فایل پاورپوینت کامل نقد و بررسی نامه های خواجه عبیدالله احرار و بستگانِ او

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقد و بررسی نامه های خواجه عبیدالله احرار و بستگانِ او :

چکیده

نامه های خواجه عبداللّه احرار و بستگان او عنوان کتابی است که با همکاری دکتر عصام الدین اورنبایف و خانم دکتر جو ان گروس فرآهم آمده و در سال ۲۰۰۲ م. از طرف انتشارات بریل با همکاری انستیتو مطالعات شرقی بیرونی (وابسته به فرهنگستان علوم جمهوری ازبکستان) منتشر شده است. نامه های خواجه عبیداللّه احرار… در واقع، صورت حروفی و ترجمه شده مجموعه مراسلات است که دستنویس آن در انستیتو مطالعات شرقی بیرونی در تاشکند نگهداری می شود و شامل ۵۹۴ نامه به دستخط ۱۶ نفر از مشایخ و اکابر ماوراءالنّهر و خراسان، خطاب به میرعلی شیر نوایی (۸۴۱ یا ۸۴۴ ۹۰۶ ه . ق) است. ۱۲۸ نامه از این مجموعه، مربوط به خواجه عبیداللّه احرار است.

نامه های خواجه عبیداللّه احرار… در دو بخش، تهیه گردیده است. در بخش نخست، که شامل سه مطلب است، توضیحاتی درباره طریقت نقشبندیه و خواجه عبیداللّه احرار، مجموعه مراسلات و معرّفی نسخه خطی مجموعه مراسلات و نامه نگاران، ارائه داده شده است. بخش دوّم، شامل ترجمه انگلیسی نامه ها و متن فارسی آنها است. کتاب در بردارنده سه پیوست نیز هست: نمایه ها به حروف لاتین، نمایه ها به حروف فارسی، چاپ فاکسیمیله مجموعه مراسلات و تصاویر مزار خواجه احرار و دیگر ساختمانهای سمرقند، هرات و تاشکند.

با وجود زحمات بسیار، که دکتر عصام الدّین ارونبایف در قرائت نامه ها متحمّل شده است، چند نکته ضعف در آنها مشاهده می شود، که عبارتند از: ۱. عدم مطابقت متن چاپ شده با اصل. ۲. اشکالات املایی فارسی. ۳. اشتباهات تایپی. ۴. اشکالات وارد بر نظرات فراهم آورندگان نامه ها.

۱

نامه های خواجه عبیدالله احرار و بستگانِ او [از این به بعد فقط نامه های احرار [عنوان کتابی است که در ۲۰۰۲ انتشارات بریل با همکاری انستیتو مطالعات شرقی البیرونی وابسته فرهنگستان علوم جمهوری ازبکستان (تاشکند) منتشر کرده است. بریل (تأسیس ۱۶۸۳ م) با سه شعبه در لایدن و بوستون و کولن یکی از معتبرترین ناشران کتابهایی در زمینه خاورشناسی و اسلام است و نشانه او بر روی جلد علامتِ اعتبار تحقیق و تفحص دارد. من شاید تا مدتی دیگر از مطالعه کتاب «نامه های احرار» محروم می ماندم، اگر دوستم دکتر نجدت طوسون (Necdet Tosun) استاد دانشکده الهیات دانشگاه مرمر، استانبول عکس این کتاب را برای من به اسلام آباد نمی فرستاد. او می داند که حوزه مطالعات من خواجه عبیدالله احرار (۸۰۶ ۸۹۵ ه) است. در روزهایی که کتاب احوال و سخنان خواجه عبیدالله احرار (چاپ مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۸۰) را آماده می کردم، این دوست دانشمند فارسی دان از خزائن ترکیه منابع نقشبندیه را عکس می گرفت و برای من به پاکستان می فرستاد و اکنون مکرر لطف فرمود و این کتاب گران قیمت را که هنوز از انتشار آن چند ماه نگذشته بود و شاید به این زودیها به کتابفروشیها و کتابخانه های پاکستان نمی رسید در اختیارم گذارد. این حکایت از سعه صدر علمی او دارد و پاداش آن نزد خداوند بزرگ است.

