---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحقیق و انتشار نسخه های خطی پزشکی به زبان عربی(۱) :

چکیده

در این مقاله، که اصل آن در مجلّه معهد المخطوطات العربیه (۱۹۸۵ م) چاپ شده است، مطالبی درباره تصحیح متونِ عربی زبانِ طبّی ارائه شده، که البته عمده این مطالب درباره تصحیح متون غیر طبّی نیز مربوط است. برخی از این مطالب که ویژه تصحیح متون طبی است، عبارتند از: داشتن اطّلاعات کافی از طبّ قدیم و جدید و علوم مرتبط بدان، دانستن دانش فلسفه و منطق، که طب قدیم به این علوم نزدیک تر بوده و با آنها ارتباط داشته است، داشتن روحیّه ای علمی و جستجو و وارسی دقیق در منابع و مصادر جدید و قدیم طبی، مطالعه منابع معروف در تاریخ طب همچون کتاب الطب فی الاسلام مانفرید اولمان، و کتاب التراث العربی (بخش طب) فؤاد سزگین و… نوشتن تعلیقه ای روشنگرانه در شرح و توضیح اصطلاحات طبّی، تطبیق و مقایسه مطالب متن با دستاوردهای پزشکان پیشین، تنظیم فهرست های فنی لازم همچون فهرست عناوین و اسامی بیماری ها، ادویه، اصطلاحات پزشکی و…

کلید واژه: تصحیح متون، روش تصحیح، علائم ویرایشی، تعلیقه، مقدمه، فهرست واژه نامه.

مقدمه

در این چند صفحه نگارنده درصدد است تا روش معمول و مرسوم تحقیق و احیای نسخ خطی، و روش خاصی را که درتصحیح نسخ پزشکی به کار می رود، به اجمال بیان نماید.

بالطبع هدف در این مقاله ارائه بحث کامل و جامعی از موضوع مربوط نیست چرا که در این صورت، بحث از چارچوب اختصار گویی خارج شده و خود نیازمند تألیف کتاب مستقلی است که مقصود ما نیست.

در این بحث به ذکر روش ها و اصول قاعده مندی که در خلال تصحیح باید مورد توجه قرار گیرند پرداخته خواهد شد. روش های معمول تحقیق نسخ خطی عمومیت داشته ولی بسا برخی نسخ که روش خاصی را می طلبد و این بستگی به خبرویت و توانمندی محقق دارد.

شرایط تحقیق

نگارنده معتقد است که تصحیح نسخه های خطی به شکل فردی و مستقل در زمان کنونی چندان مناسب به نظر نمی رسد. ضروری است علاقه مندان به این فن تحت اشراف و نظر یک مؤسسه علمی مرتبط با موضوع مانند فرهنگستان ها و مجامع علمی و مراکز نشر و احیای میراث مکتوب به این امر مشغول شوند، چرا که این گونه مؤسسات با امکاناتی که در اختیار دارند کار محققان را تا حد زیادی آسان می کنند. همچنان که در کار تحقیق ملتزم به اتخاذ روش واحدی هستند که در نهایت محصولات آنها یکدست و با نظم و شق عرضه می گردد و نسخه های خطی با شکلی مشابه و نزدیک به یکدیگر تحقیق و منتشر می شوند.

از همان ابتدا با برخی مشکلات در کار تحقیق مواجه ایم:

اول: چه کسی توانایی انجام این مهم را دارد؟

برخی معتقدند که باید پزشک به تصحیح نسخ خطی پزشکی دست یازد و قائل به تخصصی شدن این امرند. اما فی الواقع بندرت دیده شده که نسخ طبی را پزشکان عرب یا غیر عرب تصحیح و تحقیق کنند.

مورخان مشهور در تاریخ علم طب در جهان هیچ یک پزشک نبودند مانند مانفرید اولمان در آلمان، دکتر اکبر اسکندر در انگلستان، دکتر سامی حمارته در آمریکا.

