بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نسبت دین و خشونت / گفتگو با سعید حجاریان :

چکیده:

آقای حجاریان در این گفتگو به بررسی چهار نظریه در باب سنت دین و خشونت می پردازد: ۱) نظریه قدسی و لایتغیر بودن ارزشهای دینی که خشونت زا دانسته شده است; ۲) نظریه لطیف بودن دین و فرهنگی بودن آنکه منجر به خشونت زدایی می شود; ۳) نظریه اثرپذیری از زمینه و بستر دین و بستگی داشتن خشونت زدایی آن به حاملان دین و ۴) نظریه مراحل تاریخی دین و بستگی داشتن خشونت زایی یا خشونت زدایی آن به مرحله ای که در آن است.

در مورد نسبت دین و خشونت، طیف گسترده ای از نظریه ها عرضه شده است. من ابتدا دو نظریه را که در دو سر این طیف قرار دارد، توضیح می دهم. یکی از این دو نظریه افراطی است و دیگری تفریطی.

مطابق یک نظریه کلاسیک، دین حاوی مجموعه ای از ارزشهای قدسی و لایتغیر است که از وحی نشات گرفته است. این ارزشها خصلت قراردادی و بین الاذهانی ندارد; یعنی خبری هستند و لذا با تعصب و غموض همراه می شوند.

اگر جزم یا دگم را عنصر جوهری دین بدانیم، خشونت در گوهر دین راه خواهد یافت و دین و خشونت لازم و ملزوم یکدیگر خواهند شد; زیرا توسل و اتکا به جزم موجب مرزگذاری می شود و دینداران را از کج دینان، برونیان، مرتدان و کافران جدا می کند. میان کفر و ایمان، هیچ مجالی برای مدارا، همپذیری و همزیستی وجود ندارد; دین هویت می سازد و خود و دیگری را از یکدیگر تفکیک می کند.

در مقابل نظریه فوق الذکر، نظریه دیگری مطرح می شود که دین را اساسا یک پدیده فرهنگی و تمدن آفرین می داند. مطابق این نظریه، دین از پدیده های لطیف و لطافت آفرین است که مثل هنر و سایر مقولات فرهنگی، خشونت زدایی می کند.

سایر نظریه ها از دو طریق رابطه دین و خشونت را بررسی کرده اند. یک دسته از نظریه های جامعه شناختی، دین را در زمینه، ( context) مطالعه کرده اند; یعنی دین را در قالب دیده اند و مناسبات این نهاد را با سایر نهادها ارزیابی کرده اند. دین به هر حال مظروفی است که در ظرفی خاص ریخته می شود. لذا می توان تاثیر ظرف بر مظروف و رابطه این ظرف با سایر ظرفها را بررسی کرد. دسته دوم، نظریه هایی هستند که دین را یک پروسه یا روند دیده اند و به این نکته پرداخته اند که دین در پروسه انکشاف خود کدام مراحل را طی می کند و در کدام یک از این مراحل لطیفتر یا خشنتر است. در خصوص نظریه های نوع اول که دین را در نسبت با زمینه بررسی می کند، ادبیات جامعه شناسی دینی مباحث متنوع و غنی ای مطرح کرده است. برای مثال، دیدگاه های رادیکال معتقدند که ما برای تحلیل رابطه دین و مثلا خشونت باید طبقه اجتماعی حاملان دینی را بررسی کنیم. در این صورت خواهیم دید که دین واحد ممکن است بسته به نوع حاملانش خشن یا لطیف شود. لذا برای آنکه ببینیم چرا از اسلام در یک جا قرائت خشونت آمیز شده و در جای دیگر قرائت سهله و سمحه، باید به زمینه های اجتماعی آن مراجعه کنیم. عناصر اصلی اسلام در همه جا یکسان است، اما هندسه این مکتب و ثقل عناصر آن می تواند از یک بستر اجتماعی به بستر اجتماعی دیگر تغییر کند.

به نظر من نهادهای جانبی دین بیشترین تاثیر را بر نهاد دین دارند. از این رو ابتدا باید مناسبات بنیادین دین تا حدودی با سایر نهادها تبیین شود، تا بعد معلوم شود کدام دسته از مناسبات میل به خشونت را بیشتر ترغیب کرده اند. ممکن است خشونت آمیز شدن نهاد دین ناشی از همجواری آن با نهاد دولت باشد، مثلا دولت از دین بخواهد خشونتی را که مطلوب دولت است موجه کند. به هر حال غرضم این است که ممکن است خطائی از سایر نهادها به نهاد دین منتقل شود. البته گاهی اوقات وابستگی نهاد دین به دولت ممکن است به کاهش خشونت بینجامد. چون وابستگی نهاد دین به دولت می تواند از رادیکالیسم نهاد دین بکاهد.