فایل پاورپوینت کامل ارزیابی استراتژیک از مقوله دین گریزی؛ گفت وگو با لطف اله میثمی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ارزیابی استراتژیک از مقوله دین گریزی؛ گفت وگو با لطف اله میثمی :

چشم انداز ایران ، ش ۷

چکیده:

در واژه «دین گریزی » مرزبندی وجود ندارد و نشان می دهد که گویا انسان ها می توانند بر خلاف ساختار فطری خود از دین بگریزند. در واقع، توقف تفقه در دین و تبدیل شدن آن به تفقه در علم قدیم، جریان سالم اندیشه اسلامی را دچار اختلال کرده است و به دلیل بی جواب ماندن بسیاری از سؤالات، جوانان را دچار «سرگردانی مقدس » کرده است. در شرایط کنونی که در یک دوره گذار به تفکر جدید اسلامی هستیم، ریزش فکری، طبیعی به نظر می رسد و به معنای از دست دادن نیرو نیست.

ظاهرا تاریخ تکرار می شود و روندی که گریبانگیر سازمان مجاهدین در سال ۱۳۵۴ شد و قریب به ۹۰% از کادرهای این سازمان به مارکسیسم گرایش پیدا کردند، اکنون به نوعی دیگر، حاکمیت سیاسی بعد از انقلاب را گرفتار کرده است و خیل عظیم جوانان از آن فاصله جدی گرفته و به تمدن غرب اقبال نشان می دهند. تکرار روند دین گریزی را از سال ۵۴ تا کنون چگونه ارزیابی می کنید؟

به نظر من واژه دین گریزی بار حقیقی ندارد; چرا که هیچ انسانی نمی تواند مطلقا خود را از گرایش دینی تخلیه کند. حتی فرعون نیز که ادعای الوهیت و تقابل با دین موسی را دارد، یک نظام دینی را ارائه می دهد. یکی مبنای دینی اش را الله قرار می دهد و دیگری منافع. حتی در نحله های فلسفی و منطقی نیز این فضا وجود دارد; یعنی آنجا که یک نفر اولیات ارسطویی را مبنای ایمانی خود قرار می دهد. با این تعبیر، اگر کسی یا جریانی از یک دین گریز پیدا می کند، در واقع به دین دیگری پناه برده است.

قبل از پرداختن به مشکلات سازمان مجاهدین یا مشکلات جمهوری اسلامی ناچاریم که به یک رشته مسائل ریشه ای تر در ساختار فکری و فرهنگی خودمان اشاره کنیم که در حقیقت مبنای مشکلات تشکل های مختلف در ایران است. آقای جوادی آملی در کتاب هدایت در قرآن می گوید: «آنچه در حوزه های علمیه دنبال می شود، نه تفقه در دین، بلکه تفقه در علوم است.» مرحوم مطهری نیز در کتاب ده گفتار می گوید: «چه بسیار روحانیون و طلابی که کفایه آخوند خراسانی و شرح آن را می دانند، ولی از کنکاش در یک آیه قرآنی عاجزند.» یا مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می نویسد: «بدون خواندن حتی یک آیه هم می توان مجتهد شد.» با این تعبیر، آیا اگر نیرویی از آموزش های حوزوی فاصله بگیرد، از دین گریز پیدا کرده است؟

در رابطه با سازمان مجاهدین کاملا اطلاع دارم که در آغاز، پروسه ارتباط و تعامل با روحانیون طی شد. ما به اتفاق مرحوم حنیف نژاد به قم رفتیم و با چند تن از روحانیون که زمینه پذیرش جوانان را داشتند، ملاقات کردیم و پرسش هایی از این قبیل را با آنان در میان گذاشتیم که مؤمن و کافر و منافق در شرایط کنونی با چه ملاکی تمیز داده می شوند؟ چرا که اگر بخواهیم استراتژی ای طراحی کنیم، باید مصادیق این سه جریان را بدانیم. در نهایت، مرحوم بهشتی ما را به خواندن کتاب راه طی شده مرحوم بازرگان توصیه کرد. بعد از آن برخوردها بود که مرحوم حنیف نژاد به این نکته رسید که در پیگیری این گونه مسائل فکری باید به خود متکی بود. البته جریان مجاهدین صرفا یک جریان فکری نبود. آنها به لحاظ خصال اخلاقی و رفتاری نیز ممتاز بودند. توقف جریان تفقه در دین و تبدیل شدن آن به تفقه در علوم قدیمه، جریان سالم اندیشه اسلامی و قرآنی را دچار اختلال کرده است و پرسش های بسیاری به وجود آورده است که بی جواب ماندن آنها معضلاتی چون ضربه ۵۴ یا روند اخیر جامعه بعد از انقلاب را پدید می آورد. برای نمونه، در رابطه با قرآن، علامه طباطبایی می گوید فقط در رابطه با محکمات و متشابهات قرآن، ۱۷ نظر متفاوت وجود دارد. آقای لاهوتی هم می گفتند متشابهات ۷۰ درصد آیات قرآن را تشکیل می دهد که باید به آنها ایمان داشت; ولی نمی توان آنها را مبنای عمل قرار داد. حال شما قضاوت کنید وقتی مبنای آموزش دینی که قرآن است، در دیدگاه اهل فن چنین بلاتکلیف باشد، چگونه می توان از چند جوان توقع داشت که به پرسش های جدی نرسند؟ نباید بی انصافی کرد. در شرایطی که بزرگان جامعه در آن مقطع توصیه می کردند حفظ سازمان در برابر امپریالیسم و سلطنت واجب است، با ۱۷ نظر مختلف در رابطه با محکمات قرآنی چگونه می توان از انشعاب در یک سازمان مخفی جلوگیری کرد؟

