فایل پاورپوینت کامل سیطره تجربه گرایی در علوم اجتماعی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیطره تجربه گرایی در علوم اجتماعی :

مقدمه

با اوج گیری اقبال اندیشمندان به علوم تجربی از قرن ۱۸ و ۱۹ در اروپا تلاش روزافزونی آغاز گردید تا آدمی هرچه سریع تر بتواند راه پر پیچ و خم چراها و چگونگی هایش را با عصای مشاهده و محک تجربه حسی بپیماید. البته این روش در طی طریق زندگی مادی و دنیوی بشر قرین موفقیت های بسیاری نیز واقع شد و همین امر باعث شد تا هیبت این روش، علوم دیگری همچون علوم اجتماعی، اقتصادی، روان شناسی و حتی بعدها قلمرو به ظاهر شکست ناپذیر و فتح ناشدنی فلسفه را نیز تحت تاثیر خود قرار دهد و سیطره و حاکمیت خود را بر آن ها تحمیل کند. این تحمیل تا بدان جا ادامه یافت که علم پیشگان و علم داران تجربه و آزمایش تنها به این شرط سلسله ای از مسائل را شایسته و زیبنده نام پرافتخار «علم » دانستند که حاضر به پذیرش روش های موجود در علوم تجربی و طبیعی باشند. در غیر این صورت، می بایست آن ها را از سرزمین مقدس علم بیرون راند و به وادی دهشتزای خرافات و موهومات افکند.

زمینه های بحث

آن سیطره و حاکمیت و این تهدید و تطمیع، سرانجام عالمان علوم اجتماعی را وادار به تسلیم کرد و آنان مجبور شدند برای حفظ علمیت خود، به پذیرش روش های موجود در علوم تجربی تن دردهند; و اساسا علوم اجتماعی به معنای امروزی آن در چنان محیط و با چنان عقایدی شکل گرفت. البته کسانی نیز در همان دیار و در همان شرایط یافت می شدند که نتوانستند دقیقا تابع جو حاکم شوند و علوم اجتماعی را به طور کلی با روش های علوم تجربی تطبیق دهند. از این رو، چالشی بین اندیشمندان در این باره به وجود آمد و زمینه های این بحث شکل گرفت که آیا در بررسی پدیده های اجتماعی باید آن ها را همچون طبیعت بی جان ملاحظه کرد و از زاویه علوم طبیعی و با همان روش به آن ها پرداخت و یا راه دیگری باید در پیش گرفت.

نظریات اصلی

فیلسوفان علوم اجتماعی سه نظریه اصلی در روش تبیین پدیده های اجتماعی ارائه داده اند که دیگر تبیین ها نیز به یکی از این سه قابل ارجاع هستند:

۱. تبیین علی; ^(۱) یعنی یافتن روابط علت و معلولی میان پدیده های اجتماعی;

۲. تبیین اختیار عاقلانه ^(۲) ;

۳. تبیین تفسیرگرایانه یا نظریه تفسیر. ^(۳)

فرق اساسی بین نظریه «تفسیر» و «اختیار عاقلانه » در این است که دومی بیش تر بر اغراض مادی و عقلانیت ابزاری تاکید می ورزد و باورهایی را مد نظر می گیرد که مولد و مسبب عمل می باشند، در حالی که تبیین «تفسیرگرایانه » پدیده های اجتماعی را بیش تر از بعد ارزشی و مبانی فکری و جهان بینی لحاظ می کند. به گفته «دانیل لیتل » ، «تفسیر هر عمل به این است که زمینه فرهنگی و حالت روحی فاعل آن عمل را چنان روشن کنیم که آن عمل را برای ما معقول و مفهوم سازد. هدف تفسیر فهم پذیر ساختن فعل و رفتار است; یعنی روشن کردن معنای آن عمل در نظامی از نهادها و تصویرهای معنادار فرهنگی. » ^(۴) به همین دلیل چنین رویکردی را در تبیین پدیده های اجتماعی، رویکرد معناکاوانه ^(۵) گویند; به این معنا که هر پدیده اجتماعی همچون متنی است که از درون آن به کمک بازسازی خلاق معنای آن بیرون می آید.

این نوشتار صرف نظر از تفاوت های موجود در دو تبیین «اختیار عاقلانه » و «تفسیرگرایانه » ، هر دو را به دلیل دارابودن خصوصیت پذیرش اختیار و آزادی برای انسان در یک سو می نهد و در آن سوی دیگر، تبیین علی را قرار می دهد و درباره ریشه های این دو تبیین، که «تبیین علی » و «تبیین دلیلی » نامیده می شوند، بحث و پیش فرض های آن دو را ذکر می کند و نیز با بررسی مختصر نتایج هر یک از دو تبیین، آراء برخی از متفکران آن دو را ارائه می دهد.

