فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام

فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیلی درباره بصیرت یاوران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرایند دستیابی به آن در آینه قرآن و کلام علوی علیه السلام :

چکیده

یکی از ویژگی های یاوران حضرت مهدی(عج) و مؤثر در تحقق دولت کریمه، بصیرت است که واژه ای است کانونی و نقش بسزایی در ایجاد و ابقای حاکمیت دین در عصر ظهور دارد. نوشتار پیش رو، با محور قرار دادن شاخص بصیرت، فرایند دستیابی به آن را بر اساس داده های قرآنی و کلام علوی بر می رسد و تلاش دارد الگویی برای متصف شدن به بصیرت ارائه کند. با نگاهی دقیق به متون دینی، می توان دانست که بصیرت زمانی حاصل می شود که فرایند آن پیموده شود. بر اساس فرایند بصیرت، ابتدا انسان باید مبدأ وجودی خویش را بشناسد و بداند برای چه هدفی پا به عرصه وجود نهاده تا از این رهگذر، از وجود خویش بهره برد. سپس هر یک از این مراحل را طی کند: به حقایق گوش دهد، در شنیده ها تفکر کند و هدایت جویانه در پی ظهور حقیقت باشد. سپس افق دید خویش را بالا گرفته و هوشیارانه عبرت اندوزد و در جاده ای روشن گام نهد. یاوران حضرت مهدی(عج) با پیمودن این فرایند، در جاده روشن یاوری امام زمان(عج) پای می نهند.

واژگان کلیدی:

بصیرت یاوران مهدی، شاخص بصیرت، فرایند بصیرت یابی، عصر ظهور

طرح مسئله

آموزه های روایی مربوط به عصر ظهور، شاخص ها و کارکردهای متعددی را درباره یاوران حضرت مهدی(عج) مطرح کرده اند و در این زمینه آثار متعددی پدید آمده است. یکی از محوریترین شاخص های یاوران حضرت مهدی(عج) بصیرت است که سایر شاخص ها و نیز کارکردهای ایشان از آن تأثیر می پذیرد. این که یاوران حضرت در رکاب امام زمانشان کارکردهایی مانند نبرد با ستمگران، مبارزه با انحرافات، برداشت و تبیین درست معارف دینی و آبادسازی کشورها و برقراری عدالت را دارند؛ بر اثر وجود شاخص بصیرت است. بی – تردید بیان شاخص های یاوران مهدی موعود(عج) با هدف تربیت پیروان و ایجاد انگیزه در ایشان برای دستیابی به چنین اوصافی است. از این رو، نگارنده معتقد است یکی از مسائل مهمی که نباید از دید پژوهشگران عرصه مهدویت پنهان بماند، تبیین و تحلیل چگونگی دستیابی به شاخص های یاوران مهدی موعود(عج) است. نوشتار حاضر در پی دستیابی به پاسخ این سؤال است که از طریق چه فرایندی می توان به بصیرت دست یافت؟ بی تردید چنین مباحثی می تواند ضمن ایجاد انگیزش، تلاشآفرین باشد و راه را برای آمادگی بیش تر و بهتر پیروان و زمینه سازی آنان برای ظهور حضرت مهدی(عج)، هموار گرداند.

پیشینه بحث

درباره پیشینه بحث بصیرت یاوران حضرت مهدی(عج) در آینه قرآن و روایات، باید اذعان کرد به طور خاص منابعی که به بحث بصیرت یاوران حضرت مهدی(عج) پرداخته اند، بسیار محدودند؛ از جمله می توان به مقاله بررسی تحلیلی روایی عنصر بصیرت در یاران امام زمان (عج)، در فصلنامه انتظار موعود شماره ۴۳ و مقاله بررسی سندی و تحلیل دلالی روایات شاخص ها و کارکردهای یاران جوان مهدی موعود ارائه شده در سیزدهمین همایش دکترین مهدویت اشاره کرد؛ اما کاستی هایی که در این منابع درباره چگونگی دستیابی به بصیرت وجود دارد، نگارنده را برآن داشت پژوهشی در این زمینه ارائه کند تا بستری مناسب برای اندیشیدنی ژرفتر و نگاهی دقیق تر به ویژگی های یاوران حضرت مهدی(عج) فراهم آید.

