عبارتند از: پدیده ی اجتماعی بودن، هماهنگی آگاهانه

(مدیریت)، داشتن مرز مشخص، تلاش برای تحقق هدف یا اهداف مشترک و نیز داشتن اصول دائمی. پنج خصوصیت مذکور در سازمان مـورد بـحث ما وجود دارد. این سازمان متشکل از افراد انسانی است که با هم در تعامل بوده اند (پدیده اجتماعی). هم چنین، هر کدام دارای اهداف معینی بوده، از اصول مشخصی پیروی می کرده و با دیگران مرزبندی داشـته و نـیز رهبری در رأس آن ها بوده است (هماهنگی آگـاهانه) کـه بـرنامه های سازمان را هماهنگ می کرده است؛ بنابراین به دلیل این که خصوصیات یک سازمان، بر این مفهوم منطبق است، در این متن از اصطلاح امروزی «سازمان» برای آن ها اسـتفاده کـرده ایم.

۳-۲- ساختار تشکیلاتی و شرح وظایف

شرایط سخت سیاسی حـاکم بـر عصر حیات «سازمان وکالت»، راهی جز روی آوری رهبری و اعضای این سازمان به فعالیت های مخفی و زیرزمینی در پیش روی آنان قرار نمی داد؛ به نـحوی کـه بـه نظر می رسد عنوان «سازمان مخفی و زیرزمینی وکالت» و به عـبارتی «التنظیم السری» که برخی محققان آن را پیشنهاد داده اند[۳]. (جباری، ج۱: ۶۹ به نقل از نویسنده کتاب) برای این تشکیلات اسـت. روی آوری بـه نـهان و اصل تقیه، توانست شرایطی را برای رهبری و اعضای این سازمان فراهم کند کـه در اوج دوران خـفقان و اختناق عباسی، تشکیلات وسیع وکالت را با نظم و سامان مندی به پیش برند، بدون آنکه دستگاه خلافت عـباسی مـوفق بـه کوچک ترین نفوذی در سازمان شود. (همان: ۲۲۹)

مقام معظم رهبری می فرمایند:

«حـدیث مـعروفی دربـاره ی وفات حضرت هادی علیه السلام هست که از عبارت آن معلوم می شود که عده ی قـابل تـوجهی از شـیعیان در سامرا جمع شده بودند؛ به گونه ای که دستگاه خلافت هم آن ها را نمی شناخت؛ چون اگـر مـی شـناخت، همه شان را تار و مار می کرد؛ اما این عده چون شبکه ی قوی ای به وجود آورده بـودند، دسـتگاه خلافت نمی توانست به آن ها دسترسی پیدا کند.». (خامنه ای: ۱۳۸۳) ساختار اطلاعاتی و اهم وظایف سـازمان وکـالت بـه لحاظ نحوه ارتباطات و جمع آوری اطلاعات از ساختار ذیل تشکیل شده بود.

نمودار شماره ۱: نمایی از ساختار شبکه مـنابع پنـهان سامانه اطلاعاتی امام هادی علیه السلام

بررسی ها نشان می دهد کـه بـرخی از مـنابع به طور مستقیم گزارش خود را به امام می دادند و برخی دیگر مستقیما به امام دسـترسی نـداشته و بـه دستور ایشان گزارش ها را به افرادی می دادند که آن حضرت مشخص کـرده بـود.

«سازمان وکالت» با ایجاد شبکه ی ارتباطی مطمئن؛ همچون رگ های بدن، تمامی قسمت های تحت پوشش اینـ سـازمان را با قلب سازمان، یعنی رهبری، و نقاط دیگر مرتبط می ساخت و از طرق ارتـباطی قـابل اعتمادی برخوردار بود.