علت و دلیل در منطق ارسطویی

اصل علت و دلیل را منطق دانان ارسطویی در بحث تعاریف منطق مطرح می کنند. آنان با تقسیم مطالب (که در شناخت ماهیات و امور عالم مورد نیاز آدمی است) به دو دسته اصول و فروع، «اصول » مطالب را شامل سؤالاتی می دانند که در همه امور، اعم از مجردات و مادیات مطرح می شوند و نیز جانشین پذیر نیستند; آن ها عبارتند از سه سؤال، «ما» ، «هل » و «لم » و به قول مرحوم حاجی سبزواری: «اس المطالب ثلاثه: علم مطلب ما، مطلب هل و مطلب لم. » ^(۶)

با تقسیم هر یک از سه مطلب، در شناخت امور و پدیده های عالم به شش سؤال اساسی قایل می شوند: یکی از آن تقسیمات، تقسیم «لم » به دو قسم «لم » ثبوتی و «لم » اثباتی است. «لم » ثبوتی از چگونگی وجود یافتن سؤال می کند و به عبارتی، سؤال از علت وجودی است، در حالی که «لم » اثباتی از چرایی استناد محمول به موضوع می پرسد.

این دو اصطلاح همان چیزی است که امروزه به سؤال از علت و دلیل شناخته می شود که هر دو برای تبیین پدیده ها و رخ دادهای عالم به کار می روند.

علت و دلیل نزد فیلسوفان غربی

«تبیین » همان چیزی است که برای اولین بار لایب نیتس Leibniz آن را «جهت کافی » نامید. «جهت کافی » یا «تبیین » برای توضیح پدیده ها به کار می رود و هر دو طریق علت و دلیل را شامل می شود. «دلیل » همان است که عده ای از آن تعبیر به «جهت » می نمایند. اما اصل علیت در فلسفه چنین تعریف می شود: «هر تغییری را علتی است » یا «هر حادثی را علتی است. » ^(۷) بنابراین تعریف، آنچه حادث نباشد – مثل وجود باری تعالی – جهت کافی دارد، اما علت ندارد. بدین روی، جهت کافی اعم از علت پذیری است; چرا که خداوند را علتی نیست تا تبیین علی در مورد او صادق باشد، هر چند جهت کافی دارد; زیرا یک بخش از تبیین یا جهت کافی از طریق جهت است که خود زیر مجموعه ای از جهت کافی می باشد و در این نوشتار، با اصطلاح «دلیل » از آن نام برده می شود.

استیس در تفسیر فلسفه هگل، با مطرح کردن اصل علیت و دلیل برای توضیح کائنات، ابتدا اصل علیت را مخصوص تبیین امور جزئی می داند و سپس می گوید: حتی علیت هم نمی تواند امور جزئی را تبیین کند. وی به انجماد آب در اثر سرما مثال می زند و می گوید: سرما هیچ گونه ارتباطی با انجماد آب ندارد و چون در این جا، بین علت و معلول هیچ شباهتی نیست، پس انجماد بی تبیین باقی می ماند.

از آن جا که به نظر هگل، دلیل به چرایی امور می پردازد و هر استدلال درست یقینا به نتیجه ای درست منجر می شود، در این جا، نیز ضرورت منطقی حاکم خواهد شد، در حالی که در تبیین علی، چنین ضرورتی وجود ندارد; مثلا، در پی سرما یخ زدگی ضرورت ندارد، بلکه هر اتفاق دیگری از پی سرما ممکن است. اما در پی دلیل، باید نتیجه بیاید.

از این رو، هگل می تواند همه امور، حتی کل کائنات و وجود خداوند را نیز تبیین کند. این تبیین نیز تنها از طریق دلیل ممکن است; چرا که دلیل به ما امکان می دهد اشیا را چنان که باید باشند، بشناسیم، نه آن چنان که هستند. ^(۸) به عبارت دیگر، علت، مبدا وجود است و دلیل، مبدا شناسایی.

این تفسیر هگل از دلیل و علت بر اساس فلسفه ذهن گرایی (ایده آلیسم) مطلق وی که در آن ذهن و عین از یکدیگر قابل تفکیک نیستند، صورت گرفته است. بر این اساس، در این فلسفه، قوانین ذهنی دقیقا بر عالم عین نیز – که البته قابل انفکاک نیستند – جاری است.

یکی از قوانین عالم ذهن برای تکثیر شناخت ها و دانسته ها استدلال و تشکیل صغرا و کبرا است و چون به دنبال استدلال صحیح، نتیجه حتمی و ضروری است، پس در عالم عین نیز تکثیر پدیده ها تنها از طریق ضرورت منطقی حاکم بر ذهن ممکن است.