باری نامه های احرار با همکاری دکتر عصام الدین ارونبایف و خانم دکتر جو ان گروس فراهم آمده است. دکتر ارونبایف تاریخ دان و نسخه شناس معروف ازبکستان است و تا مدتی مدیر انستیتو مطالعات شرقی البیرونی بوده است و از کارهای مهم او ترجمه و چاپ نامه های عبدالرحمان جامی است (نک: دنباله مقاله). خانم دکتر گروس استاد تاریخ در دانشکده نیوجرسی، ایالات متحده امریکاست و در سالهای اخیر توجه ایشان به پژوهشهایی در تاریخ اجتماعی و اقتصادی نقشبندیه در آسیای میانه بوده است و در این زمینه کتاب و مقالات متعدد ارائه داده است. از آن جمله کتابِ Muslims in Central Asia: Expressions of ldentity and Change چاپِ ۱۹۹۲ م.

کتابِ نامه های احرار در واقع صورتِ حروفی و ترجمه شده مجموعه مراسلات است که نسخه خطّی آن در انستیتو مطالعات شرقی البیرونی، تاشکند، شماره ۲۱۷۸نگهداری می شود و شامل ۵۹۴ نامه به دستخط ۱۶ نفر از مشایخ و اکابر ماوراءالنهر و خراسان خطاب به میرعلی شیرنوایی (۸۴۱ یا ۸۴۴ ۹۰۶ ه) است. به همین مناسبت گاهی این مجموعه آلبوم نوایی / مرقّع نوایی نیز خوانده شده است. این مجموعه یعنی نامه های اصلی را محمد شریف خان مخدوم معروف به صدرضیا (۱۸۶۷ ۱۹۳۲ م) که آخرین «قاضیِ کلان» بخارا در امارت عالم خان (۱۹۱۰ ۱۹۲۰) بود، در سال ۱۹۳۸ م به بخش نسخه های خطّی کتابخانه عمومی دولتی نوایی بخشید و در ۱۹۳۹ م عبادالله عادل اف (م ۱۹۴۴) از روی آن دو نسخه استنساخ کرد که هر دو در انستیتو مطالعات شرقی البیرونی، شماره ۴۲۴۵ و ۵۱۳۶ محفوظ است. مجموعه مراسلات در ۴۶ برگِ کلان در اندازه ۲۹×۴۱ سانتی متر است و همه ۵۹۴ نامه بدون هیچ ترتیبی روی برگها چسبان شده است.

توجه و علاقه مورخان شوروی به مجموعه مراسلات به حدّی بوده است که از ۱۹۴۹ م. تاکنون ده ها مقاله و تحقیق درباره این مجموعه چاپ کرده اند (نک: کتاب مورد بحث، ص ۶۸ ۶۵) که یکی از آنها رساله دکتری عصام الدین ارونبایف در سال ۱۹۸۴ م. درباره همین مجموعه است.

در مجموعه مراسلات نامه هایی از مشایخ به شرح ذیل گرد آمده است:

۱. مولانا نورالدین عبدالرحمان جامی (۸۱۷ ۸۹۸ ه)، ۳۳۷ نامه. دکتر عصام الدین ارونبایف این قسمت نامه ها را به صورت فاکسیمیله با ترجمه و حواشی روسی در ۱۹۸۲ م. در تاشکند چاپ کرد و بعد از آن دو چاپ دیگر غیر فاکسیمیله به عمل آمد، یکی به نام نامه های دستنویس جامی، به کوشش عصام الدین ارونبایف و رضا مایل هروی، کابل، ۱۹۸۷؛ دیگری به نام نامه ها، عبدالرحمان جامی، تهیه و مقدمه و توضیح از عصام الدین ارونبایف و اسرار رحمانوف، دوشنبه، ۱۹۸۹ م.

۲. خواجه عبیدالله احرار، ۱۲۸ نامه.