تعریف بصیرت

بصیرت واژه ای است عربی که در زبان فارسی نیز در معانی مختلفی به کار می رود.

بصیرت در زبان فارسی به معنای بینش، زیرکی، هوشیاری، چشم خرد، چشم عقل و دیده دل، دانایی، بینایی و آگاهی آمده است (دهخدا، ۱۳۷۷: ص۴۸۵۳). لغت دانان عرب درباره معنای بصیرت آرای متعددی دارند. برخی بصیرت را به معنای عقیده قلبی دانسته. (ازهری، ۱۴۲۱: ج۱۲، ص۱۲۳) و عده ای آن را به علم معنا کرده اند (فیومی، ۱۴۱۴: ۲ج، ص۵۰).

بصیرت به معنای عبرت گرفتن، ثبات در دین (ازهری، ۱۴۲۱: ج۱۲، ص۱۲۴)؛ دلیل و برهان (جوهری، ۱۳۷۶: ج۲، ص۵۹۲)؛ زیرکی (صاحب، ۱۴۱۴: ج۸، ص۱۳۶)؛ شاهد (ابن سیده، ۱۴۲۱: ۸، ص۳۱۶)؛ سپر (ازهری، ۱۴۲۱: ج۱۲، ص۱۲۴) زره (فراهیدی، ۱۴۰۹: ج۷، ص۱۱۷) و قوه فهم و درک آدمی (راغب، ۱۴۱۲: ص ۱۲۷) نیز آمده است.

با توجه به اختلاف لغت شناسان در این که ریشه های واژگان دارای اصل واحد هستند یا می توانند اصول متعدد داشته باشند؛ دو دیدگاه درباره ریشه بصیرت مطرح شده (ابن فارس، ۱۴۰۴: ۱/ ۲۵۴ -۲۵۳)؛ اما از آن جا که نگارنده به وجود اصل واحد در ریشه لغت معتقد است، بصیرت را بر پایه اصل واحد معنا کرده و آن را نیرویی روشنی بخش می داند که با روشنگری اش ادراک را برای عقل هموار می سازد. در معنای واژه بصر یک ویژگی وجود دارد و آن آشکار بودن شیء دیده شده است. بر این اساس، بصیرت را می توان به روشن بینی معنا کرد. سایر معانی لغوی یا به عوامل بصیرت اشاره دارد و یا فواید آن را بیان می کند و یا مؤلفه ای از مؤلفه های بصیرت و یا بخشی از فرایند آن را مطرح ساخته است. به عنوان مثال، شناخت، مؤلفه ای از مؤلفه های بصیرت است. معانی عبرت و ثبات در دین از فواید و نتایج بصیرت و معنای برهان که به تفکر و تعقل اشاره دارد؛ از عوامل بصیرت است.

نسبت بصیرت به روح، نسبت بصر است به جسم. شاید منظور کسانی که بصیرت را به معرفت و علم معنا کرده اند، همان ادراک روشنی بخش باشد؛ زیرا بصیرت باعث ادراکی پروضوح می شود که گویی انسان، معلوم را با چشمش می بیند. بر این اساس، بصیرت، یعنی بینش و نیرویی که به وسیله آن بتوان به وضوح حقایق را شناخت.

بصیرت، دایره معنایی گسترده ای دارد و با برخی از واژگان مانند فرقان، یقین، یقظه، معرفت، علم، حکمت، عقل و نور، معنای نزدیکی دارد؛ به طوری که برخی از اندیشمندان در ضرورت کاربرد معنای بصیرت، آن واژگان را به جای بصیرت به کار می برند و بصیرت را دقیقا به آن معنا تفسیر می کنند؛ در حالی که با نگاهی دقیق تر به مسئله متوجه خواهیم شد بین بصیرت و آن واژگان تفاوتهای ظریفی وجود دارد.