تعدادی پیک همواره بین وکـلا و مـرکز اسـتقرار امام در رفت و آمد بودند. وکلا از افراد عـادی و بـازرگانان با مرکز رهبری سازمان ارتباط برقرار می کردند. گاه با سفر به مـحل امـام یا وکیل ارشد او و گاهی ارتباط بـا وکـلای سیار تـبادل اطـلاعات صـورت می گرفت. (شیخ طوسی، پیشین، ۲۹۵-۲۹۶)

ایجـاد ارتـباط بین شیعیان و امام علیه السلام، از مهم ترین اهداف و آثار تشکیل این سازمان بـود. (شـیخ طوسی، ۳۰۶) از دیگر کارکردهای اعضای “سازمان وکـالت ” می توان به نـقش ارشـادی در مقابله با بحران های اعـتقادی و فـکری (شیخ طوسی، ۳۸۸) نقش سیاسی و مبارزاتی (حسین، ۱۳۶۷ ش، ۱۳۹) و نقش تمهیدی برای ورود شیعیان به عصر غـیبت (جـباری، پیشین، ۳۳۲) اشاره کرد.

برخی از وکـلای امـامی بـه ایفای نقش عـلمی و تـعلیم شیعیان نیز می پرداخـتند. این وکـلا به حل مشکلات علمی و پاسخ گویی به شبهات و دفاع از اهل بیت علیه السلام مـبادرت مـی کردند. (صدر، ۱۳۶۲ ش، ۴۸۳)

یکی از اصحاب امام صـادق عـلیه السلام بـه نـام ابـوحنیفه سابق الحاج با دامـادش در مورد ارث اختلاف پیدا کرده بود. مفضل بن عمر جعفی با پرداخت چهارصد درهم به آنـان، مـسئله را حل کرد. سپس به آنان گـفت:

این مـال شـخصی مـن نـیست. امام علیه السـلام بـه من دستور داده است هرگاه دو نفر از اصحاب در امری اختلاف کردند، بین آن ها صلح برقرار کن و مـالم را در این راه بـده. (کـلینی، ۱۳۶۲ ش، ج ۲، ۲۰۹) ارشاد مبتنی بر هدایت شیعیان در برهه های مـختلف زمـانی بـا بـحران های گوناگونی روبرو بودند که «سازمان وکالت» وظیفه مقابله با آن ها را بر عهده داشته است؛ نظیر ارشاد شیعیان و مبارزه با غلات و منحرفان نیز از وظایف این سازمان بود که تـوسط چنین افرادی انجام می شد. مناقشه در فضل حضرت زهرا(س) و جواب حسین بن روح به آن، نمونه ای دیگر از این عملکرد است. (شیخ طوسی، ۳۸۸) نحوه ارتباطات در بعد نوع ارتباط نیز با بررسی نمونه های تـاریخی و روایی به چهار نحوه ارتباط عمده در «سازمان وکالت» می توان اشاره کرد: ارتباط حضوری و مشافهی، ارتباط کتبی، ارتباط از طریق ارسال پیک و فرستاده، و ارتباط از طرق خارق عادت. (جباری، ج۱، ۱۷۶)

یکی از راه های مـهم ارتـباطی وکلا با امام هادی علیه السلام نامه نگاری بود که آن را به دست افراد مطمئنی که برای زیارت امام حسین علیه السلام به عـراق مـی آمدند، می سپاردند. (حسین، ۱۳۷)

