فایل پاورپوینت کامل تحلیل گفتمان ادبی خطبه های حضرت زینب (س)

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل گفتمان ادبی خطبه های حضرت زینب (س) :

۱- مقدمه

تحلیل متون ادبی از قدیم، رواج داشته است. توجّه به جزئیّات و بافتهایی همچون کلمه و جمله و توجّه به نکات بلاغی از خلال جزئیّات، از جمله ویژگیهای تحلیل متون ادبی در روزگاران گذشته بوده است.

سالهاست که تحلیل متون ادبی از بررسیهای توصیفی عبور کرده است و از یک سو، کلیّ ساختارهای متون ادبی از جزئی ترین آنها همچون حروف و کلمات، تا واحدهای بزرگ تر از جمله، همچون زبان، مورد بررسی قرار گرفته و از سوی دیگر، این متون به عنوان پدیده های زبانی-که در تعامل با اجتماع اند-بررسی می شوند.

در این زمینه، نظریّات گوناگونی در تحلیل زبان و تولیدات زبانی شکل گرفت که به بررسی زبان از خلال ارتباط آن با اجتماع پرداخته شد. نظریّ تحلیل گفتمان از جمله این نظریّات است که توجّه بسیاری از تحلیلگران را به خود جلب کرده است. تحلیل گفتمان به بررسی متون ادبی از جمب ساختارهای زبانی و بافت متنی می پردازد. نظریّ گفتمان در زبان شناسی متولّد شد. زلیگ هریس، زبان شناس ساختارگرای آمریکایی، اوّلین بار اصطلاح تحلیل گفتمان را به کار برد. او دیدی صورت گرایانه به جمله را مطرح کرد و تحلیل گفتمان را صرفا نگاهی صورت گرایانه به جمله و متن برشمرد. (۹: ص ۸)

در دهه های بعد، تحلیل گفتمان داریا میدان وسیع تری شد وعدّه ای از زبان شناسان، در ده های ۷۰ و ۸۰ میلادی، مفهوم بافت را نیز در تحلیل گفتمان وارد کردند. (همان: ۸-۱۰).

خطبه های حضرت زینب (س)به عنوان پدیده ای زبانی، از تأثیرات اجتماعی و فرهنگی دور نبوده است. زینب(س)از فصاحت و بلاغت قرآن و نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السلام بهره ها برده؛ همان قرآن که فصاحت و بلاغت آن، خطباء و ادباء عرب را عاجز کرده و همان نبی که«أفصح من نطق بالضاد»بود و همان علی علیه السلام که نهج البلاغ او فصیح ترین کلامها بعد از قرآن و کلام نبی صلّی اللّه علیه و آله است. تحلیل کلام چنین شخصیّتی، اگرچه بارها و بارها صورت گرفت است، ولی به جرئت می توان گفت که اکثر تحلیلگران نتوانسته اند فصاحت و بلاغت ایشان را حتّی به قدری بسیار اندک، نشان دهند؛ چرا که اکثر آنان به تحلیل کلام ایشان با استناد به جنبه هایی محدود از ساختارهای متنی کلام، همچون ساختارهای بلاغی قدیم، اکتفا کرده و حتّی نتوانسته اند ارتباط بعضی از این ساختارهای بلاغی، همچون آرایه های ادبی نظیر استعاره، تشبیه و سجع را با فصاحت و بلاغت ایشان بیان کنند. در حالی که اوج فصاحت و بلاغت زینبی زمانی بروز می کند که ایشان با توجّه به هر موقعیّت، بهترین کلام را متناسب با آن جایگاه، بیان می کند. به عبارت دیگر، زیبایی های تمام ساختارهای متنی کلام ایشان، از ساختارهای کلّی و بنایی آن تا ساختارهای اسلوبی و دورنی، همگی در ارتباط با بافت موقعیّتی آن ظهور پیدا می کنند.