علاوه بر آنچه که مذکور شد، با توجه به اینکه طب قدیم به فلسفه و منطق نزدیکتر بوده و کمابیش برآراء و نظرات بقراط منطبق است و با طب امروز ارتباط و وابستگی جز بندرت ندارد، می توان نتیجه گرفت که غیر پزشکان نیز می توانند با شرایط ذیل به تصحیح نسخ خطی اقدام کنند:

داشتن اطلاعات کافی از طب قدیم و جدید و علوم مرتبط بدان

آشنایی با فلسفه ها بخصوص فلسفه یونان، عرب و اسلام

آشنایی با حداقل یک زبان علمی خارجی

داشتن روحیه علمی و جستجو و وارسی دقیق در منابع و مصادر جدید و قدیم

به دور بودن از هوی و هوس و در تجزیه وتحلیل مسایل واقع بین بودن

آشنایی داشتن با نسخه های خطی مربوط به دوره های مختلف

آشنایی داشتن با خطوط عربی و تطور آن و خبرویت در قرائت اجازات و سماعات بهتر است که خبر مربوط به تحقیق نسخه خطی مورد نظر محقق درمجلات و نشریات تخصصی مانند نشره اخبار التراث العربی که در معهد المخطوطات العربیه کویت منتشر می شود اعلام گردد تا اطمینان حاصل شود که فلان نسخه قبلاً چاپ تحقیقی نشده و ازدوباره کاری جلوگیری به عمل آید یا اینکه شاید اهل فن، نسخه های دیگری از کتاب مورد نظر را معرفی کنند.

نسخ خطی پزشکی نیز به شرط داشتن شرایط ذیل از ارزش تحقیق و نشر برخوردارند:

قبلاً چاپ نشده اند یا اینکه به شکلی غیر علمی و غیر انتقادی و یا ناقص منتشر شده باشند

نسخه ناشناخته ولی دارای اهمیت است

نسخه شناخته شده ولی اهمیت فوق العاده ای دارد

نسخه های منحصر به فردی که در وضعیت نامناسبی قرار دارند و لازم است که قبل از تلف شدن و نابودی منتشر شوند

به طور قاطع تحقیق در موارد ذیل را مردود می شماریم:

۱. تحقیق و نشر بخشی از نسخه یا به صورت ناقص (مثلاً تنها یک فصل از آن)

۲. تحقیق بر اساس تنها یک نسخه، در صورتی که نسخه های دیگری از کتاب یافت شود.

شیوه کار

برای شناخت نسخه های موجود در کتابخانه های جهان از سه منبع اساسی می توان بهره جست:

کتاب بروکلمان علی رغم داشتن اشتباهات و نیاز آن به تجدید چاپ

کتاب اولمان: (الطب فی الاسلام)

کتاب فؤاد سزگین که کامل تر و مفصل تر و جدیدتر است

محقق می تواند به شکلهای مختلف به نسخه های خطی دست یابد:

یا میکروفیلم آن موجود باشد که بدست آوردنش زحمت کمتری دارد

یا تصویر آن مطابق اصل (فتوکپی) یا به صورت عکس از میکروفیلم است یا تصویر برداری از آن با دستگاه T3 انجام شده باشد

که هر یک از این اشکال محاسنی و معایبی دارد.

در واقع هرگاه نسخه به صورت میکروفیلم موجود باشد محقق باید به تصاویر نسخه به کرّات مراجعه نماید. بهتر آن است که درصورت امکان، جهت مراجعه به متن به محلی که نسخه در آنجاست سفر کرده و به معرفی دقیق آن پردازد. البته با توجه به تعدد نسخه ها و پراکندگی آنها در جاهای مختلف و ضیق وقت و مشقّت سفر چنین سفری معمولاً امکان پذیر نیست.

روش دیگر چاپ کتاب به صورت افست لوحی (= فاکسیمله) از روی نسخه است چنان که دکتر احمد یوسف حسن در مورد کتاب تقی الدین و میکانیکا العربیه انجام داده است.