به دلیل آن که فلاسفه علوم اجتماعی مانند هگل، ذهن گرای مطلق نیستند، نمی توانند چنین تفسیری از علت و دلیل ارائه دهند، اما آن گونه که معلوم خواهد شد، از وی نیز بی تاثیر نمانده اند.

تبیین ها و پیش فرض ها

همان گونه که اشاره شد، با رشد علوم تجربی و طبیعی در غرب، تفکر طبیعت گرایانه به علوم دیگر نیز سرایت کرد. از این رو، بین فلاسفه و جامعه شناسان نزاع فکری درگرفت که آیا اجتماع و پدیده های آن نیز از زمره پدیده های طبیعی بوده و با همان روش باید بررسی شوند و یا در این جا روش های دیگری لازم است.

عده ای در اثر گرایش به علوم طبیعی و یا مرعوب شدن در مقابل هجمه های آن، یکسره علوم انسانی و اجتماعی را به علوم طبیعی تحویل برده اند. بر همین اساس، جامعه شناسان و به تبع آن، جامعه شناسی به دو بخش مهم تقسیم شد: جامعه شناسی و جامعه شناسی ضد طبیعت گرا. ^(۱۰) آنان که جامعه را از سنخ طبیعت دانسته و جنس و ماهیت جامعه و پدیده های آن را همچون پدیده های طبیعی تلقی کرده اند، همان روش های علوم طبیعی را در این جا نیز جاری می دانند و از این نظر، به «طبیعت گرایان » (ناتورالیست ها) مشهور شده اند. در مقابل، کسانی که تمایز جامعه انسانی با طبیعت را جدی دانسته و به انسانیت انسان و خصوصیات و امتیازات وی از پدیده های طبیعی اعتقاد دارند دقیقا همان روش های علوم طبیعی را در علوم اجتماعی اعمال نمی کنند. از این نظر، به «ضد طبیعت گرایان » (آنتی ناتورالیست ها) مشهور شده اند.

طبیعت گرایان «در پی کشف قوانین جامعه بوده اند. روش آن ها درست بر همان شیوه علوم طبیعی – تجربی است; شیوه ای که بر پایه آن، در پی کشف قوانین طبیعت می روند» . ^(۱۱) این شیوه در علوم طبیعی – تجربی در پی کشف قوانین و پیش بینی از طریق شیوه علی یا علت یابی است.

دانیل لتیل درباره تقابل این دو شیوه می نویسد: «در قرن اخیر، دو رای متضاد در این باب ابراز شده است: رای اول عبارت است از طبیعت گرایی که می گوید: علوم اجتماعی از حیث روش شناسی مانند علوم طبیعی اند. رای دوم ضدطبیعت گرایی است که می گوید: یک یا چند خصیصه در علوم اجتماعی هست که آن را از علوم طبیعی متمایز می سازد. رایج ترین دفاع از آموزه ضدطبیعت گرایی همان است که بر تقابل انواع تبیین ها تکیه می کند و [می گوید] که علوم طبیعی از تبیین های علی بهره می جویند، در حالی که علوم اجتماعی تفسیرهای معناکاوانه ارائه می دهند. » ^(۱۲)

البته، به گفته دانیل لتیل، بسیاری از فلاسفه و برخی از عالمان علم الاجتماع امروزه بر آنند که علوم اجتماعی باید از روش های علوم طبیعی تقلید کند. ^(۱۳)

تبیین ها و اهداف

روش طبیعت گرایانه یا تبیین علی، پدیده های اجتماعی را همچون پدیده های طبیعی قانونمند تلقی می کند و از آن جایی که قانونمندی در علوم طبیعی، پیش بینی را ممکن می سازد و اساسا یکی از اهداف مهم در علوم طبیعی – تجربی «پیش بینی » است، از این رو، طبیعت گرایان با اعمال روش علی در بررسی و تحقیق پدیده های اجتماعی، درصدد کشف قوانین آن ها بوده اند تا بتوانند پدیده های اجتماعی را قابل پیش بینی کنند. این کار نیز تنها با تبیین علی میسر است; زیرا در چنین تبیینی است که عملکردی همیشگی حاکم است که بر اساس آن، همواره سلسله حوادث C منجر به رخداد E می شود. جامعه شناسان نظریه CM (مکانیسم علی) را برای بیان این جریان مطرح کرده اند.

لتیل در این باره می نویسد: «مکانیسم علی عبارت است از رشته ای از حوادث که خود محکوم نظمی قانون وارند و از مبین (شرایط تبیین کننده) شروع می شوند و به مبین [حادثه تبیین شونده] ختم می شوند. این زنجیره را می توان چنین نمایش داد: به دلیل خواص C و قوانین حاکم بر آن، C1 رخ داد; به دلیل خواص C 1 و قوانین مربوط رخ داد . . . هکذا، به دلیل خواص Cn و قوانین مربوط به آن، E رخ داد. » ^(۱۴) بنابراین، هدف در تبیین علی پیش بینی رفتارها و رخدادهای اجتماعی است. که بر اساس رابطه علت و معلولی بین پدیدارها استوار است.