این نوشتار بر آن است که تا کلام حضرت زینب(س)را در خطبه ها براساس شیو تحلیل گفتمانی، بررسی کند. خطبه های حضرت زینب(س)از دو جنب بافت متنی و بافت موقعیّتی، قابل بررسی و تحلیل اند. داد مورد تحلیل، خطبه های حضرت زینب (س)در میان مردم کوفه و در مجلس ابن زیاد و مجلس یزید است. در این بررسی، ابتدا مفاهیم گفتمان، تحلیل گفتمان، انواع گفتمان و گفتمان ادبی بررسی میشود و سپس خطبه های حضرت زینب(س)از دو جنب بافت موقعیّتی و بافت متنی مورد تحلیل قرار می گیرد و در پایان، نتیجه گیری خواهد آمد.

۲- گفتمان

گفتمان معادل واژ فرانسوی( discourse)اصطلاحی زبان شناسی است که به سرعت، کاربرد وسیعی یافت. (۳: ص ۲۲)جی. ای. کادن در فرهنگ اصطلاحات، گفتمان را در اطلاق به مباحث بسیار عالمانه و دقیق گفتاری یا نوشتاری پیرامون یک موضوع فلسفی، ادبی، سیاسی، اجتماعی، دینی، فرهنگی و هنری به کار می برد. (۱۴: ص ۲۶)گفتمان در مفهوم سنّتی-فلسفی آن به معنی دلیل آوری و بازتاب روشمندانه و کنترل شد گفتاری یا نوشتاری است. (۵: ۱۳۸۰)نیز فگتمان را مراود کلامی، بده بستانی بین گوینده وشنونده، باز نمود یک صدا در دل یک متن و تلازم گفته با کارکردهای اجتماعی و معنایی دانسته اند. (۱۵: ص ۱۰)به عبارت دیگر، گفتمان ع بارت است از زبان به هنگام کاربرد به منظور برقراری ارتباط(۱: ص ۶۲)و به طور کلّی، اصطلاحی عام است برای نمونه های کاربردی زبان یعنی زبانی که در اثر براقراری ارتباط، تولید شده است و برخلاف دستور زبان-که با عبارتها و جمله ها سر و کار دارد-گفتمان با واحدهای زبانی بزگ تر چون پاراگراف، مصاحبه، مکالمه و متن سر و کار دارد. (همان)

شرط اصلی گفتمان گفتگو یا همه رسه است. هر نوع گفتار، کلام و نوشتار، جریانی اجتماعی محسوب می شود. گفتمانها برحسب زمان و مکان متفاوت اند؛ (۱۴: ص ۵۵)مثلا گفتمانی که میان یک دانشجو و همکلاسی او در بیرون از دانشگاه صورت می گیرد، با گفتمانی که میان همان دانشجو و همکلاسی او در کلاس صورت می گیرد، متفاوت است.

از تعاریف ذکر شده چنین بر می آید که گفتمان پدیده ای است زبانی متأثّر از اجتماع و نوع و کیفیّت آن از موقعیّتی به موقعیّت دیگر، تفاوت دارد.

۳- تحلیل گفتمان

تحلیل گفتمان معادل( Analys Discourse)است که معادل فارسی آن سخن کاوی، تحلیل کلام و تحلیل گفتار می باشد. تحلیل گفتمانی یک گرایش مطالعاتی بین رشته ای است که از اواسط ده ۱۹۶۰ تا اواسط ده ۱۹۷۰ در پی تغییرات گسترد علمی-معرفتی در رشته هایی چون انسان شناسی، قوم نگاری، جامعه شناسی خرد، روانشناسی ادراکی و اجتماعی، شعر، معانی و بیان، زبان شناسی، نشانه شناسی و سایر رشته های علوم اجتماعی و علوم انسانی علاقه مند به مطالعات نظام مند ساختار و کارکرد و فرایند تولید گفتار و نوشتار ظهور کرده است. (۹: ص ۷)به عبارت دیگر، تحلیل گفتمان همان نقد گفتمان و بررسی نقاط قوت و ضعف آن است.