به اعتقاد نگارنده این روش تنها در یک صورت امکان دارد و آن زمانی است که نسخه منحصر بوده و ضرورت ایجاب می کند که به سرعت به چاپ برسند.

اما در رابطه با نحوه گزینش و انتخاب نسخه ها به نظر نگارنده، دکتر صلاح الدین منجّد آن را به طور اجمال و کامل با رعایت ترتیب ذیل بیان کرده است البته بعد از مشخص شدن صحّت نسبت کتاب به مؤلف.

بهترین نسخه ای که برای تصحیح و نشر باید مورد استفاده قرار گیرد آن است که به وسیله خود مؤلف نوشته شده باشد که در واقع نسخه اساس محسوب می شود.

پس از دست یافتن به نسخه مؤلف لازم است بررسی کنیم که مؤلف آیا کتابش را در یک یا چند مرحله تألیف کرده تا مطمئن شویم نسخه ای که در اختیار ماست آخرین شکلی است که مؤلف برای کتاب خود وضع کرده است.

سپس نسخه ای که مؤلف آن را پس از کتابت دیگران خوانده یا برایش خوانده شده و مؤلف با خط خود اعتراف کرده که نسخه را خوانده یا برایش قرائت کرده اند.

آنگاه نسخه ای که از نسخه مؤلف نقل شده یا آنکه با آن مقابله شده است.

نسخه ای که در زمان حیات مؤلف کتابت شده و دارای حواشی و تعلیقات علما می باشد.

نسخه ای که در روزگار مؤلف کتابت شده و فاقد این تعلیقات می باشد.

نسخه های دیگری که پس از درگذشت مؤلف کتابت شده که از میان نسخه ها قدیمی تر بر جدید مقدم است و آنچه دانشمندی آن را استنساخ کرده یا بر عالمی قرائت شده برتری دارد. گاهی چند حالت پیش می آید از جمله آنکه به نسخه جدید صحیح و بدون غلط بر می خوریم که بر نسخه قدیمی تر که در آن تصحیف و تحریف راه یافته برتری داشته باشد.

تحقیق

برحسب آنچه که می دانیم دو روش برای تحقیق وجود دارد:

اوّل پایبندی و تقید کامل داشتن به نسخه اساس و مورد اعتماد، بدین ترتیب که هر صفحه از نسخه با صفحه کتاب مقابله شود و بدون تغییر در ردیف و ترتیب سطرها، تنها از نقطه و ویرگول استفاده شود. عنوان ها با حروف درشت تر از متن نگارش شوند.

در واقع هدف ارائه و انتشار کتاب به گونه ای است که گویا عین خود نسخه اساس عرضه شده است، مانند کتاب العشر مقالات فی العین حنین بن اسحاق به تحقیق ماکس مایرهوف. البته بعد از اختراع میکروفیلم رنگی در اینجا دیگر نیاز به چنین تقیدی نیست.

سپس پدیده جدیدی بوجود آمده که قبلاً ناشناخته بود و روش تحقیق را تغییر داد.

عده کمی از مستشرقین و علمای عرب به تاریخ طب عربی اهتمام ورزیدند، اما امروزه این دایره بسته به مرور وسیع تر گشته و می بینیم و نیز پزشکان بلکه سایر اهل علم نیز به شناخت تاریخ طب عربی علاقه مندند و بدین جهت بیشتر محققان به طریقه ذیل عمل می کنند:

به کارگیری علایم ویرایشی مانند نقطه، ویرگول، علامت های تعجب و استفهام و نوشتن عناوین با حروفی بزرگتر از متن.

این روش دو اشکال دارد. اوّل: زیاده روی در ور رفتن و تغییر در متن و به کار بردن نادرست علایم ویرایش. به نظر نگارنده کسی که به تحقیق نسخه خطی همت می گمارد، باید در حدّ اعلی امانتدار بوده و در استفاده از علایم ویرایشی جانب اعتدال را رعایت کند.

دوم: به وجود آمدن هرج و مرج در تحقیق نسخه ها؛ چرا که هر یک ا