۳. محمد بن امین الدین، ۴۴ نامه. هویّت او مشخص نیست. از محتویات نامه های او قطعی است که او از مردم خراسان بوده است. او در نامه های خود بیشتر از اهالی طبس و قاین و قهستان سفارش کرده است. در یکی از نامه ها (شماره (430a)425) می نویسد: «دارندگانِ رقعه از خویشان این فقیراند ساکن ولایت طبس»؛ و در نامه ای دیگر (شماره (۴۳۷)۴۳۲) سفارشی از مردی صالح و فقیر و محتاج که در مسجد فیروزآباد قاین مؤذن بود، کرده است. از اینجا می توان حدس زد که محمدبن امین الدین همان شمس الدین محمد بن امین الدین قاینی باشد که معین الدین محمد زمچی اسفزاری (م ۸۹۹ ه) او را چندبار در هرات دیده بود۱ و ازو دعا آموخته بود. حسامی واعظ قهستانی در تاریخ قهستان وی را از مشایخ سلسله زینبیه [کذا: زینیه منسوب به زین الدین خوافی [و مقتدای اهل سنّت معرفی کرده است.۲

۴. میر عبدالاوّل نیشابوری (م ۹۰۵ ه)، خلیفه و داماد خواجه احرار، ۲۷ نامه که از آن میان ۱۵ نامه مستقل به امضای خود و ۱۲ نامه مشترک به امضای مولانا قاسم نوشته است.

۵. خواجه علی تاشکندی، مُرید خواجه احرار، ۲۲ نامه.

۶. مولانا قاسم فرکتی (م ۸۹۱ ه) مُریدِ محبوب خواجه احرار، ۴ نامه مستقل به امضای خود و ۴ نامه به اشتراک امضای خواجه علی و ۱۲ نامه به اشتراک میر عبدالاوّل نیشابوری نوشته است.

۷. محمد تبادکانی (م ۸۹۱ ه)، خواجه احرار او را در ۸۶۶ ه در سمرقند دیده بود، ۵ نامه.

۸. خواجه محمد یحیی (کُشته ۹۰۶ ه) فرزند خُرد خواجه احرار، ۶ نامه.

۹. خواجه محمد عبدالله (م ۹۰۸ ه) فرزند کلانِ خواجه احرار، ۳ نامه.

۱۰. خواجه محمد بن حسن بن علاء العطّار، ۳ نامه.

۱۱. ابوسعید اوبهی، مرید خواجه احرار، ۳ نامه.

۱۲. سعدالدین (احتمالاً کاشغری، م ۸۶۰ ه)، ۲ نامه خطاب به سلطان ابوسعید.

۱۳. محمد بن عبدالملک، ۱ نامه.

۱۴. تقی الدین محمد کرمانی، پدر زنِ خواجه محمد عبدالله بن احرار، ۱ نامه.

۱۵. صوفی علی خراسانی، مرید شیخ زین الدین خوافی، ۱ نامه.

۱۶. محمد خواجه؟ ۱ نامه.

کتاب «نامه های احرار» در دو بخش تهیه شده است:

بخش اول شامل سه مطلب است: ۱) «نقشبندیه و خواجه عبیدالله احرار» نوشته خانم جو ان گروس؛ ۲) «مجموعه مراسلات به عنوان مأخذ تاریخ ماوراءالنهر و خراسان در روزگار تیموریان متأخر» نوشته خانم جو ان گروس؛ ۳) «معرفی نسخه خطّی مجموعه مراسلات و مؤلفان (یعنی نامه نویسان)» نوشته عصام الدین ارونبایف، با ترجمه و ویرایش دکتر جو ان گروس.

بخش دوم شامل ترجمه انگلیسی نامه ها (به قلم دکتر گروس) و متن فارسی (به قرائت دکتر عصام الدین ارونبایف) است.

پیوست ها:

الف) نمایه ها به حروف لاتین دارد، مشتمل بر فهرست منابع، فهرست مؤلفان و نامه های آنان، فهرست عمومی اشخاص، فهرست موضوعی، فهرست اماکن.

ب) نمایه ها به حروف فارسی نیز دارد، مشتمل بر فهرست نامهای مؤلفانِ رقعات، فهرست نام های اشخاص، فهرست اصطلاحات، جایها، کتابها، نام های قبایل.

ج) چاپ فاکسیمیله مجموعه مراسلات و تصاویر مزار خواجه احرار و دیگر ساختمانهای سمرقند و هرات و تاشکند.