اما درباره تعریف اصطلاح بصیرت، با در نظر گرفتن مؤلفه ها و فرایند بصیرت، می توان آن را این گونه عنوان کرد: روشن بینی مبتنی بر شناخت به همراه باور قلبی که بر اثر مشاهده درست رخدادها و اندیشیدن و سنجش و عبرت گرفتن و تیزهوشی و دور اندیشی حاصل می گردد.[۱]

بصیرت یاوران حضرت مهدی(عج) در روایات

در منابع روایی، روایاتی وجود دارند که ویژگی ها و شاخص های یاوران امام زمان(عج) در عصر ظهور را بر می شمارند. از مطالعه این روایات می توان به اهمیت شاخص بصیرت که از محوریترین شاخص های یاوران امام زمان(عج) است؛ پی برد. در این جا به یکی از روایات مربوط از امام صادق(ع) اشاره می شود:

… رجال کأن قلوبهم زبر الحدید لایشوبها شک فی ذات الله؛ أشد من الحجر؛ لوحملوا علی الجبال لأزالوها؛ لایقصدون برایاتهم بلده إلا خربوها؛ کأن علی خیولهم العقبان یتمسحون بسرج الإمام(ع) یطلبون بذلک البرکه؛ و یحفون به یقونه بأنفسهم فی الحروب و یکفونه ما یرید فیهم؛ رجال لاینامون اللیل؛ لهم دوی فی صلاتهم کدوی النحل؛ یبیتون قیاما علی أطرافهم و یصبحون علی خیولهم؛ رهبان باللیل لیوث بالنهار؛ هم أطوع له من الأمه لسیدها؛ کالمصابیح کأن قلوبهم القنادیل؛ و هم من خشیه الله مشفقون؛ یدعون بالشهاده و یتمنون أن یقتلوا فی سبیل الله؛ شعارهم یا لثارات الحسین؛ إذا ساروا یسیر الرعب أمامهم مسیره شهر؛ یمشون إلی المولی إرسالا بهم ینصر الله إمام الحق؛… مردانی که دلهاشان مانند پاره های آهن است. در دل این مردان شک در ذات الاهی راه نیافته و نیرومند تر از سنگ است. اگر به کوهها حمله ور شوند، آنها را متلاشی می سازند؛ با پرچم هایشان آهنگ هیچ دیاری را نکنند، جز آن که ویرانش سازند. گویا بر اسب هایشان عقابانند. برای برکت به زین اسب امام(عج) دست می کشند و گرداگرد او می گردند و در نبردها او را نگاهبانی می کنند. شب را به عبادت می گذرانند و روز را بر اسبان خود. زاهدان شب و شیران روزند. اطاعت پذیرتر از کنیز به سرور خویشند. چونان چراغ روشن و روشنگرند. انگار در دلهایشان چلچراغهایی فروزان است و از ناخشنودی خدایشان هراس دارند. برای شهادت دعا می کنند و آرزوی کشته شدن در راه خدا را در سر می پرورانند. شعارشان این است: ای قاتلان حسین! آنگاه که به راه افتند، ترس و وحشت پیشاپیش ایشان به سرعت یک ماه را بپیماید. متوجه مولای خود می شوند و به حرکت در می آیند. خدای والا به ایشان، امام حق را یاری می رساند (بهاء الدین نیلی نجفی، ۱۴۲۶: ص۹۶ و مجلسی ۱۴۰۳: ج۵۲، ص۳۰۷).