۴- عناصر گفتمان

در تحلیل گفتمان، دو عنصر مهم مورد بررسی قرار می گیرند: یکی بافت متن و دیگری بافت موقعیّت.

منظور از بافت متن این است که یک عنصر زبانی در چارچوب چه متنی قرار گرفته است و جملات ماقبل و مابعد آن عنصر در داخل متن، چه تأثیری در تبلور صوری، کارکردی و معنایی آن دارند. در بافت موقعیّتی، یک عنصر یا متن در چارچوب موقعیّت خاصّی که تولید شده است، بررسی می شود. (۳: ص ۱۴۲)

۵- انواع گفتمان

به سبب اینکه می توان گفتمان را با توجّه به تعریف آن در یک نوع بررسی کرد، اکثر زبان شناسان از تقسیم آن خودداری کرده اند، ولی عدّ معدودی آن را به انواع گوناگونی تقسیم کرده اند. از جمله این تقسیم بندیها می توان به: ۱- گفتمان دینی ۲- گفتمان سیاسی-اجتماعی ۳- گفتمان ادبی-هنری ۴- گفتمان تبلیغاتی- اطلاعاتی ۵- گفتمان علمی-منطقی ۶- گفتمان قانونی ۷- گفتمان تاریخی ۸- گفتمان اخلاقی ۹- گفتمان فلسفی، اشاره کرد. (۴: ص ۲۳)

امّا از آنجا که این مقاله به گفتمان ادبی می پردازد، به تعریف این نوع گفتمان از بین انواع مختلف آن اکتفا می شود.

۶- گفتمان ادبی

گفتمان ادبی«گفتمانی است نقدی که آثار ادبی و هنری را به منظور بیان زیبایی ها، تصویرگریها و روشهای آن و تأثیر بر خواننده و برانگیختن احساس وی و میزان ابداع و نوع آوری آنها از جانب ادیب و هنرمند تحلیل می کند. گفتمانی است که بین ذات ادیب و هنرمند و واقعیّتی که تصویرش می کند، ارتباط برقرار می کند». (همان)

با توجّه به تعریفی که از گفتمان به شکل عام، و گفتمان ادبی به شکل خاصّ، ارائه شد و با توجّه به شناختی که از دو عنصر مهم گفتمان، بافت متن و بافت موقعیّت، حاصل شد، به نظر می رسد که در تحلیل گفتمان ادبی توجّه به موارد زیر ضروری است.

۱- موقعیّتی که گفتمان در آن شکل گرفته است؛ ۲- بافت کلّی گفتمان و سیر موضوعی آن؛ ۳- ساختارهای زبانی و اسلوبی که ادیب برای بیان گفتمان، بر حسب موقعیّت آن انتخاب کرده است؛ ۴- ساختارهای درونی گفتمان ۵- تأثیر گفتمان.

باید توجّه داشت که جدا کردن این ساختارها و بررسی هر کدام از آنها بصورت منفصل از ساختارهای دیگر، امری بسیار دشوار است؛ چرا که«لفظ و معنی یا شعور و تعبیر، وحدت و یکپارچگی دارند و ساختارهای تعبیری چیزی به جز نتیج ساختارهای درونی نیستند و ساختارهای درونی هم بدون ساختارهای بیرونی، امکان بروز پیدا نمی کنند»(۶: ص ۲۵)و تمامی آنها در رسیدن به یک هدف مشترک گام بر می دارند؛ ولی برای سهولت فهم، سعی می شود تا آنجا که ممکن است؛ این ساختارها به صورت جدا از هم بررسی شوند.

۷- تحلیل گفتمان ادبی خطبه های حضرت زینب(س)

در تحلیل گفتمان ادبی خطبه های حضرت زینب(س)ابتدا به برافت موقعیّتی آن می پردازیم و سپس با تحلیل بافت متنی آن، نتیجه می گیریم که بافت متنی خطبه ها به زیبایی، متناسب با بافت موقعیّتی آنها آمده است.