در بخش دوم کتاب ۲۵۷ نامه از ۱۵ نویسنده عرضه شده است. چون ۳۳۷ نامه جامی در مجموعه مراسلات پیشتر به کوشش دکتر ارونبایف چاپ شده است، در این چاپ مشترک ارونبایف و گروس جای داده نشده است. خواندن این نامه ها، که به خطوط رُقعه، نسخ و شکسته تحریر شده است، کار آسانی نبود. هر کسی به تصاویر نامه ها نگاه کند، پی می برد که برای خواندن نامه ها، به ویژه نامه های خواجه احرار که در آن نقطه گذاری رعایت نشده است۳ و بعضی دیگر که به صورت چلیپا نوشته شده است، چه مهارت و ممارستِ نسخه خوانی لازم است. عباد الله عادل اف نخستین ناقلِ مجموعه مراسلات در رونویسی خود [شماره [۴۲۴۵ به مشکلات خواندن این نامه ها اشاره دارد. دکتر ارونبایف از عهده خواندن نامه ها خوب برآمده است و چه بسا که از روی نوشته عادل اف هم کمک گرفته باشد. دکتر جو ان گروس که عهده دار تألیف بخشی ازین کتاب است، در تحقیقات خود سنگ تمام گذاشته است و تخصص مطالعات خود را در زمینه تاریخ نقشبندیه به اثبات رسانیده است.

۲

۲۵۷ نامه خواجه احرار و بستگان او منبعی سودمند تاریخ آسیای میانه و طریقه نقشبندیه در سده نهم هجری است. چون در این مجموعه بیشتر نامه ها از آنِ خواجه احرار است (۱۲۸ نامه)، به خوبی از آنها می توان پی بُرد که این شیخ بزرگ نقشبندیه ماوراءالنهر چه نفوذی در دربار هرات داشت؛ چگونه از مردم ستم دیده و حاجت مند حمایت می کرد، در نزاع های سیاسی چه تلاشهایی برای صلح به خرج می داد. مسایل و مشکلات روزمره مردم خواجه احرار را آسوده نمی گذاشت و او برای کوچکترین «مشکلی» مانند عبور و مرور مردم عادی از خراسان به ماوراءالنهر و از ماوراءالنهر به خراسان به دربار هرات سفارش می کرد (ر. ک: نامه شماره (۳۰۳) ۲۹۹؛ (۳۱۴)۳۱۰).

به وضوح معلوم نیست که مخاطب یکی یکی ۲۵۷ نامه در این مجموعه کیست؟ اما چنان به نظر می رسد که بیشتر نامه ها خطاب به میرعلی شیر نوایی و ملازمان او نوشته شده است که تصویر خوبی از روابط روحانیت با حاکمیتِ سیاسی را ارائه می دهد. خواجه عبیدالله احرار همیشه وظیفه شرعی می دانست که حاکمانِ وقت را از حرکات غیر شرعی بازدارد و به ترویج شریعت محمدی وادارد (نامه (۳۲۶)۳۲۳). او به علم و علما حرمت قائل بود و از دربار نیز می خواست که علما را محترم و مکرّم بدارند. در این مورد نامه ای که به دربار نوشت، بدین عبارت است:

… این فقیر را وظیفه آن می بود که همیشه از حضرت سلطان شهید [سلطان ابوسعید [التماس می کردم که در زمان سلطنت شما ارباب دانش که حق سبحانه به محض عنایت بی علّت مظاهر انوار دانش که عکوس تجلیات بی نهایت حق سبحانه اند مشرف شده اند، به اقصی وجوه در احترام ایشان کوشید. حالا نیز بی ادبی بیشتر کرده التماس می کنم که نگاهداشت جانبِ عزیزانی که مظاهر انوارند از برای ترویج علم و شریعت از خدمت شما بسیار باشد. اگر چه این فقیر را حدّ آن نیست خدمت شما یقین که آنچه باید به تقدیم به اضعاف به آن جماعت که محلِّ عنایت اند رسانیده آید. با این همه التماس می کنم که خالصا لوجهه سبحانه تمامی عزیزانی که حق سبحانه ایشان را مشرف به انوار دانش گردانیده محترم و مکرّم باشند. (نامه (۳۲۵)۳۲۱)

کسانی که خواجه احرار را از دید یک «شیخ طریقت» نگاه می کنند و البته حیثیت و شهرت او نیز بدین عنوان مسلّم است، قطعا از خواندن نامه های او در این مجموعه مأیوس می شوند، زیرا این نامه ها فاقد دقایق و معارفِ عرفانی که خاصه مکتوباتِ شیوخ طریقت است می باشد و «عرضه داشت»های اجتماعی بیش نیست که برای مورّخان تاریخ اجتماعی