ممکن است جریان سنتی ادعا کند که اگر قرار بود که اندیشه ما علت اصلی دین گریزی باشد، در این صورت حوزه های دینی باید پیش از سایر جریان های اجتماعی در معرض چنین بحرانی باشد; حال آنکه حداقل ظاهرا چنین نبوده است. آیا در بحران ۵۴ عواملی به غیر از تفکر سنتی را دخیل می بینید؟

باید توجه کرد که تا زمانی که بحث ها آکادمیک هستند و صرفا در اتاق های دربسته دنبال می شوند، تبعات خود را به صورت جدی نشان نمی دهند. مشکل از آنجا شروع می شود که شما بخواهید خط مشی ارائه دهید و در پروسه عمل وارد شوید. بحران بعد از انقلاب نشان می دهد که ورود روحانیت به صحنه جامعه چگونه اندیشه آنها را به چالش جدی کشید. از طرفی وقتی بحث از به کارگیری اندیشه در صحنه عمل می شود، طبیعتا هرچه دستگاه فکری شفاف تر و کاربردی تر باشد، بهتر به کار می آید. بر این اساس، پیچیدگی اندیشه فقهی از یک سو و چارچوب کاربردی مارکسیسم از سوی دیگر، جاذبه ای را به وجود می آورد که نیروی سردرگم را به سوی خود جلب می کرد. در اینجا باید به یک نکته مهم اشاره کنیم: از یک طرف، التقاط در نظر بسیاری یک پدیده منفی تلقی می گردد و از طرفی ما در مسیر نوآوری به ناچار به دام التقاط خواهیم افتاد. در این دوراهی چگونه باید تصمیم گیری کرد؟ نکته بعد اینکه در چه زمینه هایی التقاط نقش سازنده دارد و در چه زمینه هایی نقش تخریبی ایفا می کند؟ در واقع هر التقاطی باید جهتش مشخص شود که آیا در جهت بالندگی و رشد است، یا اینکه هویت ما را برباد می دهد؟ شاید برای تکامل در اندیشه و متدلوژی گریزی از التقاط نیست و حتی با عنایت به جهت آن، پدیده ای مترقی است.

بحران دین گریزی در مجاهدین و جامعه کنونی را مقایسه کنید. کدام یک از این دو بحران دارای ابعاد عمیق تری است؟

بحران کنونی به لحاظ کمی وسیع تر است. اما از نظر عمق بحران، ضربه ۵۴ ابعاد گسترده ای دارد و به همین جهت من فکر می کنم در شرایط کنونی جای امیدواری بیشتری وجود دارد. تجربه مجاهدین از چند جهت آموزنده است: نخست آنکه برخلاف تصور آنهایی که محیط را عامل اساسی در رشد فضایل و صفات انسان ها می بینند، در چنان فضای آلوده ای، ما با چنین افرادی مواجهیم که حتی ساواک نیز عاجز از متهم کردن آنها به چنین جرائمی بود. ^(۱) اما در طرف دیگر، اینکه تصور کنیم تمام مشکلات با تهذیب اخلاقی و پاکیزه سازی محیط از میان می رود، ساده اندیشی است و اگر پرسش ها پاسخ صحیح خود را پیدا نکنند و مسائل درونی آدم ها حل نشود، فضا آن چنان مخدوش می شود که به یکباره تمام آن روند به هم می ریزد. ما در مقطع انقلاب نیز شاهد بودیم که جوانان در انقلاب و در دفع تجاوز خارجی چه حماسه هایی آفریدند، اما بعد از جنگ روحیه ها چنان عوض شد که بسیاری جامعه را از دست رفته می دیدند; تا اینکه دوم خرداد ۷۶ پیش آمد. در شرایط فعلی و با توجه به نظرخواهی های انجام شده، اعتقاد به خدا و نبوت و تفکر دینی قوت بسیار دارد; در حالی که در مقطع ۵۴ خدا و نبوت و مسائل اساسی دین زیر سؤال رفته بود و به لحاظ کیفی، بحران عمیق تر از شرایط کنونی بود; بنابراین با بحران کنونی می توان با طمانینه بیشتری برخورد کرد و به جوانان میدان بیشتری داد.