ویژگی ها و شاخص های متعددی در این روایت بیان شده است؛ از جمله ایمان عمیق و استوار، شکست ناپذیری، ولایت مداری و اطاعت محض، خدا ترسی، یاری امام حق، با کفایتی، شب زندهداری، داشتن روحیه شهادت طلبی و داشتن روحیه حماسی و سلحشوری. یکی از شاخص های مذکور در روایت شاخص بصیرت است. حضرت در توصیف یاران امام عصر(عج) می فرماید: کأن قلوبهم القنادیل؛ گویا دلهای آنان مشعل نورانی است. مراد از این تعبیر روشن بینی و بصیرت است. یعنی یاران حضرت مهدی(عج) از بصیرت و روشن بینی، شم سیاسی بالا، آگاهی به زمان و مکان و تحلیل سیاسی از مسایل جهانی برخوردارند.

نکته قابل توجه این که اگر در یک هندسه نظام مند به همه ویژگی ها و شاخص های یاوران بنگریم، متوجه خواهیم شد در این میان شاخص بصیرت نقش محوری دارد؛ زیرا به فرموده امیرمؤمنان علی(ع):

فإن نور البصیره روح الحیاه الذی لا ینفع إیمان إلا به؛ نور بصیرت، جان زندگی است و ایمان، سودی نمی بخشد، مگر با این نور (ابن طاووس، ۱۳۷۵: ص ۲۷۰- ۲۷۱)

برای تبیین محوری بصیرت بایسته است نقش بودن بصیرت در تحقق ایمان را از کلام امیرمؤمنان(ع) تبیین کنیم:

جایگاه بصیرت یاوران در تحقق ایمان

از ویژگی های بارز یاوران حضرت مهدی(عج) ایمان عمیق و استوار است:

رجال کأن قلوبهم زبر الحدید لایشوبها شک فی ذات الله ؛ أشد من الحجر (نیلی نجفی، ۱۴۲۶: ص۹۶ و مجلسی، ۱۴۰۳: ج۵۲، ص۳۰۷).

در روایت مفصلی از امیر سخن، حضرت علی(ع)، ایمان، ارکان و شعبه های آن در چارچوبی نظاممند، هندسه یافته و بصیرت یکی از شعب یقین معرفی شده است (کلینی ؛ ۱۴۰۷: ج۲، ص۵۱ -۵۰).

بر اساس این روایت، بصیرت اولین شعبه یقین است. اگر بصیرت نباشد، سایر شعبه های یقین نیز تحقق نیافته و ایمان به تمام نرسد. وجود مقدس امیرالمومنین (ع)، یقین را این گونه معنا می فرماید که انسان با بصیرت، باید به اطراف نگاه کند و با دقت بنگرد و هر اندازه که نگاه انسان به اشیا و حوادث عالم، با دقت بیش تری همراه باشد، طبعا، حقیقت آنها نیز بهتر کشف می شود. عبارت تبصره اْلفطْنَه، به معنای بصیرت و دوراندیشی همراه با زیرکی و فطانت است؛ یعنی تیزبینی همراه با هوش و درایت در فهم و قابلیت دریافت صحیح و درست. مراد از نگاه کردن، دیدن با چشم نیست، بلکه لحاظ کردن است. کلمه اْلفطْنَه نیز به معنای دور اندیشی است ؛ یعنی یقین آن است که انسان، پیرامون خود را از روی دقت و تأمل نگاه کند و با دور اندیشی، درستی و به تمام معنا ببیند.

شارحان در تبیین این بخش از روایت می نویسند:

فطنه به معنای خوش ذهنی و آمادگی آن برای درک اشیا و حالات آن به طور دقیق است (مازندرانی، ۱۳۸۲: ج۸، ص۱۵۷).

تبصره مصدر باب تفعیل، و فطنه، حذاقت و خوشفهمی است و ابن میثم می گوید: هجوم سریع نفس است بر آنچه حواس بدان عرضه کنند و می گوید تبصره الفطنه، یعنی به کار بردن هوش. اضافه تبصره به الفطنه از باب اضافه مصدر به مفعول است؛ یعنی انسان فطنه را بیدار می سازد.

کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد، حکمت و دقایق امور برای او روشن می شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود، عبرت فرا می گیرد و کسی که درس عبرت گیرد، چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است. صاحب منهاج البراعه یقین را همان حکمت متعالیه فلاسفه دانسته که به تیزهوشی بصیرت و نگاه نافذ در عواقب امور احتیاج دارد؛ بصیرت و نگاه عمیق و نافذی که پرده های ماده را کنار بزند و به ماورای عالم محسوس و محدود نفوذ کند. تا زمانی که تیزبینی و بصیرت نافذ برای انسان حاصل نشود، حکمت برای او تبیین نمی گردد و نمی تواند میزانهای درست را برای سنجش حقایق برپا کند.

از این رو، کسی که دارای بصیرت باشد بهترین فرد و خردمندترین اهل زمانه خویش است (حرانی، ۱۴۰۴: ص۴۰۰ ۳۸۳). همچنین از روایات دانسته می شود که بصیرت، معیار ارزشمندی اعمال و نیز معیار سنجش و امتحان مؤمن است (منسوب به امام هشتم، ۱۴۰۶: ص ۳۵۶- ۳۵۳).

شاخصه های بصیرت یاوران حضرت مهدی(عج)

از روایتی که از امام صادق(ع) درباره یاوران حضرت مهدی(عج) بیان گردید، شاخصه های متعددی برای بصیرت یاوران حضرت مهدی(عج) به دست می آید؛ از جمله ایمان عمیق و استوار، شب زندهداری، داشتن کفایت کافی، ولایت مداری، سلحشوری و داشتن روحیه شهادت طلبی و شکست ناپذیری. با نگریستن در این شاخص ها سه محور اصلی، در تحقق معنای یاوری رخ می نماید:

یکم. خشیت فقط از خدا: بر اساس آموزه قرآن کریم، این ویژگی به علماء منحصر است (فاطر: ۲۸) که در هندسه آیات الاهی همان اولوا الالباب (رعد: ۲۱)، اولوا الابصار (نور: ۴۴)، خاشعون (مؤمنون: ۲)، حزب الله (مجادله: ۲)، مخبتین (حج: ۳۴) و عبادالرحمان اند (فرقان: ۶۳) و بصیرت وصف مشترک همه این هاست و بر اثر وجود چنین وصفی، عمل بر اساس یقین، رجوع به قرآن، شناخت حق و تعارض با باطل، پیروی خالصانه از امام دارند. یاوران حضرت مهدی(عج) نیز به دلیل وجود چنین شاخص هایی است که پیروی آگاهانه و صادقانه و تام و کاملی نسبت به امام خویش دارند. از این رو، روایات، یاوران حضرت مهدی(عج) را این گونه وصف کرده است: و هم من خشیه الله مشفقون (نیلی نجفی، ۱۴۲۶: ص۹۶ و مجلسی، ۱۴۰۳: ج۵۲، ص۳۰۷). این که یاران حضرت چنین خشیتی از خدای یکتا دارند، به خاطر بهرهمندی از بصیرت کاملشان است.

دوم. پیروی محض از امام زمان(عج) : یاران امام زمان(عج) در برابر فرمان امامشان از برده مطیع، فرمانبردارترند؛ زیرا خدا و خلیفه خدا را بر خویش مقدم می دارند. اینان ولایتمداران بی همتایند که به هیچ رو از فرمان ولی خود سر بر نمی تابند. لذا در وصف ایشان می خوانیم:

هم أطوع له من الأمه لسیدها (نیلی نجفی، ۱۴۲۶: ص۹۶ و مجلسی، ۱۴۰۳: ج۵۲، ص۳۰۷). آنان بر اطاعت بی چون و چرای مولای خود کمر بسته و دل در رضای او سپردهاند و هر چه او بخواهد، آن را حق محض شمرند. لذا رأیی چون رأی امام خویش ندارند و نه از ایشان پیشی می گیرند و نه عقب می مانند.