۷-۱)تحلیل بافت موقعیّتی خطبه ها

خطبه های حضرت زینب(س)هر کدام دارای موقعیّتی خاص است که اسلوبی خاص را هم می طلبد.

خطب ایشان در کوفه، در میان مردم بوده است؛ مردمی که استاد مطهّری مهم ترین عامل در اقدام آنها به قتل فرزند رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را جهالت آنان می دداند و در واقع امام حسین، شهید فراموش کاری مردم شد. (۱۳: ص ۴۷-۴۸)همین مردم اگرچه اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را تنها گذاشتند، ولی بعدها جوانه های نهضت مقاومت و بیداری در میان آنها آشکار و به صورت قیام توّابین و مختار، روییده شد و به حکومت هزارماه بنی امیّه خاتمه داد. (۱۲: ص ۹۱)در حقیقت، تأثیر این خطبه در مردم، اوّلین بذرهای این قیامها را در وجود آنها کاشت. لذا واجب بود که این خطبه ها به صورتی ایراد شود که بیشترین تأثیر را در آنها بگذارد و وجدان خفته آنان را بیدار کند.

خطب حضرت زینب(س)در مجلس ابن زیاد و مجلس یزید، در مقایسه با خطب ایشان در کوفه، موقعیّتی متفاوت دارد و اسلوبی دیگر را اقتصضا می کند. ابن زیاد و یزید هدفی جز تحریف واقع کربلا و جلوگیری از ابلاغ رسالت حسین علیه السلام بعد از شهادت او نداشتند. آنها در پی معرّفی کردن شهادت امام علی علیه السلام و امام حسین علیه السلام به عنوان عذابی از جانب خدا بودند.[۱] یزید از نسل«من لفظ فوه أکباد الاذکیاء»[۲] بود. او همان شرابخواری بود که دوست و دشمن به فساد او اعتراف می کردند و حسین علیه السلام وجود چنین حکمرانی را برای حکومت اسلامی مای نابودی اسلام می دانست.[۳] در مقابل چنین شخصیّتی و در شرایطی که سربرید امام حسین علیه السلام در مقابل چشمان زینب (س)توسّط یزید مورد اهانت قرار می گیرد و مجلسیان یزید التماس و به خواری افتادن خواهر حسین علیه السلام را انتظار می کشیدند تا آخرین ضرب خود را به پیکر اهل بیت پیامر بزنند، زینب با رفتاری آرام و کلامی استوار و استدلالی که نشان دهند ایمان او به پیروزی آنان بر یزیدیان بود، خطب تاریخی خود را-که اتمام کنند حماسه برادر در ابدیّت تاریخ است، ایراد می کند.

مخاطبان حضرت زینب(س)در کوفه، مردمی بودند که با شرایط خاص خود، موقعیّتی را ایجاد کرده بودند که اسلوب عاطفی، بیشتر از اسلوب برهانی و استدلالی، می توانست مؤثّر باشد. در مقابل، مخاطبین ایشان در مجلس ابن زیاد و یزید، با شرایطی متفاوت تر و در نتیجه، موقعیّتی دیگر، اسلوب کلامی دیگری را می طلبیدند که می توان اسلوب برهان و استدلال همراه با مقداری عاطفه را مناسب با موقعیّت آنها دانست. البتّه باید توجّه داشت که این موقعیّت خاص در مقابل ابن زیاد و یزید که اقتضای اسلوب جدلی و حماسی را دارد-فقط مخصوص شخصیّت زینب (س)است و گرنه، چه کسی به جز دختر علی علیه السلام می تواند با وجود آن همه مصیبتهایی که بر او وارد شد، باز هم در مقابل زورگویانی همچون ابن زیاد و یزید، مقاومت کند و سر تسلیم و خواری فرود نیاورد و به تخطئه و شماتت یزیدیان بپردازد.

