فایل پاورپوینت کامل پژوهشی درباره دلایل مخالفان و موافقان تفسیر به رای

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل پژوهشی درباره دلایل مخالفان و موافقان تفسیر به رای :

۱.مقدمه

«تفسیر به رای » ، یکی از روش های مردود و مذموم در تفسیر قرآن به شمار می رود و دلیل مذمت احادیث اسلامی از این کار خطراتی است که برای مفسر به دنبال دارد، تا آن جا که حتی ممکن است مفسر قرآن را گرفتار انحراف در تفسیر و آتش دوزخ نماید.از این رو، شناخت این روش تفسیری برای مفسران قرآن و احتراز از مصادیق آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

بیان این نکته بجاست که اگر روش تفسیر قرآن را، اعم از صحیح و غیرصحیح بدانیم، روش تفسیر به رای در شمار روش های تفسیری قرار می گیرد، اما اگر روش های صحیح و معتبر تفسیر قرآن مقصود باشد، آن گاه به صورت تسامحی به روش تفسیر به رای، «تفسیر قرآن » گفته می شود; زیرا در حقیقت، این روش مقصود آیات قرآن را کشف و بیان نمی کند، بلکه رای و نظر شخصی افراد را بیان می نماید.پس در واقع، محصول تفسیر به رای «تفسیر قرآن » به شمار نمی آید.

در مورد روایات «تفسیر به رای » و مصادیق و موارد آن، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد.بدین روی، لازم است که این روایات به طور مستقل تحلیل شوند و دیدگاه ها در مورد آن ها بیان شود تا بتوان پس از نقد و بررسی، به یک تعریف جامع از تفسیر به رای دست یافت.

۲.واژگان کلیدی

در این جا، لازم است برخی از واژگان، که مورد بحث می باشند، تبیین گردند:

الف.تفسیر: کشف و پرده برداری از ابهامات کلمات و جمله های قرآن و توضیح مقاصد و اهداف آن هاست; به عبارت دیگر، تبیین مراد استعمالی آیات قرآن و آشکار کردن مراد جدی آن ها بر اساس قواعد ادبیات عرب و اصول عقلایی محاوره است. ^(۱) ب.روش: مقصود از «روش » در این جا، استفاده از ابزار یا منبعی خاص در تفسیر آیات قرآن است که معانی و مقصود آیه را روشن ساخته، نتایج مشخصی به دست می دهد.

۳.رای

اصل این واژه به معنای نظرکردن به هر وسیله ای است، اعم از نظر کردن با چشم یا قلب یا به وسیله شهود روحانی یا به وسیله قوه خیال. ^(۲) واژه «رای » به معنای عقیده ای است که از غلبه گمان پیدا می شود. ^(۳) برخی از مفسران برآنند که واژه «رای » در کتاب و سنت، به معنای درک عقلانی به کار نرفته است. ^(۴) پس می توان گفت: واژه «رای » به معنای عقیده، دیدگاه و سلیقه شخصی است که براساس گمان شکل گرفته است.

باء: واژه باء در «تفسیر به رای » ممکن است به یکی از این سه معنا باشد:

۱.سببیت; یعنی هر کس قرآن را به وسیله و به سبب رای خود تفسیر کند، جایگاهی از آتش دارد; ممکن است انگیزه و سبب اصلی تفسیر آیه، همان رای و نظر شخصی او باشد، در برابر کسی که سبب و انگیزه اصلی او از تفسیر، رای او نیست، بلکه او در پی حقایق قرآن است و اگر رای شخصی او مطابق یا مخالف تفسیر باشد، برایش فرقی نمی کند.

۲.استعانت; یعنی هرکس قرآن را با کمک رای خود تفسیر کند، جایگاهی از آتش دارد، در برابر کسانی که قرآن را با کمک قراین عقلی و نقلی تفسیر می کنند.

۳.زاید; یعنی هر کس به جای تفسیر قرآن، رای خود را بگوید و رای شخصی او مصداق تفسیر شود، در برابر کسی که تفسیر حقیقی قرآن را می گوید، نه رای خود را به جای تفسیر.

البته معنای اول و دوم با روایات تفسیر به رای سازگار است و معنای دوم (استعانت) اظهر است. ^(۵) در مباحث آینده، در تحلیل روایات تفسیر به رای، این معانی با توجه به روایات بررسی خواهند شد.