سوم. دوام بصیرت: چگونگی کاربست واژگان در روایت مذکور، حکایت از دوام بصیرت در زندگی یاوران حضرت مهدی(عج) دارد. از آنجا که چنین کاربستی حکیمانه و در جهت اهداف تربیتی و ارائه الگو به جامعه است؛ می توان فهمید بصیرتی کار ساز است که با دوام باشد و بصیرت اگر به وصف دوام موصوف شود، به انسان در پیمودن مسیر سعادت مصونیت می بخشد. ممکن است گاهی انسان در مرحله ای از مراحل زندگی دارای بصیرت باشد؛ اما بصیرت او دوام نداشته و در آزمونی دیگر دچار تاریکی و گمراهی شود. به ویژه در آزمونهای دوران امام زمان(عج) (چه در زمان غیبت و چه در عصر ظهور) که مردم به حیرت و سرگردانی، گمراهی، شک در مهدویت و دشواری حفظ ایمان مبتلا می شوند؛ ضروت دوام بصیرت انکارناشدنی است. لذا از شاخصه های یاوران حضرت مهدی(عج) این است که لا ینامون اللیل لهم دوی فی صلاتهم کدوی النحل و پیوسته در دل شب، هدایت به صراط مستقیم را از خدای بصیر طلب می کنند؛ زیرا دوام آن کمال و بقای آن حال نیازمند دوام افاضه است (جوادی آملی، ۱۳۸۸: ج۱، ص۴۵۹). این راز و رمز دعایی است که خداوند از قول صالحان بیان فرموده است:

ربنا لا تزغ قلوبنابعد إذ هدیتنا و هب لنا من لدنک رحمه إنک أنت الوهاب [و گویند:] پروردگارا! دلهای ما را پس از آنکه ما را راه نمودی، از راستی به کژی مگردان، و ما را از نزد خود بخشایشی ارزانی دار، که تویی بسیار بخشنده (آل عمران : ۸). از این رو امام صادق(ع) به هشام می فرمایند:

یا هشام إن الله حکی عن قوم صالحین أنهم قالوا “ربنا لا تزغ قلوبنابعد إذ هدیتنا و هب لنا من لدنک رحمه إنک أنت الوهاب” حین علموا أن القلوب تزیغ و تعود إلی عماها (کلینی، ۱۴۰۷: ج۱، ص۱۸)

پس زیغ قلب حالتی است که انسان در معرض آن قرار دارد و صالحان از آن حالت به خدا پناه می برند “اهدنا الصراط المستقیم”؛ در واقع تمنای بصیرتی است در برابر عمی و درخواستی است برای حفظ داشته های بینشی و کنشی و ارتقای آن. متون دینی و تاریخی مصادیق بسیاری از کسانی که هماره اهل بصیرت بودند در خود ثبت کرده که در فتنه های روزگار مسیر درست را تشخیص دادند و به موقع و بجا اقدام کردند. از این رو، امام رضا (ع) در دعا برای امام زمان(عج) دوام یاوری حضرت را از خدای متعال درخواست می فرماید (طوسی، ۱۴۱۱: ج۱، ص۴۱۱). امثال عمار یاسر، سلمان فارسی، ابوذر غفاری و حبیب بن مظاهر کسانی هستند که بصیرتشان در یاوری امامشان دوام داشت. از دیگر سو، تاریخ نمونه های فراوانی چون زبیر و سعد بن عباده دارد که بصیرتشان مقطعی بود و دوام نداشت (شریف رضی، ۱۴۱۴: حکمت ۴۵۳ و بلاذری، ۱۴۱۷: ج۱، ص۵۸۲). از این رو، کسانی می توانند لایق یاوری امام زمان(عج) باشند که بصیرتشان با دوام باشد و در همه دوران زندگی، رخدادها را درست مشاهده کنند و با سنجش و عبرت گرفتن و تیزهوشی و دور اندیشی؛ روشن بینی و بصیرتی مبتنی بر شناخت به همراه باور قلبی داشته باشند.