۷-۲)تحلیل بافت متنی خطبه ها

در اینجا، بافت متنی خطبه های حضرت زینب به ترتیب در کوفه، مجلس یزید و مجلس ابن زیاد بررسی می شود.

۷-۲-۱)تحلیل بافت متنی خطب حضرت زینب(س)در کوفه

در تحلیل بافت متنی خطب می توان یک بار بافت بنایی آن را بررسی کرد و یک بار، بافت ساختاری آن را که شامل ساختارهای زبانی و اسلوبی گفتمان می باشد.

۷-۲-۱-۱)تحلیل بافت بنایی خطبه

خطب حضرت زینب در کوفه، از لحاظ بافت کلّی و بنایی، دارای مقدّمه، متن اصلی و خاتمه بوده، همگی تسلل و اتّحاد متنی دارند. مقدّم آن با حمد و ثنای خدا و صلوات بر محمّد صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیتش آغاز می شود. سپس متن اصلی آن با خطاب قرار دادن اهل کوفه، به اهل نیرنگ و فریب -که از بارزترین ویژگیهای کوفیان در مقابل اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بوده است-آغاز می گردد و سپس با تشبیه اعمال آنان به اموری حسّی، اعمالشان برایشان روشن می شود. در اینجا حضرت زینب(س) آنان را شایست گریه کردن می داند؛ چرا که به قتل برگزید خاندان نبوّت دست یازیدند. وی سپس آنان را به خاطر این کارشان نفرین می کند؛ کاری که به خاطر آن، به خشم خدا دچار شدند و بعد از آن هم انذار می دهد که آنان با این کار خود جگر رسول خدا را شکافتند و اگر از این کارشان آسمان هم خون ببارد، تعجّبی ندارد. در پایان هم آنان را به سرنوشت نهایی کافران آگاه می سازد و اینکه خداوند در کمین آنهاست.

۷-۲-۱-۲)تحلیل بافت ساختاری خطبه

اعمال ادبی از لحاظ ساختارهای متنی، به دو قسمت ساختارهای درونی و ساختارهای بیرونی تقسیم می شوند. در ساختارهای بیرونی، الفاظ و عبارات، صور و خیال و موسیقی بررسی می شود و در ساختارهای درونی، عاطفه و فکر، مورد نظر قرار می گیرد.

همان طور که در بافت موقعیّتی خطبه ها اشاره شد، خطب حضرت زینب(س) در کوفه، احتیاج به نوعی تأثیرگذاری بالا در شنوندگان داشت؛ البته تأثیرگذاری ای که از راه به کارگیری عاطفه باشد، نه استدلال. لذا کلّیّ ساختارهای اسلوبی این خطبه، متناسب با موقعیّت ایراد خطبه آمده است و حضرت زینب(س)به بهترین شکل، مقتضای حال مخاطب را در خطب خود رعایت کرده است. از ویژگیهای ساختاری این خطبه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- زیبایی چهارچوبی که معانی د رآن قرار داده شده اند و هماهنگی آهنگ الفاظ و عبارات با فضایی که بر هر معنی حاکم است. «از وظایف ادیب برجسته این است که تصاویر و آهنگ الفاظ و عبارات او با جو شعوری که رسم می کند، هماهنگ باشند. »(۶: ص ۴۵)

حضرت زینب(س)آنجا که می خواهد دردمند شدن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را به خاطر شهادت حسین علیه السلام نشان دهد، کلام را در چارچوبی زیبا و عاطفی و تأثیر برانگیز قرار می دهد و از تعابیری چون وای بر شما ای مردم، شکافتن جگر رسول خدا، ریختن خون او و شکستن حرمت او استفاده می کند که در آن، گزینش الفاظی چون کبد، دم، حرمه، همراه با جاری شدن عبارات هم آهنگ با این جوّ عاطفی، به بهترین شکل، شور و هیجان درونی را بر می انگیزد.