۴.پیشینه تاریخی تفسیر به رای

زمان دقیق پیدایش روش تفسیر به رای روشن نیست، اما برخی از روایات در مورد مذمت تفسیر به رای از پیامبر صلی الله علیه وآله حکایت شده است. ^(۶) از ظاهر این گونه احادیث، می توان استفاده کرد که روش تفسیر به رای از زمان پیامبر صلی الله علیه وآله شروع شده بود و از این رو، ایشان از این روش یاد کرده و چنین مفسرانی را سرزنش نموده اند.لحن روایات آن گونه نیست که در آینده چنین چیزی اتفاق خواهد افتاد و پیامبر صلی الله علیه وآله آن را پیش گویی می کنند.پس از پیامبر صلی الله علیه وآله نیز در زمان ائمه اطهار علیهم السلام این مساله مطرح بوده است.بدین روی، تعدادی از روایات در مورد مذمت تفسیر به رای از آنان صادر گردیده و حتی حکایت شده که امام علی علیه السلام برخی افراد را مخاطب قرار داده و از تفسیر به رای نهی کرده اند. ^(۷) البته برخی از این احادیث ناظر به افرادی است که مکتبی در برابر اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن گشوده بوده اند. ^(۸) در عصرهای بعد نیز تفسیر به رای در برخی از کتاب های تفسیر راه یافت و گاهی فرقه ها و مفسران همدیگر را متهم به تفسیر به رای می کردند.برای مثال، برخی نویسندگان فخر رازی – صاحب تفسیر کبیر – و اخوان الصفا و برخی صوفیه و نیز گاهی اشاعره و معتزله را متهم به تفسیر به رای کرده اند; چرا که آیات قرآن را مطابق با عقاید خویش تاویل و تفسیر کرده اند. ^(۹) در عصر حاضر نیز این روش تفسیری اوج گرفت و برخی افراد منافق صفت نیز با ظهور مکاتب الحادی تلاش کردند با استفاده از آیات قرآن و تفسیر به رای آن ها، جوانان مسلمان را جذب خویش سازند و مقاصد الحادی خود را بپوشانند. ^(۱۰) شهید مطهری این روش را «ماتریالیسم اغفال شده » یا «ماتریالیسم منافق » می خواند. ^(۱۱)

۵.دلایل

موافقان و مخالفان تفسیر به رای دلایلی آورده اند و نظرات یکدیگر را نقد کرده اند. در این جا، دلایل هر دسته ذکر می گردد:

اول.دلایل مخالفان تفسیر به رای

مهم ترین دلایل مخالفت با تفسیر به رای عبارتند از:

یک.آیات قرآن: در این باره، به آیات متعددی استدلال شده که مهم ترین آن ها عبارتند از: ^(۱۲) «قل انما حرم ربی الفواحش ما ظهر منها و ما بطن والاثم والبغی بغیر الحق و ان تشرکوا بالله ما لم ینزل به سلطانا و ان تقولوا علی الله مالا تعلمون » (اعراف: ۳۳) ; بگو پروردگارم تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد و چه پنهان، حرام کرده است و گناه و ستم به نا حق را و این که چیزی را که خدا دلیلی برای آن فرو نفرستاده، شریک او قرار دهید و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی دانید.

و نیز می فرماید: «و لا تقف ما لیس لک به علم » (اسراء: ۳۶) ; و از آنچه بدان آگاهی نداری، پیروی مکن.

توضیح آن که کسانی که به این آیات استدلال کرده اند، می گویند: اولا، تفسیر به رای سخنی غیر علمی است که به خدا نسبت داده می شود; چون کسی که تفسیر به رای می کند یقین ندارد که به واقع می رسد و حداکثر آن است که گمان می کند.

ثانیا، نسبت دادن سخن غیر علمی به خدا حرام است; چرا که در آیات قرآن، از آن نهی شده; همان گونه که در دو آیه مزبور آمده.پس تفسیر به رای حرام است. ^(۱۳) موافقان تفسیر به رای به این استدلال پاسخ داده اند که: صغرای قیاس مخدوش است، چون ظن راجح خود نوعی از علم است.کبرای قیاس نیز مخدوش است; چون وقتی ظن حرام و ممنوع است که دست رسی به دلیل قطعی عقلی یا نقلی ممکن باشد، اما اگر آن ها در دسترس نباشند، ظن جانشین علم می شود، بلکه در این جا، دلیل قطعی آیه «لا یکلف الله نفسا الا وسعها» (بقره: ۲۸۶) دلیل عمل به این ظن است. ^(۱۴) به نظر می رسد که پاسخ موافقان تفسیر به رای کافی نباشد; چرا که ظن دو نوع است:

اول.ظن معتبر; همچون خبر واحد موثق که جانشین علم می شود (و برخی آن را نوعی علم عادی می دانند.) دوم.ظن غیر معتبر; مثل خبر ضعیف که نهی از غیر علم و ظن شامل آن می شود.