حال که از لسان آیات و روایات دانسته شد، بصیرت دارای نقش محوری در ایمان انسان است و سایر ویژگی های مؤمن در سنجه بصیرت ارزش گذاری می گردد؛ بایسته است فرایند دستیابی به چنین بصیرتی تبیین و تحلیل شود تا با نگاهی دقیق تر، بستر فهمی بهتر از چرایی اتصاف یاوران حضرت مهدی(عج) به بصیرت ایجاد شود و راهکار دست یازیدن به چنین شاخصی بر اساس آموزه های دین ارائه و تبیین گردد.

فرایند بصیرت یابی

بصیرت دارای فرایند مشخصی است و این مقوله زمانی حاصل می شود که فرایند آن طی شود. یکی از روایت های زیبا در تبیین فرایند بصیرت، بیان مولای متقیان، علی(ع) است:

«فلینتفع امرؤ بنفسه فإنما البصیر من سمع و تفکر و نظر و أبصر و انتفع بالعبر و سلک جددا واضحا یتجنب فیه الصرعه فی المهوی و یتنکب طریق العمی و لا یعین علی فساد نفسه الغواه بتعسف فی حق أو تحریف فی نطق أو تغییر فی صدق؛ هر کس باید از خویشتن بهره گیرد؛ شخص بصیر و بینا آن است که بشنود و بیندیشد؛ نگاه کند و ببیند و عبرت گیرد و از آن چه موجب عبرت است، نفع ببرد. سپس در جاده ای روشنی گام نهد، و از راههایی که به سقوط و گمراهی و شبهات اغوا کننده منتهی می شود، دوری جوید و گمراهان را بر ضد خویش به وسیله سختگیری در حق، یا تحریف در سخن و یا ترس از راستگویی تحریک نکند» (شریف رضی، ۱۴۱۴، خطبه ۱۵۳).

در بیانی شبیه همین فرمایش، حضرت برای صاحبان بصیرت دعا کرده و این گونه ایشان را معرفی می فرمایند:

رحم الله امرأ سمع حکما فوعی و دعی إلی رشاد فدنا و أخذ بحجزه هاد فنجا راقب ربه و خاف ذنبه قدم خالصا و عمل صالحا اکتسب مذخورا و اجتنب محذورا و رمی غرضا و أحرز عوضا کابر هواه و کذب مناه جعل الصبر مطیه نجاته و التقوی عده وفاته رکب الطریقه الغراء و لزم المحجه البیضاء اغتنم المهل و بادر الأجل و تزود من العمل (همان : خطبه ۷۶)؛ خدا رحمت کند کسی را که چون سخن حکیمانه ای را بشنود، خوب فرا گیرد و چون به هدایت ارشاد گردد، بپذیرد؛ دست به دامن هادی و رهبری زند و نجات یابد. از مراقبت پروردگارش لحظه ای غفلت نورزد و همواره از گناهان خود بترسد. خالصانه گام پیش نهد و عمل نیک انجام دهد. ذخیره ای برای آخرت تهیه کند و از گناه بپرهیزد. همیشه انگیزه های دنیایی را به دور اندازد و در عوض، کالای گرانبهای آخرت را به دست آورد. با خواسته های دلش بجنگد و آرزوهای نابجایش را تکذیب کند. استقامت را مرکب راهوار نجات خویش قرار دهد و پرهیزکاری را زاد و توشه مرگش گرداند. در راه روشن گام نهد و هرگز از جاده وسیع و آشکار حق فاصله نگیرد. این چند روز زندگی را مغتنم شمارد. و پیش از آن که مرگ فرا رسد، خویش را آماده کند، و از اعمال نیک توشه آخرت برگیرد (همان، خطبه ۷۶).