ویلکم یا أهل الکوفه، أتدرون أیّ کبد لرسول اللّه فریتم، و أیّ کریمه له أبرزتم، و أیّ دم له سفکتم، و أیّ حرمه له انتهکتم؟[۴]

در مقابل هنگامی که می خواهد زشت بودن و شدّت عمل مردم در به شهادت رساندن حسین علیه السلام را توصیف کند، از کلماتی همچون صلعاء، عنقاء، سوداء، فقماء، خرقاء، شوهاء-که آهنگ حروف آنها نوعی خشونت و تنفّر را در گوش ایجاد می کند -استفاده می کند.

و لقد جئتم بها صلعاء، عنقاء، سوداء فقهاء، خرقاء شوهاء کطلاع الارض.[۵]

۲- برجسته سازی جملات کوتاه که دارای نوعی آهنگ درونی اند. این گونه جملات در تأثیرگذاری نقش مهمّی را ایفاد می کنند.

لقد خاب السعی و تبّت الأیدی و خسرت الصفقه.[۶]

و أنّی ترحضون قتل سلیل خاتم النبوّه، و معدن الرساله و سیّد شباب أهل. الجنّه و ملاذ خیرتکم و مفزع نازلتکم و منار محجّتکم، و مدره سنّتکم.[۷]

استفاده از این اسلوب در سوره های مکّی قرآن به خوبی نمایان است.

۳- تکرار کلمات هم آهنگ که از نظر معنایی، دارای نزدیکی اند. این اسلوب نیز در تأثیرگذاری عاطفی مؤثّر است.

و هل فیکم إلاّ الصلف و النطف و الکذب و الشنف؟[۸]

و لقد جئتم بها صلعاء، عنقاء، سوداء، فقماء، خرقاء، شوهاء، کطلاع الارض.

۴- جملات دعایی و نفرین که تأثیر بسزایی در برانگیختن عاطفه مخاطبان دارد.

فلا رقعت الدمعه، و لا هدأت الرنّه.[۹]

بعدا لکم و سحقا.[۱۰]

۵- جملات ندایی و طلبی که وجدان انسانها را خطاب قرار می دهند.

یا أهل الکوفه، یا أهل الختر و الغدر.[۱۱]

و یلکم یا أهل الکوفه.[۱۲]

أی و اللّه فابکوا کثیرا واضحکوا قلیلا.[۱۳]

۶- وجود صور خیال که به خطبه زیبایی افزون تری می بخشد و در نتیجه، به تأثیر بیشتر آن کمک می کند. به کارگیری معانی مجرّد، بدون صور خیال، از تأثیر متن ادبی می کاهد. (۶: ص ۱۴۹)قرآن به بهترین شکل از صور خیال برای تأثیر بیشتر معانی استفاده کرده است.

«مثلهم کمثل الذی استوقد نارا فلمّا أضاءت ما حوله ذهب اللّه بنورهم و ترکهم فی ظلمات لا یبصرون.»

(بقره(۲)/۱۷)

«و لا تکونوا کالتی نقضت غزلها من بعد قوه أنکاثا.»

(نحل(۱۶)/۹۱)حضرت زینب(س)نیز با به کارگیری اسلوب قرآنی، به استفاده از صور خیالی-که عناصر خود را از واقعیّت می گیرند-پرداخته است.

تشبیه:

مثلکم کمثل التی نقضت غزلها من بعد قوّه أنکاثا…[۱۴]

او کمرعی علی دمنه أو کفضّه علی ملحوده.[۱۵]

استعاره:

خاتم النبوّه، معدن الرساله، منار محجّتکم.[۱۶]

ضربت علیکم الذلّه و المسکنه.[۱۷]

أعجبتم أن أمطرت السماء دما.[۱۸]

۷- استفاده از اسلوب انذار.

ما قدّمت لکم أن سخط