اما از آن جا که «تبیین دلیلی » بر پایه ضدطبیعت گرایی استوار است، رفتار آدمیان را همچون پدیده های فیزیکی و طبیعی تلقی نمی کند و از این رو، به جای پرداختن به قانونمندی و پیش بینی پذیری، درصدد فهم رفتار فاعلان مختار است; چرا که معتقد است «آنان فاعلانی هستند صاحب رای و نماداندیش که بر وفق درک و اجت خویش عمل می کنند» ^(۱۵) و برای درک عمل آنان، باید به تصویری از جهان آنان و آمال و ارزش هایشان دست یافت. فهم یک عمل همانند فهم یک متن، به مجموعه ای از عناصر و اجزای معنادار بستگی دارد و نیازمند پیوند معنایی میان آن عناصر و اجزاست.

مکتب «تفهمی » ، که برای نخستین بار توسط تاریخ شناس آلمانی، درویسن (۱۸۸۴-۱۸۰۸;ذحژش رزحسچژژس ب ذذچخرپ)در حدود سال ۱۸۵۰ پرورانیده شد و در آثار ماکس وبر پی گیری و بر آن تاکید گردید، «متضمن صورت بندی مؤثری از چنین روشی برای علوم اجتماعی است. وبر بر آن است که این روش، علوم اجتماعی و علوم طبیعی را از یکدیگر تمایز می بخشد. » ^(۱۶)

اساسا در آلمان، تفکر تبیین یکسان بین علوم اجتماعی و طبیعی جایگاهی برای خود پیدا نکرد. استیوارت هیوز در این باره می نویسد: «تفکر اجتماعی در مکتب ایده آلیسم بر چند اصل بنیادی به این شرح بنا شده بود: فرض بر این بود که بین جهان پدیدارها و عالم روحی یا معنوی (یا دنیای علوم طبیعی و دنیای فعالیت های بشری) شکافی پرنشدنی وجود دارد. بنابراین، آلمانی ها به این نتیجه رسیدند که باید یا علوم فرهنگی ^(۱۷) (شامل آنچه نزد ما به علوم انسانی معروف است و همچنین آنچه تاریخ یا علوم اجتماعی خوانده می شود) فرق بارز بگذارند. به این سبب، عقیده بر آن بود که بر خلاف تصور پوزیتیویست ها، امکان ندارد کسی در علوم فرهنگی بتواند از علوم طبیعی گرده برداری کند و درصدد کشف قوانین کلی برآید. » ^(۱۸)

بنابراین، هدف «تبیین دلیلی » دست یابی به یک فرضیه در باب حالت روحی فاعل هنگام انجام فعل است. برای این کار نیز باید ابتدا افعال آدمیان را خوب فهمید. برای فهم جامعه شناس و مفسر نیازمند «همدلی » نیز هست و در بسیاری مواقع، اگر خود را جای فاعل با همان افکار و آمال نگذارد، نخواهد توانست از عهده درک و فهم صحیح عمل وی برآید.

تبیین ها و لوازم

با ذکر پیش فرض ها و اهداف هر دو تبیین، می توان به آسانی به لوازم آن دو پی برد. اگر چنین است که تبیین علی بر پیش فرض طبیعت گرایانه استوار است و اگر هدف آن قانونمند کردن پدیده های اجتماعی است که این پدیده ها شامل افعال و اعمال آدمیان نیز می شود، بنابراین، باید در این دیدگاه آدمی کاملا مجبور و خالی از اختیار تلقی شود و همواره در برابر تندباد حوادث همچون پر کاهی به هر سو که حوادث کور اقتضا می کنند، برده شود و حتی افکار و تاملات عقلانی وی نیز متاثر از آن حوادث باشد.

از سوی دیگر، اگر پیش فرض تبیین بر اساس دلیل یا دلیل گرایی، نفی طبیعت گرایی در پدیده های اجتماعی و اعمال آدمی بود و هدف آن فهم معنای آن پدیده ها و اعمال، لازمه چنین امری پذیرش اختیار و نفی جبر از حیطه اعمال آدمی است. به همان میزان که علت گرایی از اختیار و عقل آدمی گریزان است، دلیل گرایی به اختیار و عقل خوشامد می گوید. در این جا، انسان فاعلی مختار، انتخابگر و آزاد است که برای فهم اعمال او، باید در جایگاهش نشست و از موضع او به عالم نگریست و – به اصطلاح – با او «همدلی » ^(۱۹) کرد.

امیل