بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقد مختصری به «چرایی انقلابی شدن ایران » (۱) :

با عرض سلام خدمت مسئولان و هیات تحریریه فصلنامه پژوهشی متین روزی در دنیای آشفته مجلات و روزنامه ها برحسب تصادف فصلنامه علمی پژوهشی متین توجه این حقیر را جلب کرد. با دیدن فهرستها و عناوین مطالب، فصلنامه و مقالات چاپ شده آن را در سطح خوبی یافتم. در واقع، سعه صدر شما در چاپ مقالات مختلف مرا به تحسین واداشت.

در متین شماره ۲ مقاله ای با نام «چرایی انقلابی شدن ایران » از خانم نیکی کدی، ایران شناس معروف، چاپ شده بود که با خواندن آن متوجه پاره ای اشتباهات شدم که در اغلب مطالب ایرانشناسان و مستشرقین کم و بیش یافت می شود. این نکته ادعایی است که دیگران نیز بر آن صحه نهاده اند. ادوارد سعید، محقق نامدار، که کتاب شرق شناسی ^(۲) خود را یکسره برای متوجه ساختن اشتباهات کلان در متدلوژی و انگیزه های مستشرقین در قلمرو شرق شناسی وقف کرده است، هم حق بزرگی بر گردن قلم به دستان شرق دارد و هم حق خود را در زمینه شرق شناسی ادا کرده است. اکنون بدون آنکه دچار تنگ نظری و تعصب شویم که به گفته مولوی:

سخت گیری و تعصب خامی است تا جنینی کار خون آشامی است

حق داریم که همراه ترجمه، تالیف، یا مقاله ایرانشناسان و مستشرقین نکاتی را در آغاز اثر یا همراه آن ضمیمه کنیم. همچنان که مرحوم علامه محمدتقی جعفری، نکاتی را در مورد کتاب فرهنگ اسلام در اروپا ^(۳) متذکر شده اند. به دلیل داشتن چنین حقی وظیفه خود دانستم به نکاتی چند در باب دیدگاههای خانم نیکی کدی اشاره کنم.

در ابتدا گفته شود که در این مقاله به موارد مهمی چون: نقش برجسته علما در دو انقلاب مشروطه ۱۳۲۴ / ۱۹۰۶ و انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ / ۱۹۷۹، استعمار و امپریالیسم، وابستگی دولتهای قبل از انقلاب اسلامی به قدرتهای بیگانه، درآمدهای خارجی اشاره شده است. همچنین بر برتری مردم ایران و پیشرو بودن آنان در جریانات تاریخی نسبت به سایر ملل خاورمیانه نیز مهر صحت نهاده شده است.

ما از اینکه «ناسیونالیسم ایرانی دارای کمترین حد تصنع در بین ناسیونالیسمهای موجود در خاورمیانه می باشد» (ص ۲۲۴) احساس افتخار می کنیم و انصافا نویسنده به این نکته پی برده است; اما تعجب اینجاست که چرا این محقق محترم ناسیونالیسم ایرانی را «متکی بر امپراتوریهای پیش از اسلام » می داند!

نویسنده در این مقاله دو موضوع را، که بدون درک آن چرایی انقلاب یا انقلابات ایران عقیم خواهد ماند، از قلم انداخته و حتی گریزی به آن نزده است.

موضوع اول، تشیع و ارتباط آن با ملت ایران تا قبل از دوران مشروطیت است. جای تردید ندارد که «دوره صفویه به عنوان یک نقطه عطف آشکار در تاریخ مذهبی ایران برجسته شده است، چرا که گواهی بر رشد شیعه دوازده امامی است، بدان درجه که هم مذهب حکومتی و نیز آمیزه عملی از تشیع در ایران را در وجود یک مذهب ملی درآورده است ». ^(۴) این آمیختگی بقدری است که در حوادث تاریخی ایران بعد از صفویه و تا دوران معاصر – علی رغم جنبه های متفاوتشان – هیچ گونه تزلزلی در آن راه نیافته است.

موضوع دوم، ملیت و ناسیونالیسمی است که ایرانیان بعد از مشروطه به دنبال آن بودند. ناسیونالیسم اندیشه و مکتبی است که اندکی قبل از مشروطه «و از راه فرانسه مستقیما وارد ایران شد». ^(۵) این ناسیونالیسم زاده برخورد منورالفکران قاجاری با غرب استیلاگر بود و دو وجه داشت. نوع نخست آن را – که منظور خانم کدی است – نزد منورالفکرانی چون جلال الدین میرزای قاجار در کتاب نامه خسروان، میرزا فتحعلی آخوندزاده در مکتوبات کمال الدوله، آقاخان کرمانی در تاریخ باستان و هفتاد و دو ملت و مانند آن درمی یابیم که به صورت رویکرد به گذشته رؤیایی و پرشکوه و حذف و زدودن اصطلاحات عربی از واژگان فارسی بروز کرد و سرانجام یکی از زمینه های روی کار آمدن رضا خان را فراهم کرد. پاره ای از منورالفکران و شاعران چون فرخی یزدی، عشقی، عارف قزوینی و… بی آنکه آرزوی آمدن فردی چون رضاخان را داشته باشند در دام نظریات باستانگرایانه خود افتادند. ^(۶) این عده از افراد را هرگز نباید سمبل ناسیونالیسم ایرانی برشمرد، همان گونه که نباید پشتوانه ناسیونالیسم ایرانی را صرفا گذشته باستانی قلمداد نمود. در جنب این ناسیونالیستهای افراطی کسانی بودند و هستند که به ناسیونالیسم ایرانی به شکل کاملا متعادل تر و عقلانی تر می نگرند و به همه عوامل تشکیل دهنده ملیت از جمله دین به گونه ای مناسب و صحیح نظر می افکنند. اما ظهور ناسیونالیسم در صحنه اجتماع صرفا با تکیه بر دنیای باستان نبود; بلکه نتیجه مثلثی از «تجربه ملموس و عملی از تعرض و ستم استعمار و غارتگری اقتصاد مغرب زمین، دوم نشر اندیشه های اجتماعی و سیاسی جدید عقلی که همراه آن ناسیونالیسم را آورده، به علاوه فرهنگ سیاسی گذشته ما که زمینه های رشد سریع فکر ناسیونالیسم را فراهم می ساخت » بود ^(۷) که البته در میان عناصر تشکیل دهنده فرهنگ سیاسی ایران، تشیع را نباید از یاد برد.

نکته بحث برانگیز دیگر، در مقاله، آن است که نویسنده در جستجوی معیارهایی برای نهضتهای سیاسی ایران به عقیده ثنویت و «دوگانگی خیر و شر پناه می برد» (ص ۲۲۵). این اعتقاد را از «زرتشت و مانویت و یک سلسله بدعتهای معروف ناظر بر دوگانگی خیر و شر» (ص ۲۲۵)، وام ستاندن و آن را به صورت یکی از مبانی برای تغییر ماهیت انقلابها در ایران وام دادن بی انصافی و به دور از حقیقت است. به عقیده نویسنده آخرین