«احـمد بـن اسحاق قمی» یکی از وکلا قم است که شواهدی دال بر سفرهای مکرر وی از قم به سامرا در طول عصر امام هادی علیه السلام تا عصر سفیر دوم، بـه قـصد دیدار ائمه علیهم السلام و سـفرای امـام عصر علیه السلام در دست است؛ به نحوی که سرانجام در مسیر بازگشت از یکی از این سفرها به قم بود که در منطقه ی حلوان درگذشت. (کشی، ۵۵۷، ح ۱۰۵۲ و مجلسی، ج ۵۱، ۳۰۶، ح ۲۱) گزینش کارآمد و تربیت اطلاعاتی اولین و مهم ترین گـام، در سـازمان اطلاعاتی وکالت، گزینش دستیاران اصلی در اداره این سازمان بوده است. فعالیت در این سازمان مستلزم کسب شرایط ویژه ای بوده است. برخی از این ویژگی ها که در سطوح عالی می توان به آن اشاره کرد عبارت اسـت از: قـرب به مـعصوم و علم به اسرار و جایگاه رفیع معنوی و معرفتی او، اوج کتمان و تقیه، عدالت و وثاقت، رازداری و نهان کاری، شناخت نسبی از معارف دینـی (شیخ طوسی، ص ۲۱۵) مطیع و مطاع بودن (همان) نظم، دقت، کاردانی و احتیاط[۴] (کـشی، ۵۱۴، ح ۹۹۲.) از ویژگـی های انتخاب وکلا می توان این نتیجه را حاصل نمود که امام علیه السلام به انگیزه عقیدتی، یا آرمانی، بر پایه اعـتقادات و آرمـان های مشترک توجه و اهمیت خاصی قائل بودند. (موارد هر کدام یک مورد عـینا ذکـر شـود) عثمان بن سعید در سن جوانی و در حالی که یازده سال از عمرش می گذشت، افتخار شاگردی امام را پیدا نـمود. امام هادی علیه السلام در مورد او به احمد بن اسحاق قمی فرمود: عثمان بـن سعید، ثقه و امین مـن اسـت، هر چه به شما بگوید از سوی من گفته و هر چه به شما القا کند از ناحیه من القا کرده است. (شیخ طوسی، ۲۱۵) عبدالعظیم حسنی که نسب شریفش با چهار واسطه به امـام حسن مجتبی علیه السلام می رسد، از یاران امام هادی و امام عسگری علیه السلام است. عبدالعظیم، مردی پارسا، وارسته، دانشمند، فقیه و مورد اعتماد و وثوق امام دهم بود.

هدایت اطلاعاتی

هدایت، مجموعه ای از اقدامات راهنمایی کـننده و رهبری برای رسیدن به اهداف است.

گام بعدی اقدام امام هادی علیه السلام، هدایت شبکه اطلاعاتی اعم از واپایش، نظارت، مراقبت منابع در راستای رشد و تعالی فعالیت آنان در جهت سالم سازی امور، کـشف اشـکالات، معایب و نواقص کار با پیگیری مواردی از قبیل نحوه ارتباط گیری، گزارش دهی، میزان رعایت حفاظت، تغییرات در انگیزه، دسترسی و توانایی عوامل بوده است.

امام هادی علیه السلام به حکم رهبریشان بـر سازمان، کار تبیین وظایف و نظارت بر عملکرد وکلا و ابواب و سفرا را به عهده داشتند. پس از تعیین و نصب وکلا، در دستورالعملی که به آنان داده می شد، ناحیه مـأموریت ایشان تعیین و حدود وظایفشان نیز تبیین می گشت. پس از عزیمت وکلا به منطقه مأموریت نیز نمایندگان سیاری به وسیله امام نسبت بـه نـحوه پیشـرفت کار ایشان نظارت کرده و ایشان را از مشکلات احتمالی و مـسائل مـوجود مطلع می ساختند و در صورت وجود خلل و لغزشی در کار وکلا، دستورالعمل های ارشادی یا توبیخی امام به آنان واصل می شـد. نـظارت امـام بر کار وکلا و ابواب آن چنان دقیق بود که دورترین نـقاط در قلمرو “سازمان وکالت نیز از چشم رهبری آن پنهان نمانده و تدبیر لازم نسبت به این مناطق در صورت لزوم انجام می گرفت. امام هادی عـلیه السـلام به نصب نمایندگان شایسته و تقویت شبکه ارتباطی خود با تمام پیروانـش در تـمام نقاط ممالک اسلامی، اهتما