این بیان شیوا، به خوبی فرایند بصیرت یابی را بیان می نماید. در ابتدا حضرت به نکته مهمی اشاره می فرمایند که هر کس باید از خویشتن بهره گیرد و از فرصت وجود و حیات استفاده بهینه کند. این مهم تنها از راه بصیرت محقق است و کسی که بصیرت نداشته باشد، از خویشتن نیز بهره ای نبرده است. لذا در ابتدای خطبه سخن از بی بصیرتان را مطرح و بیان فرموده که این افراد بر اثر غفلت از خویشتن بی بهره اند. حضرت در این باره می فرماید:

انسان گمراه در مهلتی از جانب خدا به سر می برد. هوا و میلش با غفلت زدگان است ؛ بامدادان که سر از خواب بردارد، دمساز گنهکاران است. نه راه راست برای حرکت پیش می گیرد و نه از پیشوایی راهنما پیروی می نماید تا آن گاه که خداوند توانا از روی جزای گناه آنان پرده بردارد و آنان را از حجابهای غفلتشان بیرون بیاورد. در این هنگام با اموری رویاروی می شوند که به آنها پشت داشتند و پشت گردانند به آنچه رو به آنها کرده بودند. غفلت زدگان از آنچه به عنوان مطلوب دریافته بودند، سودی نبردند و از آن اموری که خود را نیازمند آنها می دانستند، به نفعی نرسیدند. من خودم را و شما را از موقعیت غفلت زدگی بر حذر می دارم. پس هر کسی برای خود به وسیله خویشتن منتفع گردد (همان).

بصیر با به کارگیری به موقع اموری چون شنیدن، تفکر، سپس بررسی عمیق و ارزیابی مطلب، پس از آن نگاه را به حقایق دوختن و با چشم بینا عبرتهای تاریخی و اجتماعی را بررسی کردن، به موفقیت می رسد و علامت موفقیت آن این که انسان بصیر در راههای روشنی گام بر می دارد و از پرتگاهها اجتناب می ورزد. هیچ گاه انسان بصیر، خود به کوری خود کمک نمی کند از کمک گرفتن از کسانی که خود گمراهند اجتناب می کند.

نکته مهمی که از روایات مذکور فهمیده می شود، این که بصیرت از اموری نیست که ناگهان تحقق یابد، بلکه بر اساس یک فرآیند با علل و عوامل مختلف پدیدار می شود. انسان با تحلیل دقیق داشته های خود که از آن به آیات انفسی یاد می شود و داده های بیرونی که از آن به آیات آفاقی یاد شده است، می تواند امیدوار باشد که به یک شناخت یقینی برسد (مصباح یزدی، ۱۳۷۶: ص ۱۷۹).

بنابر فرمایش امیرمؤمنان، علی(ع) می توان فرایند پیدایش بصیرت را این گونه بر شمرد:

۱. بهره بردن از وجود خویش

بی شک برای بهره بردن وافی و کافی از چیزی بایسته است دامنه بهرهوری و چگونگی آن تبیین گردد. این مهم بر اساس تفاوت نوع نگاه به جهان و چرایی آفرینش انسان، متفاوت خواهد بود. از نگاه اسلام، بهره وری درست و کامل بر جهان بینی توحیدی و نفی جهانبینی های دیگر مبتنی است. بنابراین، انسان باید مبدأ وجودی خویش را بشناسد و بداند برای چه هدفی پا به عرصه وجود نهاده و یقین کند دنیا مزرعه آخرت است. چنین بینشی تنها از طریق بصیرت محقق می گردد. ابن میثم می نویسد:

و شرح کیفیه الانتفاع بشرح حال البصیر لأنه لا ینتفع بنفسه إلا البصیر؛ این که حضرت برای تبیین چگونگی انتفاع انسان از خویشتن به شرح حال انسان بصیر پرداخته؛ بدین دلیل است که جز انسان بصیر، هیچ کس از وجود خویش بهره [حقیقی] نمی برد (بحرانی، ۱۳۶۲: ج۳، ص۲۴۲).

تنها انسان بصیر است که با ایمان حقیقی و پی جویی از حق، از وجود خویش استفاده بهینه می کند. از این رو، برخی مفسر