اما تفسیر به رای از موارد ظن غیر معتبر است; چون کسی که بدون رجوع به قراین عقلی و نقلی به تفسیر قرآن می پردازد نظر خود را بر قرآن تحمیل می کند.چنین مفسری نظر شخصی یا ظن خویش را بیان کرده است که علم آور نیست و شارع هم آن را معتبر ندانسته.آیه ۲۸۶ بقره نیز شامل آن نمی شود; زیرا کسی که تفسیر به رای می کند تمام توان خود را به کار نبسته و به منافع تفسیر و قراین عقلی و نقلی مراجعه نکرده است.

دو.روایات ممنوعیت تفسیر به رای

در این مورد، روایات متعددی در منابع حدیثی شیعه و سنی آمده است که می توان آن ها را به چند دسته تقسیم کرد:

الف.روایاتی که فقط تفسیر به رای را محکوم و مذمت می کنند و مجازات های آنان را برمی شمارند:

۱.النبی صلی الله علیه وآله: «من فسر القران برایه فلیتبوا مقعده من النار» ; ^(۱۵) هر کس قرآن را به رای خویش تفسیر کند، جایگاهی از آتش برای خود فراهم می کند.

۲.النبی صلی الله علیه وآله: «من قال فی القرآن برایه فلیتبوء مقعده من النار» ; ^(۱۶) هر کس به رای خود در قرآن سخن گوید، جایگاهی از آتش برای خود فراهم می کند.

تذکر: در این روایت، مطلق «قول » و سخن به رای در قرآن سرزنش شده است.

۳.الصادق علیه السلام: «من فسر برایه آیه من کتاب الله فقد کفر» ; ^(۱۷) هر کس آیه ای از کتاب خدا (قرآن) را تفسیر به رای کند به یقین کافر شده است.

۴.علی بن موسی الرضا علیه السلام عن ابیه عن آبائه عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال: «قال رسول الله صلی الله علیه وآله: قال الله جل جلاله: ما آمن بی من فسر برایه کلامی » ^(۱۸) ; پیامبر صلی الله علیه وآله از خدای متعال حکایت می کند: هر کس کلام مرا تفسیر به رای کند، به من ایمان ندارد.

تذکر: سند این روایت صحیح و معتبر است. ^(۱۹) ب.روایاتی که تفسیر به رای را نوعی سخن ناآگاهانه و دروغ به شمار می آورند:

۱.النبی صلی الله علیه وآله: «من فسر القرآن برایه فقد افتری علی الله الکذب » ; ^(۲۰) هر کس قرآن را تفسیر به رای کند، به یقین بر خدا دروغ بسته است.

۲.النبی صلی الله علیه وآله: «من قال فی القرآن بغیر علم فلیتبوء مقعده من النار» ^(۲۱) ; هر کس در مورد قرآن چیزی بدون آگاهی بگوید، جایگاهی از آتش برای خود فراهم می کند.

تذکر: مقصود این گونه احادیث آن است که تفسیر به رای یعنی چیزی بدون علم در تفسیر قرآن گفتن و نسبت دادن سخنی بدون آگاهی به خدا و دروغ بستن و تهمت زدن بر او.

۳.امیرالمؤمنین علیه السلام (قال لمدعی التناقض فی القرآن) : «ایاک ان تفسر القرآن برایک حتی تفقهه عن العلماء فانه رب تنزیل یشبه بکلام البشر و هو کلام الله و تاویله لا یشبه کلام البشر» ^(۲۲) ; مراقب باش که قرآن را با رای خودت تفسیر نکنی (و صبر کن) تا آن را از دانشمندان بگیری; چرا که بسا (آیات) نازل شده ای که مشابه سخنان انسان هاست، ولی آن کلام خداست و تاویل آن مشابه سخنان بشر نیست.

ج.روایاتی که تفسیر به رای را از لحاظ گم راهی محکوم می نمایند:

الباقر علیه السلام: «ویحک یا قتاده، ان کنت انما فسرت القرآن من تلقاء نفسک فقد هلکت و اهلکت » ^(۲۳) ; (امام باقر علیه السلام به قتاده که مفسر بصره بود فرمود) : وای بر تو ای قتاده! اگر قرآن را از پیش خود تفسیر کنی، به یقین هلاک می شوی و دیگران را نیز به هلاکت می کشانی.

پس این گونه احادیث تفسیر به رای را، که بدون استفاده از قراین نقلی (احادیث معصومان علیهم السلام) انجام گرفته باشد، موجب گم راهی خود مفسر و دیگران و به هلاکت افتادن هر دو معرفی می کنند و از این رو، آن را محکوم می نمایند.

د.احادیثی که تفسیر به رای را هرچند که نتیجه آن صحیح باشد، محکوم می کنند.

۱.الصادق علیه السلام: «من فسر القرآن برایه، ان اصاب لم یؤجر و ان اخطا فهو ابعد من السماء» ^(۲۴) ; کسی که قرآن را تفسیر به رای کند، اگر (به واقع) برسد، پاداشی داده نم