سرفصل مشکلات فکری مجاهدین را در آن سال ها بیشتر بشکافید.

مشکل فکری بسیار حادی که مجاهدین داشتند و پاسخی برای آن، چه در حوزه سنتی و چه در اندیشه روشنفکری نمی یافتند، رابطه خدا با پدیده ها بود. بحث اصلی این نبود که آیا خدا وجود دارد یا نه و اساسا مجاهدین شکی در این موضوع نداشتند. مجاهدین به دنبال تبیین نقش خدا در علم، زندگی روزمره، تاریخ و اقتصاد و خطمشی بودند. بالاترین جهاد در نظر متفکرین این بود که خدا را اثبات کنند، اما مجاهدین به این پرسش رسیده بودند که بعد از اینکه خدا را اثبات کردیم، او را چگونه در زندگی روزمره دخالت دهیم؟ در ثانی، روش اثبات خدا هم بسیار سؤال برانگیز بود; یعنی باید به پدیده ها و مخلوقات متوسل می شدیم تا با شرح آنها این نتیجه را بگیریم که پس خدایی هست. این یک تناقض بزرگ در ذهن ما بود که چگونه خدای صمد و بی نیاز در روند اثبات شدنش به مخلوقات و ماهیت و… محتاج می شود؟ بعدها که در زندان بر روی دعای عرفه امام حسین علیه السلام تامل کردیم، دیدیم که ایشان هم بر نقص این روش انگشت می گذارد. در اندیشه سنتی این پرسش در واقع نادیده گرفته می شود و ماحصل آن را هم می بینید که خدای اثبات شده چگونه در زندگی به عنوان «غایب بزرگ » مطرح می شود و ما برای پر کردن جای او به آسمان و ریسمان متوسل می شویم و کسی هم که خیلی عاشق خدا می شود، از زندگی روزمره فاصله می گیرد و به خلوت خودش پناه می برد. یعنی در یک طرف، زندگی بدون خدا و در طرف دیگر، خدای خلوت و تنهایی مطرح می شود. حال اگر شما نخواهید به این دو قطبی تن دردهید، دیگر صحبت از خدای اهل کلام و اهل خانقاه نیست که یا در کتاب مطرح باشد یا در نج خلوت; بلکه شما به دنبال خدای زنده و فعالی می گردید که در زندگی و خط مشی شما را یاری دهد. در آن موقع آثار علامه طباطبایی و مهندس بازرگان که بهتر و به روزتر از دیگران بود، پاسخگوی این معضل عظیم نبود. در پاسخ به این پرسش بود که ما بعد از ضربه ۵۴ در زندان به این دستاویز رسیدیم که خدا، وجودی غیرقابل اثبات، غیرقابل انکار و در عین حال غیرقابل شک است و به جای آنکه نقطه عزیمت خود را اثبات خدا بگیریم، چگونگی رابطه او با پدیده ها را کالبدشکافی کردیم و به خدای راهنمای عمل و آفریدگار رسیدیم.

ایران همواره نسبت به اندیشه های خارج از خود تاثیرپذیری شگرفی داشته است. در شرایط کنونی نیز تاثیرپذیری جامعه ایران از اندیشه غرب مشهود است و برخی از اندیشمندان، دین گریزی را تابعی از این موضوع می دانند. آیا در مقطع ضربه ۵۴ نیز اثرپذیری مجاهدین نسبت به اندیشه های جهانی، تاثیری در شکل گیری بحران ایفا نمود؟

البته در واقع اثرپذیری سیستماتیک نسبت به جهان خارج در بحران ۵۴ نقش مهمی ایفا کرد. در شرایطی که اندیشه مارکسیستی در اقصی نقاط دنیا سنگرها را یکی پس از دیگری فتح می کرد، همین اثرپذیری خودکم بینانه که در شرایط کنونی گریبان گیر شده است، در آن موقعیت نیز مجاهدین را آسیب پذیر کرد. از آمریکای لاتین گرفته تا شاخ آفریقا و از یمن جنوبی تا ویتنام، مارکسیسم حرف های زیادی برای گفتن داشت. هم ایدئولوژی آزادی بخش بود و هم ارائه کننده سیستم اقتصادی و اجتماعی و هم اینکه موجد یک تمدن جدید بود. من این اثرپذیری انفعالی را «اکنون زدگی » می نامم. برخی از نیروها، چه در آن مقطع و چه در شرایط کنونی، برای مقابله با اکنون زدگی به اندیشه های سنتی و حوزوی روی آوردند که به نظر می رسد تنها